Historijski kontekst ovog sukoba datira iz maja 1945. godine, kada je čehoslovački predsjednik Edvard Beneš potpisao seriju kontroverznih dekreta kojima je građanima njemačke nacionalnosti oduzeto državljanstvo i konfiskovana kompletna imovina. Iz perifernih oblasti Češke, Moravske i Šleske tada je, najprije kroz brutalne ulične progone, a potom i pod pravnim okriljem, protjerano blizu tri miliona sudetskih Nijemaca

Više od osam decenija nakon završetka Drugog svjetskog rata, duhovi prošlosti ponovo potresaju Češku Republiku. Odluka građanskog festivala Meeting Brno da u glavni grad Moravske po prvi put u historiji pozove na okupljanje potomke sudetskih Nijemaca, etničke grupacije koja je nakon 1945. godine masovno protjerana iz tadašnje Čehoslovačke, izazvala je nezapamćen politički zemljotres u donjem domu češkog parlamenta, neobično ujedinjujući u oštrom otporu radikalnu desnicu i komuniste.

Historijski kontekst ovog sukoba datira iz maja 1945. godine, kada je čehoslovački predsjednik Edvard Beneš potpisao seriju kontroverznih dekreta kojima je građanima njemačke nacionalnosti oduzeto državljanstvo i konfiskovana kompletna imovina. Iz perifernih oblasti Češke, Moravske i Šleske tada je, najprije kroz brutalne ulične progone, a potom i pod pravnim okriljem, protjerano blizu tri miliona sudetskih Nijemaca. Preživjeli i njihovi potomci od tada svake godine održavaju memorijalne susrete, ali je ovaj, 76. po redu, održan na tlu Češke Republike izazvao dramatičan otklon od proklamovanog cilja historijskog pomirenja.

Manifestacija u Brnu namjerno je strukturirana kroz duboko refleksivne i komemorativne tonove. Počela je na centralnoj željezničkoj stanici, odavanjem počasti moravskim Jevrejima koji su s tog mjesta deportovani u nacističke logore smrti, a završena ispred nekadašnjeg sjedišta Gestapoa. Centralni i najosjetljiviji dio programa bio je „Marš pomirenja“, u kojem su učesnici prepješačili rutu dugu 30 kilometara do mjesta Pohořelice.

Tom istom rutom je u maju 1945. godine više od 20.000 etničkih Nijemaca iz Brna, većinom žena, djece i staraca, pod stražom naoružanih čeških milicija natjerano u pješačenje prema austrijskoj granici. Tokom tog egzodusa, od iscrpljenosti, dizenterije i zlostavljanja stradalo je najmanje 1.700 ljudi.

„Oko 80 procenata sudetskih Nijemaca protjerano je tokom 1946. godine, a ne u ljeto 1945. Rat je bio završen već godinu i po dana. To nije bila spontana narodna reakcija na nacističke zločine, to je bilo plansko etničko čišćenje koje je sproveo predsjednik Beneš“, izjavio je Bernd Posselt, predsjednik Udruženja sudetskih Nijemaca i bivši konzervativni evroposlanik, čija je porodica od 12. stoljeća živjela u gradu Jablonec nad Nisou. Dok govori u brnjanskom Izložbenom centru, remek-djelu funkcionalističke arhitekture iz dvadesetih godina prošlog vijeka, Posselta obezbjeđuju dvojica čeških tjelohranitelja, što svjedoči o visokim tenzijama.

Reakcija službenog Praga bila je žestoka. Predsjednik češkog parlamenta i lider ekstremne desnice, Tomio Okamura, inicirao je parlamentarnu rezoluciju kojom se ovaj kongres osuđuje, uz obrazloženje da skup predstavlja „relativizaciju nacističkih zločina“. Okamura, populista poznat po ksenofobnoj i antiimigrantskoj retorici, pokušao je pravnim putem otkazati forum građana.

Pragmatični premijer Andrej Babiš susret je nazvao „nesretnim“, dok je ministar spoljnih poslova Petr Macinka iz redova koalicionog partnera Automobilisti sebi (Motoristé sobě) bio znatno radikalniji, izjavivši na javnom servisu da „Brno gori“. Posselt je na ove kritike odgovorio oštro, smještajući Macinku u isti politički koš s Marine Le Pen i Viktorom Orbánom, nazivajući ih antidemokratama.

Na ulicama Brna, Komunistička partija (KSČM) organizovala je proteste, formirajući ispred sajmišta „tihu barikadu“ sa antifašističkim zastavama. Na protestnom mitingu na istoj govornici našli su se predsjednica komunista Kateřina Konečná, desničarski poslanik Jindřich Rajchl, ali i bivši predsjednik Češke Republike Miloš Zeman. Svi su složno osudili skup, optužujući sudetske Nijemce za pokušaj prekrajanja istorije.

S druge strane, David Macek, koautor festivala Meeting Brno, koji je zbog organizacije skupa dobio ozbiljne prijetnje smrću, ukazuje na to da je progon Nijemaca decenijama bio tabu tema u češkom društvu. „Sada Putinova propaganda radi svoj posao i kod mnogih Čeha ponovo budi strah i ljutnju prema sudetskim Nijemcima“, upozorava Macek.

Među hiljadama učesnika koji su ispunili paviljone dominirala je njemačka riječ Heimat (domovina), praćena tradicionalnim nošnjama i folklorom. Ipak, ističu da niko ne traži reviziju Benešovih dekreta ili povrat imovine. „Prošlo je 80 godina. To nema smisla. Želimo samo slaviti našu kulturu i historiju“, kaže Rihard Kračmar (75), pokazujući dokumente o doprinosima njemačkih naučnika i umjetnika razvoju Brna, poput oca moderne genetike Gregora Mendela ili pisca Roberta Musila. Kračmarova baka bila je u maršu smrti 1945. godine sa tri male djevojčice, a prva stanica bio im je upravo improvizovani češki logor u Pohořelicama.

U javnoj raspravi podsjeća se i na to da je najpoznatiji sudetski Nijemac zapravo Oskar Šindler, biznismen iz obližnjeg Svitaivja, koji je bio nacistički špijun prije nego što su Minhenskim sporazumom iz 1938. stanovnici Sudeta postali državljani Trećeg rajha, da bi nakon rata spasio više od hiljadu Jevreja u Krakovu.

U odbranu prava na sjećanje i dijalog zvanično su ustali i akademski krugovi. Dekani vodećih istorijskih fakulteta u zemlji potpisali su manifest u Pragu, poručivši da bi strah od ovakvih susreta bio samo dokaz nesposobnosti češkog društva za pomirenje i nedostatka samopouzdanja. „Istorijska odgovornost je kompleksna tema i svako društvo mora se s njom suočiti na svoj način. Nismo mi Česi ti koji sudetskim Nijemcima trebaju držati lekcije iz ove materije“, navodi se u proglasu istoričara.

Sljedeći sastanak sudetskih Nijemaca zakazan je u Nirnbergu, ali organizatori već za 2028. godinu planiraju povratak u Češku Republiku, s namjerom da se susreti ubuduće naizmjenično održavaju u obje države i tako uspostavi trajni most između prošlosti i budućnosti.

IZVOR: El Pais