Njemačka država blagostanja rođena je s Bismarckom, preživjela je Vajmarsku republiku i nacizam, a vijek i po kasnije suočava se s novom krizom pod vodstvom Merza

Njemačka država blagostanja, klesana i građena kroz više od 150 godina, danas prolazi kroz prelomni historijski trenutak. Pod vladom kancelara Friedricha Merza, Njemačka ne vrši samo puku reviziju svojih budžetskih računa, već zadire u sam korijen sopstvenog društvenog ugovora. Zemlja se ubrzano priprema za drastično povećanje vojnog budžeta i jačanje svoje uloge u odbrani Evrope, a sve to na račun bolnih rezova u drugim sektorima, prvenstveno u zdravstvu, penzionom sistemu i socijalnoj pomoći.

Kreiranje budžeta za 2027. godinu pokazaće do koje je mjere zvanični Berlin spreman redefinirati svoje prioritete. Daleko od običnog fiskalnog prilagođavanja, ova debata pogađa samo srce njemačkog modela: državu blagostanja koja nije privremeni konstrukt, već rezultat duge historijske evolucije koja se proteže vijek i po unazad.

Moderna njemačka socijalna politika vuče korijene iz 19. stoljeća, tačnije iz ere Otta von Bismarcka. Nakon ujedinjenja Njemačke 1871. godine, Bismarck je stvorio snažno i centralizovano Njemačko carstvo u vremenu kada je brza industrijalizacija duboko transformisala ekonomski i društveni život zemlje. Fabrike su okupljale stotine hiljada radnika, urbani proletarijat je naglo rastao, a Socijaldemokratska partija počela se etablirati kao jedna od vodećih organizovanih snaga evropskog radničkog pokreta.

U takvom kontekstu, Bismarck je kombinirao političku represiju s vještom strategijom socijalne integracije. S jedne strane, progurao je rigorozni Zakon protiv socijalista kako bi oslabio radničku opoziciju, dok je s druge strane pokrenuo niz reformi s ciljem da radnicima ponudi državnu zaštitu i tako im umanji motivaciju za radikalnim socijalizmom. Između 1883. i 1889. godine odobreni su osiguranje u slučaju bolesti, osiguranje od nesreće na radu i prvi sistem starosnih penzija.

Kako objašnjava sociolog George Steinmetz u svom djelu Regulating the Social (1993), ove mjere se ne mogu posmatrati isključivo kao čin čiste empatije ili državne pomoći, već kao forma socijalne regulacije usmjerene na jačanje stabilnosti Rajha i vezivanje lojalnosti radničke klase za carsku državu.

Nakon pada carstva, Vajmarska republika je naslijedila dobar dio bizmarkovskog sistema i dodatno ga proširila Ustavom iz 1919. godine, koji je unio nove garancije u pogledu zaštite nezaposlenih, materinstva i djetinjstva. Profesor historije na Univerzitetu u Minesoti, Eric D. Weitz, u svojoj knjizi Weimar Germany (2019) ističe da je ovaj ustav težio ka tome da osnaži socijalnu zaštitu unutar novog demokratskog poretka.

Međutim, ovaj ambiciozni projekat ubrzo je pokleknuo pod pritiskom poslijeratne političke nestabilnosti i teške ekonomske krize, što je dramatično ograničilo sposobnost države da finansira svoje socijalne obaveze. Hiperinflacija iz 1923. godine, a potom i Velika depresija, potpuno su urušile ove osnove, ostavljajući iza sebe jasan dokaz o krhkosti vajmarskog eksperimenta.

Dolaskom Trećeg rajha na vlast, država blagostanja nije zbrisana, već je transformirana, radikalizovana i stavljena u službu nacističkog političkog projekta. Režim je primijenio sistem takozvanog „tihog finansiranja”, koji je održavao fiskalnu stabilnost bez direktnog i pretjeranog oporezivanja prihoda domaće populacije.

Prosječni Nijemci profitirali su od sistema koji je sve ekonomske troškove rata prebacio na leđa Jevreja, „asocijalnih” elemenata, potlačenih manjina i okupiranih zemalja. Istovremeno, masovna sredstva iz štedionica, osiguranja i lokalnih samouprava preusmjeravana su direktno u ratnu mašineriju.

