Teritorija država Izraela i Palestine, pri čemu je ova druga trenutno podijeljena na dvije geografski i politički odvojene regije, Zapadnu obalu i Gazu, oduvijek je bila raskrsnica nekih od najvećih imperija u historiji

Smještena na mjestu gdje se spajaju Azija i Afrika, ova regija imala je strateški značaj za sve sile koje su nastojale uspostaviti kontrolu nad područjem nekada poznatim kao Levant, koje arheolozi nazivaju Bliskim istokom, a danas je globalno poznato pod tim nazivom. Od samih početaka civilizacije, pa sve do dugotrajnog arapsko-izraelskog konflikta, čije je najnovije poglavlje rat između Hamasa i Izraela, ove su zemlje poprište vojnih sukoba.

Počevši od 3700. godine prije nove ere, tokom bronzanog doba, područje koje odgovara Palestini razvijalo se kao dio šire historijske regije poznate kao Plodna polumjesec. U to vrijeme, teritorije Palestine i današnje države Izrael bile su poznate kao Kanaan. Unutar njih nalazilo se nekoliko nezavisnih i vrlo naseljenih gradova-država, koji su razvili procvat trgovinskih odnosa s velikim kraljevstvima i narodima Plodnog polumjeseca.

Prvi koji su posegnuli za oružjem kako bi preuzeli kontrolu nad ovim područjem, oko 1600. godine prije nove ere, bili bi Egipćani. Oni su odlučili izvršiti invaziju na zemlju Kanaan i tamošnje gradove pretvoriti u lojalne vazale svog carstva u ekspanziji. Upravo u tom periodu, prema biblijskoj tradiciji, na hiljade Jevreja koji su pretežno živjeli od stočarstva u regiji Kanaana deportovano je kao robovi u Egipat, sve do njihovog oslobođenja od strane patrijarha Mojsija.

Jevreji su, stoga, kako navodi stručnjak za izraelsku historiju Kyle Keimer: „bili samo jedna od mnogih zajednica koje su naseljavale zemlju Kanaan u bronzanom dobu. Ono što ih je razlikovalo od naroda koji su živjeli oko njih bila je činjenica da su ispovijedali monoteističku religiju, koja je s vremenom postajala sve snažniji stub njihovog identiteta“.

Oko 1200. godine prije nove ere, geopolitička ravnoteža Plodnog polumjeseca poljuljana je nizom događaja o kojima nemamo mnogo detalja. Historijski izvori iz tog perioda su, naime, u velikoj mjeri izgubljeni, pa rekonstrukcija precizne slike uopšte nije jednostavna.

Dolazeći sa zapadnog Mediterana, niz izuzetno ratobornih naroda počeo je napadati civilizacije istočnog Mediterana. Ratničke populacije koje su narušile ravnotežu drevnog Bliskog istoka danas su poznate kao Narodi s mora. Radilo se o heterogenim grupama pljačkaša s mora koji su napali kraljevstvo faraona i zamalo ga uništili prije nego što su poraženi u velikoj pomorskoj bitki u delti Nila.

Nakon ovog sukoba, na hiljade njih se mirno naselilo u Egiptu, gdje su ih faraoni integrisali kao lojalne plaćenike. Međutim, jedno jezgro ovih misterioznih Naroda s mora nakon poraza radije se naselilo na teritoriji Kanaana: radilo se o narodu Peleset ili Filistejcima, koji su se tako pridružili već brojnim zajednicama prisutnim u regiji.

Historija Palestine, a posebno onog dijela koji je danas poznat kao Pojas Gaze, neraskidivo je povezana s narodom Filistejaca, po kojima nosi ime. Naziv „Palestina“, zapravo, potiče od termina „Peleset“, kojim su Filistejci označavani u drevnim izvorima.

