Da li je Brisel spreman za prijem novih članica?

U potrazi za novim rješenjima, njemački kancelar Friedrich Merz nedavno je predstavio prijedlog u kojem traži hitno otvaranje svih pregovaračkih klastera sa Ukrajinom. Merz zagovara uvođenje specifičnog oblika pridruženog članstva koji bi Kijev čvrsto vezao za Uniju i prije formalnog punopravnog pristupanja, što bi podrazumijevalo veće učešće ukrajinskih predstavnika u radu evropskih institucija, kao i u kreiranju zajedničke vanjske i bezbjednosne politike

Ruska invazija na Ukrajinu pokrenuta prije četiri godine vratila je pitanje proširenja u sam centar evropske politike. Ono što je godinama tretirano kao rigidan, primarno tehnički i birokratski proces, preko noći je preraslo u prvorazredno geopolitičko i bezbjednosno pitanje

Proširenje je apsolutni prioritet za Evropsku uniju i ako države kandidati ispunjavaju svoje obaveze, onda i mi moramo ispuniti svoje, poručila je komesarka za proširenje Marta Kos uoči nedavnog sastanka ministara vanjskih poslova zemalja članica Evropske unije u Briselu. Kao ključni dokaz da se evropska administracija konačno pomjera sa nivoa deklarativne retorike, komesarka Kos je izdvojila podatak da je Unija u aprilu, prvi put nakon sedamnaest godina, formirala radnu grupu sa zadatkom da izradi nacrt ugovora o pristupanju za jednu zemlju kandidata – Crnu Goru.

U ekspertskim krugovima ovaj potez se tumači kao najjasniji mogući signal da Brisel vidi Podgoricu kao sljedeću punopravnu članicu. Strahinja Subotić, programski menadžer i viši istraživač Centra za evropske politike iz Beograda, ističe za Deutsche Welle da formiranje radne grupe predstavlja prekretnicu koja potvrđuje novu dinamiku unutar evropskih institucija.

Ruska invazija na Ukrajinu pokrenuta prije četiri godine vratila je pitanje proširenja u sam centar evropske politike. Ono što je godinama tretirano kao rigidan, primarno tehnički i birokratski proces, preko noći je preraslo u prvorazredno geopolitičko i bezbjednosno pitanje.

Steven Blockmans iz Centra za evropske političke studije navodi da sve države članice danas prepoznaju geopolitičku potrebu za proširenjem Unije. Međutim, on naglašava da je taj proces u evropskim prijestonicama i dalje neraskidivo vezan za dva ključna uslova, striktan pristup zasnovan na individualnim zaslugama kandidata, bez ponude bilo kakvih prečica u sprovođenju reformi, te paralelnu potrebu da sama Evropska unija suštinski izmijeni svoje unutrašnje politike i metode upravljanja.

Upravo zbog toga se rasprava u Briselu sve intenzivnije fokusira na pitanje da li je tradicionalni model pristupanja, razvijen prije pune četiri decenije, uopšte adekvatan za savremene izazove. Komesarka Marta Kos je potvrdila ove institucionalne dileme, napominjući da se sa državama članicama trenutno aktivno razgovara o tome da li se principi postepene integracije, koji se uglavnom primjenjuju na jedinstvenom tržištu, mogu preslikati i na druge oblasti, sa posebnim naglaskom na zajedničku bezbjednost.

U potrazi za novim rješenjima, njemački kancelar Friedrich Merz nedavno je predstavio prijedlog u kojem traži hitno otvaranje svih pregovaračkih klastera sa Ukrajinom. Merz zagovara uvođenje specifičnog oblika pridruženog članstva koji bi Kijev čvrsto vezao za Uniju i prije formalnog punopravnog pristupanja, što bi podrazumijevalo veće učešće ukrajinskih predstavnika u radu evropskih institucija, kao i u kreiranju zajedničke vanjske i bezbjednosne politike.

Istovremeno, njemački kancelar predlaže da se zemljama Zapadnog Balkana i Moldaviji omogući privilegovan pristup jedinstvenom evropskom tržištu, status posmatrača u tijelima Unije te postepeno uključivanje u procese donošenja odluka kako bi se maksimalno ubrzao njihov integracijski put.

