Izbijanje Velikog bečkog rata 1683. godine preokrenulo je sudbinu Bosanskog ejaleta, pretvarajući ga iz unutrašnje pokrajine Osmanskog Carstva u krvavo pogranično krajište. Kroz tri decenije neprekidnih sukoba, pustošenja i epskih egzodusa , čiji je tragični vrhunac označio pohod Eugena Savojskog 1697. godine, masovna iseljavanja i priliv izbjeglica nepovratno su izmijenili etničku i konfesionalnu kartu Bosne

Period između opsade Beča 1683. godine i sklapanja Požarevačkog mira 1718. godine predstavlja jedno od najdramatičnijih razdoblja u historiji Bosanskog ejaleta. Veliki bečki rat (1683–1699), propraćen kasnijim sukobima Osmanskog Carstva s Venecijom i Habsburškom Monarhijom, korjenito je izmijenio vojno-političku, administrativnu i demografsku sliku ove najzapadnije osmanske pokrajine.

Dok su mirovnim ugovorima u Srijemskim Karlovcima 1699. i Požarevcu 1718. godine crtane nove državne granice, na terenu se odvijala duboka ljudska drama: masovni egzodusi, prisilna raseljavanja, talasi izbjeglica i dalekosežne konfesionalne prekompozicije. U tom vrtlogu, posebnu i izuzetno složenu dionicu historije činila su kretanja i iseljavanja katoličkog stanovništva iz Bosne.

Na prijelazu iz 17. u 18. stoljeće, Bosanski ejalet je pretrpio znatna teritorijalna sažimanja. Gubitkom Slavonije, Like, Krbave i dijelova Dalmacije, Ejalet je spao sa sedam na pet sandžaka: Bosanski, Hercegovački, Zvornički, Kliški i Bihaćki. Pokrajina je poprimila izrazito krajiški karakter. Na novim granicama stvoren je gust sistem kapetanija i tvrđavskih posada (serhad kulu). Timarsko-spahijski sistem bio je u dubokoj krizi usljed nemogućnosti redovnog prikupljanja prihoda i pada finansijske moći države, zbog čega se uvode novi finansijski modeli poput malikana (doživotnog zakupa državnih imanja) i vanrednih nameta

Nakon poraza pod Bečom 1683. godine, ratna dejstva su se brzo prenijela na granice Ejaleta. Mletačka Republika i Habsburška Monarhija sistemski su poticale pobune osmanskih kršćanskih podanika, koristeći vjerske veze i obećanja o zemljišnim posjedima kako bi ih privukle na svoju stranu. S druge strane, u Ejalet su počele pristizati desetine hiljada muslimanskih izbjeglica (muhadžira) iz izgubljenih gradova Ugarske, Slavonije, Like i Dalmacije.

Iseljavanje katoličkog stanovništva iz Bosanskog ejaleta tokom ovog perioda nije bilo jednosmjeran niti jednostavan proces, već splet vojnih pritisaka, strateških procjena savezničkih sila i općih ratnih pustošenja. Dok je slabila stabilnost centralne osmanske vlasti, pogranični krajevi postaju poprište neprekidnih upada hajdučkih i krajiških četa, spaljivanja sela i širenja zaraznih bolesti.

Izvori pokazuju da su prvi veći valovi prebjega katolika zabilježeni već 1684. i 1685. godine. Mletački providuri i habsburški zapovjednici aktivno su slali svoje emisare, među kojima su ključnu ulogu igrali pojedini narodni prvaci i franjevci, kako bi organizirali prelazak čitavih župa. Već 1684. godine uskočki zapovjednici prevoze stotine katoličkih porodica prema mletačkom području, dok habsburški oficiri potiču prebjege preko Save u Slavoniju.

Posebno teške posljedice po katoličko stanovništvo u Hercegovini ostavile su vojne operacije u dolini Neretve i Boki Kotorskoj. Mletačko osvajanje Herceg-Novog 1687. godine uzrokovalo je potpuno raseljavanje tamošnjeg muslimanskog stanovništva prema Nikšiću, Trebinju i Klobuku, ali je istovremeno pokrenulo i proces suprotnih migracija. Godine 1693. i 1694., pod vodstvom serdara i franjevaca, dolazi do masovnog egzodusa katolika iz Mostarskog blata, Brotnja i Goranaca prema Imotskom, Vrgorcu i Cetinskoj krajini. Popisi iz te epohe bilježe hiljade naroda koji napuštaju svoja vjekovna ognjišta, tražeći zaštitu pod mletačkom zastavom.

