Pod ovom dinastijom, koja je iz Bagdada vladala pet stoljeća (750–1258), islam je napredovao u Centralnoj Aziji sve do granica Kine. Iako je tokom osmog i devetog stoljeća većinski bilo nearapsko i nemuslimansko, Abasidsko carstvo je govorilo i persijski jezik, te je okupljalo kršćane, Jevreje i zoroastrijance

Godine 749, nakon godina tajne propagande protiv vladajuće dinastije Emevija iz Damaska, vojni ustanak doveo je na vlast čovjeka iz porodice Poslanika, Abu al-Abasa. Proglašen za halifu u iračkom gradu Kufi, on je utemeljio novu dinastiju, Abaside. Na vrhuncu moći, ova dinastija je vladala snažnim i centralizovanim carstvom od 40 miliona stanovnika, koje se prostiralo od današnjeg Tunisa do Centralne Azije.

Dolazak Abasida na vlast odigrao se u kontekstu unutrašnjih sukoba među elitama, društvenih, političkih i poreskih pobuna, a naročito dubokih podjela među muslimanima u pogledu legitimiteta Emevija, prve holafetske dinastije u islamu. Iako sam dinastički princip više nije bio osporavan, izbor porodice kojoj treba pripasti upravljanje islamskim carstvom ostao je predmet spora. Značajan dio muslimanskog stanovništva zahtijevao je da se halifu bira među Alidima, potomcima Alija ibn Abu Taliba, Poslanikovog rođaka i zeta; taj halifa bi istovremeno bio duhovni i pravni vođa – imam.

Pokret pristalica alidskog imama-halife postepeno se transformisao u pravac unutar islama, šiizam, čije su se doktrinarne specifičnosti oblikovale stoljećima kroz interakciju s drugim pravcima koji su takođe bili u nastajanju (sunizmom i haridžizmom-ibadizmom).

Tokom 740-ih godina, istočni Iran je bio u previranju. Regija Horasan, koja je spajala iranski “Veliki istok” sa Centralnom Azijom, bila je žarište nekoliko pobuna. Guverneri koje su imenovali Emevije tamo su bili osporavani, a ilegalni pokret pronašao je plodno tlo u proalidskom raspoloženju dijela lokalnog stanovništva, kako arapskog tako i iranskog, ali i u opštem neprijateljstvu prema Damasku. Ovaj organizirani, tajni pokret, poznat kao dava (“propaganda” na arapskom), bio je ukorijenjen u nekoliko regija, posebno oko Kufe u južnom Iraku, gradu s dugom proalidskom tradicijom i brojnim protošiitskim stanovništvom. Antiemevijska dava naišla je u Horasanu na vatren prijem. Vođene vojnim zapovjednikom iranskog porijekla, Abu Muslimom, trupe iz Horasana srušile su lokalne predstavnike emevijske države, umarširale u Irak i 749. godine trijumfalno ušle u Kufu, okupljene pod crnom zastavom, simbolom svog pokreta.

Na veliko razočaranje dijela ustanika, za halifu nije proglašen Alijev potomak, već Al-Sifah, potomak Al-Abasa. Njegov legitimitet se zasnivao na pripadnosti široj porodici Muhameda a.s., klanu Banu Hašim, frakciji plemena Kurejš, kojem su pripadali i Emevije. Hašimitska pripadnost ostaće temelj legitimacije njegovih nasljednika.

Nakon kratke vladavine Al-Sifaha (749–754), uslijedile su vladavine najslavnijih abasidskih halifa. Al-Mansur (754–775), koji se smatra istinskim utemeljiteljem dinastije, osnovao je 762. godine grad Bagdad, koji je postao prijestonica kalifata. Harun al-Rašid (786–809), peti abasidski halifa, koji je u historiju ušao kao lik iz Hiljadu i jedne noći, za muslimane predstavlja uzor vladara: ojačao je granice carstva, svake druge godine vodio džihad protiv Vizantinaca, dok je preostalih godina predvodio hadž u Meku, po uzoru na Poslanika, Ipak, upravo pod njegovom vlašću došlo je do prvih autonomnih pokreta u perifernim oblastima Abasidskog carstva.

Nakon njegove smrti 809. godine, građanski rat suprotstavio je dvojicu njegovih sinova u krvavom sukobu koji je razorio Bagdad. Pobjednički brat, Al-Mamun (813–833), ostao je slavan po intenzivnom pokroviteljstvu nad naukom, ali i po pokušajima da nametne državnu dogmu, što je bilo suprotno dotadašnjoj praksi halifa.