To je omogućilo da plate u Njemačkoj nastave rasti uprkos strogom racionaliziranju osnovnih potrepština poput hrane i odjeće. Višak novca kanalisao se u porodičnu štednju i javni dug, bez direktnog udara na džepove većine. Njemački historičar Götz Aly u svojoj knjizi Hitlerova narodna država (2006) tvrdi da je nacistički režim ovim mjerama doslovno kupio lojalnost i šutnju širokih slojeva stanovništva u zamjenu za opipljiv materijalni prosperitet.

Sistem je počeo pucati tek nakon ključnih vojnih poraza pred Moskvom (1941) i kod Staljingrada (1143), koji su iscrpili rezerve čelika, municije i goriva, prisiljavajući vlasti na drastične rezove. Od 1943. godine inflacija je eksplodirala, količina novca u opticaju se udvostručila, dok se ponuda robe prepolovila, a porodična štednja doživjela kolaps. Crno tržište je procvjetalo i obuhvatalo do 10% ukupne potrošnje, dok su ilegalna trampa između poljoprivrednika i zanatlija postali svakodnevna norma.

Do 1944. godine kriza je stigla do same srži Rajha. Povjerenje javnosti nepovratno je isparilo pod masovnim savezničkim bombardovanjima, neizdrživim restrikcijama i obećanjima o pobjedi koja nikada nisu ispunjena. Za Alyja, ovo je označilo definitivan kraj materijalnog konsenzusa koji je garantovao saučesničku šutnju njemačke većine.

U podijeljenoj Njemačkoj, država blagostanja postala je poligon na kojem su dva suprotstavljena sistema pokušavala dokazati svoju superiornost. Na zapadu, Savezna Republika Njemačka (BRD) konsolidirala je tržišnu ekonomiju sa socijalnom državom u ekspanziji; na istoku, Demokratska Republika Njemačka (DDR) obećavala je materijalnu sigurnost kroz državno planiranje, ali unutar autoritarnog i znatno krućeg sistema.

Ludwig Erhard, ministar ekonomije, a kasnije i zapadnonjemački kancelar, bio je glavni arhitekta tog zapadnog modela. U svom kultnom djelu iz 1957. godine Blagostanje za sve, Erhard je branio tezu da se bogatstvo prvo mora stvoriti i uvećati prije nego što se podijeli, naglašavajući da je stabilna valuta neizostavan preduslov za socijalnu tržišnu ekonomiju. Insistirao je na tome da država treba postavljati pravila igre i štiti građane, ali nikada ne smije gušiti tržišnu konkurenciju niti dozvoliti da partikularni interesi dominiraju ekonomskom politikom.

U istočnoj DRN, s druge strane, blagostanje je u potpunosti zavisilo od države i organizovanog rada odozgo. Taj sistem je garantovao siguran posao, subvencionisano stanovanje i socijalnu zaštitu, ali je bio podređen strogoj političkoj centralizaciji i nefleksibilnoj ekonomiji. Bio je to socijalistički, autoritarni i paternalistički model, održavan na aparatima na račun dugoročne ekonomske snage samog režima.

Ujedinjenje Njemačke 1990. godine pod Helmutom Kohlom izazvalo je pravi zemljotres unutar njemačkog sistema blagostanja. Preko noći, 16 miliona stanovnika s istoka dobilo je pristup izdašnom zapadnom bizmarkovskom modelu, čime su spojena dva do tada nespojiva koncepta. Dok se zapad hvalio efikasnošću socijalne tržišne ekonomije, istok je sa sobom donio plansku privredu s punom zaposlenošću, ali izuzetno niskom produktivnošću.

Rezultat je u prvim godinama bio katastrofalan. Nezaposlenost na istoku skočila je na alarmantnih 20%, industrijski sektor je doživio masovni kolaps, a državne subvencije su gutale i do 50% BDP-a istočnih pokrajina. Kako bi finansirao ovaj istorijski poduhvat, Kohl je uveo „porez na solidarnost” (5,5% na dohodak i dobit preduzeća), koji je decenijama ostao ključni stub finansiranja unutrašnje kohezije.