Kako dalje objašnjava Kyle Keimer, „Filistejci su se naselili u južnom dijelu regije Kanaan, nedaleko od granice s Egiptom. Smjestili se u pentapolisu koji je činilo pet gradova – Gaza, Ašdod, Aškelon, Ekron i Gat – koji su, iako su uživali određenu autonomiju, uvijek bili spremni sarađivati kako bi se suočili sa zajedničkom prijetnjom“.

Filistejci su, koristeći unutrašnje podjele svojih neprijatelja, u više navrata porazili Jevreje i privremeno ih pretvorili u svoje vazale. Njihovi upadi bili su brzi i razorni, a njihova vojna snaga izuzetna. S vremenom su, međutim, dvanaest izraelskih plemena naučili kako da se odbrane.

Izvori koji se odnose na ovaj period, osim Biblije (koja je napisana mnogo kasnije), pretežno su arheološki i govore o sukobima između Jevreja i Filistejaca, iz kojih su izvedene biblijske priče epsko-mitološkog karaktera o jevrejskom vođi Samsonu. I kralj David, figura inspirisana vođom koji je historijski postojao, započeo je svoju „karijeru“ boreći se protiv Filistejaca: riječ je o poznatoj biblijskoj epizodi dvoboja između Davida i žestokog diva Golijata. Upravo pod Davidovim sinom i nasljednikom, mudrim kraljem Solomonom, Jevreji su dostigli vrhunac svoje moći.

Nakon Solomonove smrti, za Kraljevstvo Izrael počelo je mračno doba koje je karakterisala izrazita dekadencija. Ovaj pad, objašnjava Keimer, „bio je uslovljen i slomom političkog jedinstva dvanaest jevrejskih plemena. Naime, dva plemena su se odvojila od Kraljevstva Izrael i formirala svoju autonomnu državu – Kraljevstvo Juda – u južnom dijelu regije Kanaan. Dvije jevrejske države često su bile u sukobu, što je značajno išlo na ruku njihovim neprijateljima“.

Nakon nekoliko vijekova teškog suživota, obje države su morale pokleknuti pred vojnim osvajanjem Asiraca, koji su okupirali Kanaan u periodu 734–645. godine prije nove ere, nakon izuzetno brutalnih pohoda. Asirci su decenijama nametali gvozdenu kontrolu nad Izraelcima, prije nego što se i njihovo vlastito carstvo srušilo zbog unutrašnjih sukoba. „Slabljenje Asiraca i njihov posljedični pad pogodovali su usponu drugih regionalnih sila na Bliskom istoku“, objašnjava Keimer. „Prije svega, onoj koju je predstavljala moćna grad-država Babilon. Ona je u roku od nekoliko godina stvorila vlastito carstvo, popunjavajući vakuum moći koji su ostavili Asirci“.

Godine 587. prije nove ere, pod vodstvom svog slavnog vladara Nabukodonozora II, Babilonci su opkolili i okupirali grad Jerusalem. Kako bi spriječili pobune protiv svoje vlasti, novi osvajači su deportovali hiljade Izraelaca u Babilon, gdje su decenijama živjeli u gorkom egzilu, što je u Bibliji označeno kao „babilonsko ropstvo“. Međutim, ni vladavina Babilonaca nije bila dugog vijeka: njihovo carstvo ubrzo je ugroženo usponom druga dva ratoborna naroda koja su dolazila s područja današnjeg Irana: Medijaca i Perzijanaca. Oni su, nakon što ih je ujedinio Kir Veliki, osvojili Babilon 539. godine prije nove ere i vratili slobodu Izraelcima.

Kao podanici Perzijskog carstva, Jevreji su prošli kroz dug period relativnog prosperiteta i religijske tolerancije. Međutim, 333. godine prije nove ere, ovo zlatno doba privedeno je kraju kada su Perzijsko carstvo pregazile makedonske falange Aleksandra Velikog. U svom maršu prema Egiptu, ovaj vojskovođa je okupirao cijelu Palestinu i uspio zauzeti grad Gazu (pri čemu je teško ranjen tokom opsade). Keimer dalje navodi: „Makedonski osvajači donijeli su sa sobom helensku kulturu, potpuno različitu od jevrejske, koja je bila semitskog porijekla. Pokušali su nametnuti svoju politeističku religiju i pogled na svijet zasnovan na filozofiji, što su mnogi među Izraelcima smatrali svetogrđem“.