Po dolasku na vlast, Abasidi su zaposjeli ogromnu teritoriju kojom su ranije vladali Emevije. Međutim, najzapadniji dijelovi carstva brzo su im izmakli. Al-Andaluz (Iberijsko poluostrvo) prešao je 756. godine pod vlast potomka istočne porodice Emevija (koji je tamo osnovao emirat, a on će 929. postati Emevijski hilafet u Kordobi). Magreb je podijeljen na lokalne kneževine, od kojih je većina bila neprijateljski nastrojena prema sunitskim halifama u Bagdadu.

Uprkos tome, od 750-ih godina Abasidsko carstvo se prostiralo na prostranoj teritoriji od Ifrikije (današnji Tunis) do Centralne Azije i Pakistana. Ova teritorija je samo djelimično bila mediteranska, a Al-Mansur, drugi halifa dinastije, potvrdio je okretanje Abasida prema iranskom Istoku izabravši Irak, a ne više Siriju, za osnivanje svoje prijestonice Bagdada.

Arapski geografi i historičari nisu štedjeli riječi hvale za novu prijestonicu i njenog osnivača: smješten na raskrsnici riječnih i kopnenih puteva, grad je postao središte velike međunarodne trgovine. U srcu plodne regije, iračkog Savada, Bagdad je obilovao vodom zahvaljujući Tigrisu, dok je Eufrat omogućavao dopremanje bogatih poljoprivrednih proizvoda iz Gornje Mesopotamije za ishranu brojnog stanovništva. Na stjecištu arapske, grčko-sirijske i iranske kulture, grad je ubrzo okupio kosmopolitsko stanovništvo u kojem su Jevreji, zoroastrijanci i kršćani različitih istočnih crkava živjeli rame uz rame s muslimanima različitih usmjerenja. Svi su oni učestvovali u upravljanju carstvom ili doprinosili njegovoj ekonomskoj dinamici, zasnovanoj na trgovini, zanatstvu i prikupljanju poreza od poljoprivrednih prihoda.

Grad, prozvan Madinat al-Salam ili “Grad mira”, u svom srcu je imao masivno utvrđenu palatu: bio je to okrugli grad s visokim bedemima načičkanim kulama, okružen s nekoliko prstenova zidina i rovova. U njega se ulazilo kroz četiri monumentalne kapije, koje su se otvarale ka putevima što su vodili na četiri strane carstva, prema Siriji, Horasanu i gradovima južnog Iraka, Kufi i Basri.

Ovaj “Al-Mansurov grad”, koji su moderni historičari nazivali “Okrugli grad”, na stjecištu arapske, grčko-sirijske i iranske kulture, okupljao je kosmopolitsko stanovništvo, ali nije bio zamišljen kao naselje za narod, već kao dvorski kompleks u kojem je halifa vladao iz svoje palate, nevidljiv za podanike i zaštićen stražarima.

Prva velika džamija u gradu nalazila se tik uz palatu, a zatim su slijedile administrativne zgrade, neizgrađene zone i jedan ili dva stambena prstena blizu bedema. Unutar Okruglog grada nalazili su se i zloglasni abasidski zatvori, u kojima su tamnovali protivnici dinastije, posebno previše buntovni proalidi. U devetom stoljeću, geograf Al-Jakubi je sažeo situaciju: halife su se naselili u Iraku, pupku svijeta; Bagdad je bio u centru Iraka, Okrugli grad je bio njegovo srce, a u njegovoj sredini nalazio se halifa, simbolički centar svog carstva.

Civilno stanovništvo je živjelo izvan zidina, u predgrađima koja su izgrađena istovremeno s dvorskim kompleksom u vidu parcela dodijeljenih generalima i bliskim rođacima abasidske porodice. Ova predgrađa su od samog početka bila naseljena i živa; ona će preživjeti propast Okruglog grada, koji je oštećen u građanskom ratu između sinova Haruna al-Rašida i ubrzo napušten od strane vlasti. Nakon povratka iz Samare 892. godine, halife su se naselili na jugu istočne obale, u dvorskom kompleksu koji je ostao sjedište hilafeta sve do pada dinastije.

Uprkos periodima ekonomskih teškoća, naročito od 11. stoljeća, i uprkos prirodnim i ljudskim katastrofama koje su ga redovno pogađale (poplave Tigrisa, epidemije, ratovi, nasilje urbanih bandi), Bagdad je ostao jedna od najvažnijih metropola islamskog Istoka, s populacijom koja je na vrhuncu procjenjivana na oko 500.000 stanovnika.