Prelomni i najdramatičniji momenat u historiji bosanskih katolika s kraja 17. stoljeća odigrao se u jesen 1697. godine. Nakon velike pobjede nad osmanskom vojskom kod Sente, austrijski vojskovođa princ Eugen Savojski poduzeo je munjevit vojni prodor u samo srce Bosanskog ejaleta.

Kretavši se iz Osijeka preko Broda, Doboja i Maglaja, Savojski je s oko 6.000 vojnika stigao pred Sarajevo. Nakon što su osmanske vlasti i branioci odbili predaju, austrijske trupe su ušle u nebranjeni grad. Sarajevo je podvrgnuto sistematskom pljačkanju i spaljivanju. Čaršija i brojne mahale u potpunosti su izgorjele, a historijski izvori i zapisi osmanskih hroničara poput Osmana Šuglije i Mehmeda Rešida svjedoče o nezapamćenoj katastrofi, stradanju civila i odvođenju hiljada zarobljenika.

Brzi dolazak zime i nemogućnost dugotrajnog zadržavanja primorali su Savojskog na hitno povlačenje prema Savi. U strahu od odmazde osmanskih vlasti i lokalnog muslimanskog stanovništva zbog porušenog grada, lokalno katoličko stanovništvo masovno odlučuje napustiti svoje domove i krenuti za austrijskom vojskom.

Seoba iz jeseni 1697. godine zahvatila je širi prostor, od Sarajeva i Visokog, preko Lašvanske doline, pa sve do Posavine (Derventa, Dubočac, Modriča, Koraće). Povlačeći se duž trasa kojima je vojska prolazila, kolone izbjeglica su prelazile Savu i naseljavale opustjela područja Slavonije, Baranje i Južne Ugarske.

Historiografija donosi različite procjene o broju katolika koji su 1697. godine napustili Bosnu. Dok stariji autori spominju drastične cifre od preko 100.000 pa čak i 200.000 ljudi, savremena kritička istraživanja uvažavaju realnije procjene od oko 40.000 izbjeglica u tom konkretnom vala, odnosno ukupno oko 70.000 katolika tokom čitavog Petnaestogodišnjeg rata. Bez obzira na tačan broj, demografski udarac za katoličku zajednicu u Bosni bio je katastrofalan. Od deset franjevačkih samostana koliko ih je djelovalo prije ratnih sukoba, čak sedam je potpuno napušteno i ugašeno (Srebrenica, Olovo, Visoko, Gradovrh kod Tuzle, Modriča, Tuzla i Rama). Na samom početku 18. stoljeća u čitavoj Bosni su aktivno djelovala samo tri samostana: u Fojnici, Kreševu i Kraljevoj Sutjesci, uz svega nekoliko funkcionalnih crkvi.

U ratnim okolnostima s kraja 17. i početka 18. stoljeća, položaj nemuslimana bio je dodatno usložnjen poreskim reformama i pravnim statusom. Pravno gledano, osmanski sistem je razgraničavao podanike na vojsku i raju, dok su nemuslimani uživali status zimmija, štićenih podanika koji su plaćali glavarinu (džizju ili harač) i rajinske pristojbe u zamjenu za vjersku autonomiju i oslobađanje od vojne obaveze.

Reforma sistema džizje iz 1691. godine uvela je obračun po “muškoj glavi” razvrstan u tri platna razreda, što je u ratom osiromašenim sredinama predstavljalo veliko opterećenje za seosko stanovništvo. Usljed ratne krize, lokalni organ vlasti i spahije često su nametali neosnovane takse (tekālīf-i šāḳḳa), što je bio jedan od glavnih razloga spontanog bježanja seljaka s imanja.