Nakon smrti Aleksandra Velikog, veliko carstvo koje je osvojio podijeljeno je između njegovih svadljivih generala. Posebno je Bliski istok podijeljen između dva ambiciozna makedonska zapovjednika: Ptolemeja, koji je osnovao dinastiju Ptolemejevića u Egiptu, i Seleuka, čija je dinastija Seleukovića vladala Sirijom i Perzijom. U decenijama koje su uslijedile, Ptolemejevići i Seleukovići vodili su brojne ratove za kontrolu nad Palestinom. Ova situacija trajala je do 160. godine prije nove ere, kada su se Jevreji uspješno pobunili protiv Seleukovića koji su im pokušali nametnuti drugačiji religijski kult. Nakon događaja poznatog kao ustanak Makabejaca, Kraljevstvo Izrael podiglo se iz pepela pod vodstvom nove dinastije Asmonejaca (koju je osnovao Simon Makabejac).

S vremenom se, međutim, na istočnom Mediteranu počela pojavljivati nova sila usponu: Rim. Koristeći postepeno slabljenje i Seleukovića i Ptolemejevića, Rim je uspostavio svoje prvo prisustvo preko Pompeja Velikog. Godine 63. prije nove ere, ovaj rimski vojskovođa opljačkao je Jerusalem i pretvorio kraljevstvo koje su stvorili Asmonejci u vazala Rima. U narednim decenijama Rimljanima su sukcesivno smanjivali autonomiju Jevreja, rascjepkavši njihovu državu na niz malih posjeda koje je bilo vrlo lako kontrolisati. Oslanjajući se na lokalne vladare odane Rimu, poput Heroda Velikog koji je vladao Jerusalemom u vrijeme Isusovog rođenja, Rimljani su na kraju anektirali cijelu Palestinu svom ogromnom carstvu tokom duge vladavine Augusta.

Provincija Judeja bila je od samog početka jedna od najnemirnijih i politički najnestabilnijih provincija Rimskog carstva: Jevreji su se, naime, vijekovima nastavili boriti protiv stranih okupatora. Prvi veliki Ustanak Jevreja dogodio se između 66. i 73. godine nove ere, a kulminirao je Titovim razaranjem Jerusalema i padom tvrđave Masada (čiji su branioci, religijski fanatici, radije izabrali masovno samoubistvo nego predaju rimskim opsjedateljima).

Nakon ovih događaja započela je dijaspora, odnosno raseljavanje Jevreja širom Mediterana, nakon što su Rimljani odlučili da iz temelja unište ukorijenjenost izraelske kulture na tlu Palestine. Jevreji su tako postali „narod bez domovine“ i bili su prisiljeni napustiti svoju rodnu zemlju kako bi izbjegli progone. Teritorija Palestine, na kojoj Jevreji više nisu živjeli, dugo je ostala dio Istočnog rimskog carstva sve dok je 637. godine nove ere nisu osvojili Arapi, koji su okupirali i naselili cijeli Bliski istok. Time je započela islamska prisutnost u regiji koja će trajati trinaest vijekova.

Izuzev perioda Krstaških ratova (1096–1291), tokom kojeg su u Palestini nastala razna kršćanska kraljevstva, muslimanska prisutnost ostala je netaknuta kroz različite vladavine: Emevijski halifat, Abasidski halifat, Ejubije (dinastiju Saladina), Mameluke i Osmanlije.

U Prvom svjetskom ratu Osmansko carstvo je poraženo od Velike Britanije, koja je 1919. godine preuzela kontrolu nad Palestinom na osnovu mandata Društva naroda. Britanski kolonijalni period, karakterisan povratkom hiljada Jevreja pod uticajem cionističkog pokreta i rastom tenzija između njih i Arapa, okončan je 1948. godine proglašenjem Države Izrael.