Iz ove kosmopolitske prijestonice, abasidski dvor je privlačio naučnu elitu, koja je uživala u intenzivnom pokroviteljstvu pojedinih halifa ili visokih dostojanstvenika. Bagdad je tako bio poprište neviđenog uspona arapskih nauka, podstaknutog sistematskim naporima u prevođenju grčkih i indo-persijskih djela, čiji su sadržaj bogato komentarisali, raspravljali i unapređivali naučnici iz cijelog carstva. Bez obzira na to da li su bili porijeklom iz Irana, Sirije, Mesopotamije ili od drugdje, da li su bili muslimani ili kršćani, matematičari, ljekari, filozofi, geografi ili nerijetko polihistori, svi su pisali na arapskom jeziku i doprinosili razvoju naučne tradicije čiji će uticaj biti ogroman, kako u islamskom svijetu tako i na kršćanskom Zapadu, putem prevoda na latinski jezik u drugoj polovini Srednjeg vijeka.

Abasidi su naslijedili državne strukture koje su izgradili Emevije, a posebno njihovu moćnu administraciju, koja je arabizirana još od vladavine kalifa Abd al-Malika (685–705). Emevije su svoje carstvo podijelili na vojne i administrativne teritorijalne jedinice, džundove. Abasidi su zadržali ovaj sistem provincija, iako su se njihove granice i broj mijenjali tokom stoljeća. U 10. stoljeću, carstvo podijeljeno na dvadesetak regija vođeno je iz Bagdada, ali i iz provincijskih prijestonica, u kojima su (baš kao i u omejadsko doba) djelovali vojni guverneri koje su imenovali halife. Sistem konjskih poštanskih stanica, barid, omogućavao je prenos naređenja iz prijestonice u provincije, kao i vijesti u obrnutom smjeru. Porez se prikupljao lokalno pod nadzorom kalifovog agenta; dio prihoda bio je namijenjen za troškove provincije, posebno za izdržavanje trupa.

Centralne administracije su bile organizovane na principu delegiranja vlasti: halifa, nasljednik svjetovnih funkcija Poslanika islama, teoretski je imao nadležnost nad svim oblastima (sudstvo, vojska, birokratija), s izuzetkom oblikovanja religijskih doktrina i prava. Svoja ovlaštenja je delegirao visokim funkcionerima koji su ga predstavljali u provincijama (vojni i finansijski guverneri), u administraciji (šefovi administrativnih službi ili divana), u pravosuđu (sudije), kao i na čelu vojske (emiri). Tendencija je išla ka piramidalnoj centralizaciji: već krajem osmog stoljeća pojavile su se važne funkcije poput vezira (glavnog šefa civilne administracije) ili vrhovnog kadije (na čelu pravosudnog sistema).

Uloga vezira bila je posebno značajna. Imenovan od strane kalifa, on je zauzvrat postavljao visoke funkcionere koji su rukovodili centralnim administrativnim službama: kancelarijom, divanima zaduženim za poreze (zemljišne i druge), službom pošte i obavještavanja, divanima zaduženim za isplatu vojske ili pokrivanje troškova dvora, itd. Vezirat je bio željena pozicija koja je onome ko je obavlja mogao obezbijediti brzo bogaćenje i veliki ugled. Vezir je ipak ostajao u privatnoj službi halife, koji ga je mogao imenovati i smijeniti, kao i bilo kojeg drugog funkcionera, bez potrebe da to pravda.

Ovaj sistem, zasnovan na hijerarhijskim međuljudskim odnosima, pogodovao je razvoju klijentelizma i nepotizma. Iako su usponi bili brzi, padovi su bili brutalni, o čemu svjedoči pad Barmekida 803. godine, porodice porijeklom iz Centralne Azije čiji su mnogi članovi postali veziri i visoki dostojanstvenici pod Harunom al-Rašidom.

Vojska je logično zauzimala ogromno mjesto u upravljanju carstvom: Abasidi su, kao i Emevije prije njih i brojne kasnije dinastije, došli na vlast zahvaljujući podršci svojih vojski. Upravo su kroz vojsku kontrolirali svoje teritorije i gušili brojne pobune koje su se podizale protiv njihove vlasti: pobunu afričkih robova okupljenih iza jednog alidskog vođe (Zandž); pobunu šiitskih disidenata koji su preuzeli vlast u Bahreinu (Karmati); ili pak različitih religijskih ili političkih grupa suprotstavljenih sunitskom kalifatu.