Kada je riječ o vjerskim prelazima, osmanski pravni sistem načelno je zabranjivao nasilno prevjeravanje. Islamizacija u Ejaletu bila je dugotrajan i spontan proces pretežno završen u ranijim stoljećima. Međutim, na prostorima koje je Osmansko Carstvo izgubilo (Lika, Krbava, Slavonija, Dalmacija), primjenjivalo se zapadno načelo Cuius regio, eius religio, pa je preostalo muslimansko stanovništvo bilo izloženo masovnom i sistematskom pokrštavanju. Izvori franjevačkih provincija i mletačkih vlasti detaljno bilježe prevođenje hiljada muslimana na katoličku vjeru u Lici (naročito u Perušiću), Slavoniji i Cetinskoj krajini, pri čemu su konvertiti dobijali nova kršćanska imena i zadržavali dio nekadašnjih imanja.

Sa druge strane, unutar samog Ejaleta osmanske vlasti su povremeno izdavale fermane kojima se potvrđuju stare privilegije datih franjevcima (pozivajući se na Ahdnamu) i zabranjuje bespravno uzimanje novca ili konaka od redovnika. Ipak, u atmosferi poratnog siromaštva, zloupotrebe na terenu su bile česte, a katolici su se istovremeno suočavali i s nastojanjima Pećke patrijaršije da nad njima ostvari jurisdikciju i prikupi crkvene dažbine.

Mirovni ugovor u Srijemskim Karlovcima (1699) donio je historijsku prekretnicu: Osmansko Carstvo je prvi put u svojoj historiji prihvatilo princip fiksnih državnih granica i nepovredivosti susjednih teritorija. Rad međudržavnih komisija za demarkaciju (predvođenih komesarima poput osmanskog Osman-age i mletačkog Girolama Grimanija) trajao je godinama. Granice su obilježavane kamenim međašima (tzv. Grimmanijeva linija), a Dubrovnik je diplomatskim manevrima uspio izdejstvovati da se preko Kleka i Sutorine stvori osmanski zaštitni pojas koji ga je fizički odvojio od mletačkih posjeda.

Ova nova politička geografija izazvala je specifičan fenomen višestrukih migracija. Brojne porodice, kako muslimanske tako i kršćanske, migrirale su po nekoliko puta u samo nekoliko decenija. Na primjer, stanovništvo prognano iz Like i Dalmacije naseljavalo je Pounje ili Livanjsko polje, da bi nakon novih razgraničenja ili epidemija ponovo mijenjalo boravište prema centralnoj Bosni ili Smederevskom sandžaku.

Slično se dešavalo i sa katoličkim stanovništvom: dio raje koja je prebjegla u mletačka ili austrijska područja uočio je da su u novim sredinama podvrgnuti strogoj vojničkoj upravi Krajine i teškim kmetskim obavezama, pa su se u više navrata bilježili njihovi pojedinačni i grupni povratci na osmansku teritoriju. Sultan Mustafa II je 1701. godine izdao ferman kojim se garantira povratak odbjegle raje, uz obećanje dodjele napuštene zemlje, besplatnog sjemena i privremenog oslobađanja od poreza.

Na pragu 18. stoljeća, nakon novog sukoba i sklapanja Požarevačkog mira (1718), u kojem je Bosanski ejalet spao na još uži pojas duž Save, demografska karta pokrajine bila je nepovratno izmijenjena. Izgubljena su znatna područja u Posavini i Podrinju, ali su unutarnji procesi stvorili novu etničku i konfesionalnu realnost. Catolicizam u Bosni je, iako drastično smanjen u ukupnom udelu populacije, uspio očuvati svoj kontinuitet zahvaljujući čvrstoj organizaciji franjevačkih samostana u Fojnici, Kreševu i Kraljevoj Sutjesci.

S druge strane, priliv muhadžira i naseljavanje novih pravoslavnih i vlaških skupina u pustim krajevima stvorili su šarolik i dinamičan demografski mozaik koji će u narednim stoljećima predstavljati prepoznatljivo lice Bosne i Hercegovine.

(Za tekst korišten materijal iz knjige Ramize Smajić pod naslovom: MIGRACIJE I BOSANSKI EJALET 1683–1718)