Jevreji su, iako su vijekovima bili „narod bez domovine“, uvijek održavali i razvijali snažan etnički identitet koji je preživio apsolutno destruktivna historijska iskustva poput Holokausta. Sve je to bilo moguće i zahvaljujući kohezivnoj snazi Biblije, svetog teksta koji je za Jevreje predstavljao pravo sidro spasa u svim historijskim olujama s kojima su se suočili. Biblija je često i jedini izvor koji imamo na raspolaganju za rekonstrukciju pojedinih epizoda iz izraelske prošlosti. Međutim, uvijek se mora imati na umu da je ona izvor religijskog, a ne historijskog karaktera. Mnoge informacije sadržane u svetim tekstovima (čije je jezgro zapisano u VII i VI vijeku prije nove ere) nemaju uporište u arheologiji ili nisu potvrđene drugim izvorima, s kojima bi informacije iz Biblije uvijek trebalo upoređivati. Radi se, zapravo, o „kolektivnoj“ knjizi koju je sastavilo više autora u različitim epohama: historija jednog naroda prenošena usmenim putem, a potom fiksirana u pisanu formu.

Tokom XIX vijeka, upravo među proučavaocima Biblije i intelektualcima iz jevrejskog svijeta, razvio se kulturni pokret poznat kao cionizam, čiji je glavni cilj bio dobijanje nove domovine za „izabrani narod“ iz dijaspore. Cilj je ostvaren 1948. godine nastankom Države Izrael. Unutar cionističkih krugova oduvijek je bio prisutan i san o entitetu definisanom kao „Veliki Izrael“, koji bi obuhvatao sve zemlje koje su kroz stoljeća naseljavali Abrahamovi potomci, uključujući regije Judeju i Samariju, koje su danas naseljene Palestincima i čine Zapadnu obalu.

Danas Zapadnu obalu kontroliše Palestinska samouprava (PA), osnovana 1994. godine nakon sporazuma iz Osla koje su potpisali Palestinska oslobodilačka organizacija (PLO) i vlada Izraela. Palestinska samouprava je jedini sagovornik kojeg priznaju mnoge zemlje i Ujedinjene nacije. Politički je, međutim, slaba i nepopularna, budući da nije uspjela spriječiti okupaciju svoje teritorije koju provode izraelski doseljenici.

Pojas Gaze, s druge strane, kontroliše Hamas, grupa koja je na vlasti skoro dvije decenije. Hamas je, za razliku od Palestinske samouprave, vodio veoma agresivnu politiku prema Izraelu, povezujući se s Iranom (glavnim neprijateljem Izraelaca na Bliskom istoku) i pokrećući stalne napade iz mreže tunela ispod Gaze, uz podršku i islamističkih boraca Hezbollaha, aktivnih u Libanu. Masakr koji je Hamas izveo sedmog oktobra 2023. godine protiv izraelskih kibuca i vojnih ispostava (1.200 mrtvih, pretežno civila) izazvao je izbijanje rata koji je natopio krvlju Pojas Gaze, a koji je trenutno zamrznut krhkim primirjem.

Budućnost ostaje veoma neizvjesna za Palestince. Iako je mirovni plan koji je iznio američki predsjednik Donald Trump prihvaćen od obje strane, Odbor za mir (Board of Peace) koji bi ga trebao provesti teško se pokreće s mrtve tačke i ima ograničen legitimitet. U Pojasu Gaze civilno stanovništvo je, prema procjenama, pretrpjelo gubitak od oko 70 hiljada mrtvih tokom rata između Izraela i Hamasa i nastavlja patiti zbog nestašica svake vrste. U međuvremenu, novi rat Sjedinjenih Američkih Država i Izraela protiv Irana prijeti da proširi sukob na cijelu regiju

IZVOR: Focus Storia