Njihove vojske su takođe morale braniti granice od susjednih sila, posebno od Vizantijskog i Kineskog carstva, a iz redova vojske regrutirani su i pripadnici policije, zaduženi za kontrolu velikih gradova, a potom i ruralnih okruga. Trupe iz Horasana, koje su omogućile dolazak Abasida na vlast, dobile su poseban status “sinova dinastije” i jedno vrijeme su činile srž halifine vojske. Međutim, regrutiranje vojnika doživjelo je u devetom stoljeću odlučujući preokret s regrutovanjem mladića, pa čak i adolescenata, koji su kolektivno obučavani za vojni zanat i vezani za službu gospodaru, prema modelu pristiglom iz Centralne Azije.

Ubrzo su sve veći udio tih ljudi činili robovi zvani “mameluci”, uglavnom Turci uvezeni iz regija izvan Islamskog carstva, budući da je islamsko pravo zabranjivalo porobljavanje stanovnika “zemalja islama” (dar al-islam). Prema tom pravu, muslimani nisu mogli postati robovi, a nemuslimani koji su trajno boravili u carstvu bili su zaštićeni ugovornim odnosom, dimom, u zamjenu za veće poresko opterećenje i ograničenje dijela prava.

Vojska je stoga bila neophodna carstvu, što se odražavalo i na njegove finansije: abasidski budžet iz 10. stoljeća pokazuje da je oko 80% državnih prihoda služilo za plaćanje trupa, koje su etnički bivale sve raznovrsnije. Tamo su jedni uz druge stajali vojnici i njihove vođe, robovi ili bivši oslobođeni robovi (takođe plaćeni), plaćenici i pomoćne trupe, uglavnom organizovane na etničkoj osnovi, prema ideji da svaki narod posjeduje sopstvene vojne vještine: dok su Turci bili konjanici i strijelci, iranski Dejlamiti su bili pješaci koji su rukovali mačem i kopljem. Arapima, Nubijcima, Slovenima, Kurdima i drugim narodima takođe su pripisivane posebne borbene sposobnosti.

Težina vojske, i mameluka u njenim redovima, izrazila se u odluci halife Al-Mutasima (833–842), brata i nasljednika Al-Mamuna, koji je 836. godine osnovao Samaru, novu prijestonicu oko stotinu kilometara sjeverno od Bagdada: Al-Mutasim je želio da smjesti svoje trupe, nemiran skup ljudi koji nisu govorili arapski jezik, a čije je prisustvo u Bagdadu izazivalo trvenja s lokalnim stanovništvom. Period Samare (836–892) tako je označio trijumf vojne moći, koju su predstavljali njihovi glavni generali, emiri, nad civilnim funkcionerima i nad samim halifama.

Takođe je tokom devetog stoljeća, kao što je rečeno, nekoliko abasidskih provincija steklo autonomiju u odnosu na Bagdad. Nezavisnost su najprije proglasile regije koje su bile najudaljenije od centra. U nekim slučajevima, poput Tulunida u Egiptu (868–905), guverner kojeg je imenovao abasidski halifa potvrdio je svoju autonomiju zadržavajući poreske prihode za sebe i izdržavajući sopstvenu vojsku. Simbolički abasidski legitimitet je uprkos tome očuvan: halifino ime je i dalje spominjano tokom petkove propovijedi (hutbe) i kovani na lokalnom novcu, ali u praksi više nije kontrolisao regiju, a vlast guvernera postala je dinastička, iako je ponekad zadržavana fiktivna investitura od strane kalifa.

U drugim slučajevima, lokalne vođe su uspijevale da od halife dobiju titulu guvernera, koja je takođe bila fiktivna. Autonomni vladari su se postavljali u okvire simboličke abasidske poslušnosti, dok su vodili sopstvenu politiku bez konsultovanja kalifa.

Druge provincije su u potpunosti potpale pod kontrolu disidentskih dinastija koje uopšte nisu priznavale abasidsku vlast. U 10. vijeku, vladari dviju regija uzeli su halifsku titulu, osnovavši dvije rivalske dinastije Abasidima: Fatimidski hilafet, ismailitskog šiitskog usmjerenja, koji se uspostavio u Egiptu (969–1171), i sunitski hilafet Emevija u Kordobi (929–1031).