Njegov nasljednik Gerhard Schröder (1998–2005) suočio se s ovom produženom krizom kroz radikalan paket reformi poznat kao Agenda 2010. Schröder je donio odluku o spajanju različitih naknada za nezaposlene u novi, znatno restriktivniji sistem s kraćim rokom trajanja i strožim uslovima. Također, kroz poreske olakšice stimulisao je privatne penzione fondove uporedo s javnim sistemom i optimizovao rad zdravstvenih osiguranja radi kontrole troškova. Ove reforme su s jedne strane povratile konkurentnost njemačkog izvoznog modela, smanjenjem troškova rada i rastom produktivnosti, ali su s druge strane uzrokovale rast nesigurnih radnih mjesta i produbile socijalnu nejednakost.

Era Angele Merkel (2005–2021) nastavila se u duhu postepenih prilagođavanja unutar širokih koalicija. Tokom velike finansijske krize 2008. godine, uvođenje privremenih državnih subvencija za skraćeno radno vrijeme spriječilo je masovne otpise radnika, zaštitivši oko 5% ukupne radne snage. Proširena su roditeljska primanja i kapaciteti u vrtićima kako bi se ublažili efekti starenja stanovništva, što je podiglo ukupnu socijalnu potrošnju za 23%. Ovaj fleksibilni, mješoviti sistem dobio je u stručnim krugovima naziv „hibridni post-bizmarkovski model” i pokazao je visok nivo otpornosti na ekonomske šokove.

Olaf Scholz (2021–2025) pokušao je ublažiti ovaj model 2023. godine uvođenjem novog oblika naknade za nezaposlene, stavljajući fokus na prekvalifikaciju i sticanje kompetencija umjesto na rigorozne kaznene mjere. Međutim, ogromni deficiti akumulirani tokom pandemije koronavirusa, troškovi rata u Ukrajini i skok cijena energenata podigli su javni dug iznad 70% BDP-a, ozbiljno nagrizajući tradicionalnu njemačku fiskalnu disciplinu. To je otvorilo širom vrata za dolazak Friedricha Merza, koji je preuzeo vlast obećavajući strogu štednju i čvrstu kontrolu budžeta pred sistemom koji je već odavno dotakao svoje crvene linije.

Danas, godinu dana nakon dolaska Friedricha Merza na vlast, Njemačka se suočava sa svojom najdelikatnijom fazom od ujedinjenja zemlje. Planirani su drastični rezovi od 38,3 milijarde eura do 2030. godine (od čega čak 19,3 milijarde otpada samo na 2027. godinu), koji direktno pogađaju zdravstveni sistem (rast participacije za lijekove, zatvaranje ruralnih bolnica, ukidanje besplatnog osiguranja za bračne drugove koji ne uplaćuju doprinose). Penzije se svode na formu „osnovne pokrivenosti” koja jedva održava dosadašnji životni standard, dok su naknade za nezaposlene drastično skresane.

Iza ovog oštrog desnog zaokreta stoji koktel faktora koje je nemoguće zaobići: ubrzano starenje nacije koje stvara neizdrživ pritisak na javne fondove, rastući dugovi proizašli iz kriza i duboka geopolitička promjena koja primorava Njemačku da radikalno ojača sopstvenu odbranu u vremenu smanjene podrške s američke strane okeana.

Kancelar Merz neumoljivo ponavlja da dosadašnji socijalni model više jednostavno nije održiv. Apsolutni prioritet države sada postaje nacionalna sigurnost i geopolitička uloga Njemačke u Evropi, čak i pod cijenu demontiranja sistema koji je decenijama važio za glavnog čuvara socijalne kohezije i unutrašnjeg mira.

U međuvremenu, gnjev i nezadovoljstvo na ulicama ubrzano rastu, posebno među radničkom klasom koja najdirektnije podnosi teret ove tranzicije. Ovaj socijalni vakuum i opravdani strah građana već uveliko počinje politički kapitalizirati desničarska Alternativa za Njemačku (AfD). Ono što je trenutno na stolu u Berlinu daleko prevazilazi obične budžetske korekcije i ekonomska prilagođavanja; u pitanju je historijski opstanak socijalnog modela koji je više od jednog vijeka definisao samo biće i stabilnost moderne Njemačke.

IZVOR: Bosna.hr, La Vanguardia