Ovakve ideje već duže vrijeme cirkulišu evropskim prijestonicama. Steven Blockmans, koji je jedan od autora modela faznog pristupanja, objašnjava da su elementi ovog koncepta već uveliko ušli u zvaničnu politiku Brisela kroz Plan rasta za Zapadni Balkan, ali i kroz različite non-papere koje su proteklih godina distribuirale države poput Francuske, Njemačke i Litvanije. Suština ovog pristupa je da se konkretne ekonomske i političke pogodnosti ponude državama kandidatima već u ranijim, pretpristupnim fazama, pod uslovom da uspješno sprovode zahtijevane reforme.

Sa druge strane, pojedini ambiciozniji prijedlozi naišli su na oštar otpor unutar same Unije. Među njima je i koncept takozvanog obrnutog proširenja, koji je imao podršku ukrajinskog predsjednika Volodimira Zelenskog i pojedinih struktura u Evropskoj komisiji. Ovaj model je predviđao da države poput Ukrajine najprije formalno uđu u članstvo, a da preostale unutrašnje reforme dovršavaju naknadno. Države članice su ovaj prijedlog ekspresno i kategorički odbacile, držeći se principa da se uslovi moraju ispuniti prije potpisivanja ugovora.

Prijedlog njemačkog kancelara ponovo je otvorio jedno od najosjetljivijih pitanja u briselskim kuloarima, a to je obim prava glasa i odlučivanja koje bi nove članice trebale dobiti odmah po ulasku, naročito u sektorima u kojima je i dalje obavezna jednoglasnost svih država. U tom kontekstu, ponovo je aktuelizovana ranije kontroverzna ideja o privremenom ograničavanju prava veta za novoprimljene države.

Ovaj mehanizam, osmišljen u okviru modela faznog pristupanja od strane istraživača Centra za evropske političke studije, nema za cilj stvaranje članica drugog reda, kako tvrde kritičari, već prvenstveno služi kao instrument za umirivanje skeptičnih unutrašnjih javnosti u zapadnim zemljama. Cilj je uvjeriti trenutne članice da novi talas proširenja neće u potpunosti paralizovati donošenje odluka u Briselu. Autori prijedloga objašnjavaju da bi se ova ograničenja mogla precizno vremenski i tematski limitirati na samo jednu ili dvije političke oblasti, te da se ne moraju primjenjivati na isti način niti u istom trajanju za svaku državu kandidata.

Iako je ovo pitanje pravno izvodljivo i može se integrisati direktno u pristupne ugovore, ono na političkom planu ostaje izuzetno problematično jer zadire u same temelje državnog suvereniteta i principa jednakopravnosti unutar evropske porodice. Zanimljivo je da su pojedine države Zapadnog Balkana, uključujući Bosnu i Hercegovinu, Albaniju i Srbiju, već neformalno signalizirale spremnost da prihvate privremena ograničenja prava veta ukoliko bi to bio ključni uslov koji će otkočiti njihov decenijski zastoj na putu ka članstvu.

Za razliku od ostatka regije, Crna Gora ne želi prelazne aranžmane niti bilo kakva odlaganja punopravnog statusa. Politički analitičari procjenjuju da će Podgorica vjerovatno biti posljednja država koja će ući u Evropsku uniju po važećim, tradicionalnim pravilima, prije nego što unutar samog bloka dođe do duboke i sveobuhvatne institucionalne reforme.

Uprkos tome, evropski eksperti vjeruju da će predstojeće pristupanje Crne Gore poslužiti kao idealan poligon za testiranje nekih od novih mehanizama proširenja o kojima se trenutno raspravlja. Očekuje se da će Evropska unija iskoristiti pristupni ugovor sa Crnom Gorom kako bi uvela znatno strože instrumente postpristupnog monitoringa nego što je to bio slučaj u ranijim krugovima proširenja.

Ovi mehanizmi biće primarno usmjereni na oblasti vladavine prava, pravosuđa i potencijalnog demokratskog nazadovanja nakon dobijanja punopravnog članstva. Crna Gora bi tako mogla postati model na kojem će Brisel testirati krajnje granice zaštitnih klauzula, a ugovor koji se trenutno sastavlja poslužit će kao trajna matrica za sve buduće krugove proširenja Evropske unije.

IZVOR: DW