Abasidski halife nisu bili u stanju da se bore protiv postepenog krunjenja svoje teritorije. Izloženi dvorskim igrama frakcija svojih generala, oni su 936. godine stvorili novu funkciju, vrhovnog emira, čime je ozvaničen prenos vlasti s halifske na vojnu sferu. Godine 945. ovu titulu je zatražio iranski vojni vođa porijeklom iz Dejlama, planinske regije južno od Kaspijskog jezera. Ovaj vojni vođa je titulu prenio na članove svoje porodice, Buide: bio je to početak vlasti velikih buidskih emira (945–1055), koji su uspostavili stvarni tutorstvo nad hilafetom u Bagdadu.

Halife više nisu kontrolirali ni administraciju ni vojsku: njihova uloga se od tada ograničila na legitimisanje Buida. Ovi potonji su osnovali nekoliko emirata na islamskom Istoku, u Širazu, Reju i Bagdadu. U Bagdadu su se okružili naučnicima i filozofima kojima su bili pokrovitelji, te je grad pod njihovom vlašću ponovo postao centar intelektualnog pokreta velikih razmjera.

Kada su Buide sredinom 11. stoljeća zamijenili Seldžuci, sunitski Turci pristigli iz Centralne Azije, savremenici su pozdravili “oslobođenje” halifa od strane novopridošlih snaga. Seldžučki sultani ipak uspostavljaju novo tutorstvo nad hilafetom, vrlo slično onom koje su sprovodili njihovi prethodnici: halifa je tu autoritet koji daje legitimitet, jedini sposoban da im dodijeli titulu sultana, ali on ne vlada ništa više nego pod Buidama. Kako dejlamitski Buide tako i turski Seldžuci okružuju se administratorima porijeklom iz Irana, a njihov administrativni i kulturni jezik je persijski. Seldžuci podstiču uspon sufizma i određenih pravaca sunitskog islama, posebno hanafizma i šafizma, te šire do Iraka, Sirije i Anadolije nove institucije, madrese, u kojima se prvenstveno izučavalo islamsko pravo.

Nakon perioda takozvanih “Velikih Seldžuka” (druga polovina 11. stoljeća), abasidski halife uspijevaju da povrate dio svojih prerogativa: na osnovu poreza prikupljenih od nemuslimana, oni postepeno obnavljaju administraciju, a potom i vojsku kojom ponovo sami komanduju. Ova postepena obnova abasidskog hilafeta u 12. stoljeću ostaje međutim ograničena na Irak i dio Irana, čak i ako određene lokalne dinastije, poput Ajubida (1171–1250), Salahudinovih potomaka koji vladaju prostranom teritorijom na Bliskom istoku, priznaju njegov autoritet.

Prva polovina 13. stoljeća predstavlja prilično plodan period prosperiteta za Bagdad, gdje se podižu brojni spomenici. Najslavnija među njima je medresa Mustansirija, prva koja je bila posvećena četirima pravnim školama sunizma, a ne ograničena na samo jednu od njih. Izgrađena 1234. godine, ova medresa je jedan od rijetkih bagdadskih spomenika iz abasidskog doba koji je preživio do danas.

Krhka abasidska država bila je, međutim, prepuštena na milost i nemilost razvoju regionalne situacije. Kada su Mongoli, dva stoljeća nakon Seldžuka, osvojili iransku visoravan i stigli do Iraka, najprije su tražili sporazum s Abasidima. Međutim, pregovori su propali i, kada su trupe Hulagu-kana opkolile i zauzele Bagdad 1258. godine, aktuelni halifa Al-Mustasim (1242–1258) pogubljen je od strane osvajača, koji su time okončali dinastiju koja je pet stoljeća vladala Islamskim carstvom, a potom i njegovim centralnim zemljama.

Abasidski legitimitet, ipak, nije u potpunosti nestao: jednog potomka halifske porodice primili su u Kairu veliki protivnici Mongola, mamelučki sultani, koji su odnedavno vladali bivšim ajubidskim zemljama. Mameluci, u potrazi za legitimacijom pred svojim podanicima, postavili su jednog Abasida s kalifskom titulom. Ovaj marionetski halifa igrao je, međutim, samo sporednu ulogu, dodjeljujući Mamelucima njihovu titulu sultana, te se dinastija kairskih Abasida, uprkos svojoj dugovječnosti (1258–1517), ne može pohvaliti time da je stvarno vladala.

IZVOR: L'Histoire