Snažna vojna industrija i nezaobilazna geopolitička pozicija transformirale su Tursku od problematičnog partnera u fundamentalni stub atlantske odbrane na vratima Orijenta. Predstojeći samit NATO-a u Ankari kruna je Erdoganovog nezavisnog spoljnopolitičkog kursa koji je, uprkos preostalim sankcijama zbog ruskih sistema S-400, primorao Washington i evropske prijestonice da prihvate novu realnost u kojoj je Turska postala ključni arhitekta i tehnološki predvodnik evropske sigurnosti

„Ne pravi se važan! Ne budi lud!“, upozorio je Donald Trump svog turskog kolegu Recepa Tayyipa Erdogana u pismu koje je svojevremeno šokiralo diplomatske krugove. Bilo je to 2019. godine, kada je američki predsjednik otvoreno zaprijetio da će potpuno uništiti ekonomiju ove euroazijske nacije ako Ankara ne ispuni zahtjeve Washingtona. U tom turbulentnom periodu, dva lidera su se sukobljavala na gotovo svim strateškim frontovima: od direktne podrške koju je Washington pružao kurdskim snagama u Siriji, preko zatvaranja američkog pastora u Turskoj, pa sve do rigoroznih sankcija koje su Sjedinjene Američke Države nametnule Ankari zbog kupovine ruskih protivvazdušnih sistema S-400. Ta akvizicija viđena je kao direktna i neprihvatljiva prijetnja sigurnosnoj arhitekturi Sjevernoatlantskog saveza.

Ni odnosi Turske sa evropskim partnerima u to vrijeme nisu bili ništa bolji. Erdogan je redovno prijetio otvaranjem granica za milione izbjeglica koje bi preplavile Evropu, a diplomatska kriza je dostigla vrhunac kada je turski predsjednik bio na korak do protjerivanja deset zapadnih ambasadora jer su javno pozvali na oslobađanje zatvorenog „filantropa“ Osmana Kavale.

Danas, u ljeto 2026. godine, te duboke diplomatske tenzije izgledaju kao daleka i gotovo zaboravljena prošlost. Tursku se u očima Zapada više ne posmatra kao nepredvidivog i neugodnog saveznika koji sjedi na dvije stolice, približavajući se Moskvi dok istovremeno kuca na vrata evropskih prijestonica. Ankara je u međuvremenu transformirana u fundamentalni stub atlantske odbrane na samim vratima Bliskog istoka i Crnog mora, pozicionirajući se kao nezaobilazan strateški partner u sektoru globalne sigurnosti.

Ovu radikalnu promjenu paradigme potvrdio je i sam Donald Trump prije nekoliko sedmica, kada je zvanično najavio svoj dolazak na predstojeći samit NATO-a, koji se održava u Ankari, naglašavajući da to čini isključivo na lični poziv svog prijatelja Erdogana. Republikanski lider je čak nagovijestio da bi mogao iznenaditi turskog saveznika zelenim svjetlom za prodaju ključnih mlaznih motora, tehnologije koja je Ankari neophodna za razvoj sopstvenih borbenih aviona pete generacije, a koju Turska bezuspješno pokušava nabaviti već godinama.

Ovo značajno preslagivanje spoljnopolitičkih karata Ankare, kako naglašavaju vodeći analitičari, započelo je neposredno nakon turskih predsjedničkih izbora 2023. godine. Suočena s dramatičnom inflatornom krizom koja je ozbiljno ugrozila domaći ekonomski poredak, Turska je morala hitno popraviti odnose sa zemljama u regionu, dok je istovremeno nastojala zauzeti poziciju neutralnog posrednika u ratu u Ukrajini i hroničnim konfliktima na Bliskom istoku. Ovaj pragmatični zaokret donio je Ankari velike diplomatske poene, među kojima se posebno izdvajao crnomorski sporazum o žitu, postignut u saradnji s Kijevom, Moskvom i Ujedinjenim nacijama, čime je izbjegnuta globalna prehrambena kriza.

U pozadini ovih diplomatskih uspjeha, turska vojna industrija je doživjela neviđenu ekspanziju. Proizvodnja turskih bespilotnih letjelica postala je jedan od ključnih faktora odbrane Ukrajine, a taj operativni uspjeh privukao je ogromnu pažnju ostalih članica NATO-a. Saveznici sada ubrzano traže promjenu kolektivne strategije, posebno u trenutku kada Trump ponovo prijeti smanjenjem prisustva američkih trupa na evropskom tlu. Statistički podaci jasno ilustruju ovo geopolitičko približavanje: od više od 10 milijardi dolara, koliko je iznosio ukupan turski vojni izvoz u 2025. godini, više od polovine ugovora realizovano je sa partnerima unutar NATO saveza.

To je izuzetno logična i promišljena strategija, jer Turska ne posjeduje sopstvene izvore nafte, gasa niti obilje energije, ali zato posjeduje izuzetno važnu geopolitičku poziciju. Ankara je morala pronaći alternativne načine kako bi materijalizovala taj geografski značaj, a nametanje sebe kao ključnog industrijskog partnera u sferi odbrane pokazalo se kao idealno rješenje.

Generalni sekretar NATO-a, Mark Rutte, opisao je ovaj fenomen kao tursku „odbrambenu industrijsku revoluciju“, posebno apostrofirajući kompanije poput kompanije Arca, koja je agresivno i uspješno prodrla na vojna tržišta istočne Evrope. Turska više ne želi biti samo pasivni kupac zapadne tehnologije; ona sada aktivno uspostavlja industrijske kooperacije s Italijom, stvara čvrste veze s privatnim sektorom u zapadnim zemljama i pokreće zajedničke odbrambene programe sa Španijom. Ankara koristi ove alternativne kanale kako bi osigurala dugoročno prisustvo na zahtjevnom evropskom tržištu. Zvaničnici iz ureda turskog predsjednika s ponosom ističu da Turska više nije samo država koja fizički čuva spoljne granice NATO saveza, već je postala fundamentalni akter u bukvalno svim strateškim pitanjima koja se tiču budućnosti Alijanse.

Međutim, na ovom putu potpune integracije, Ankara i dalje ima ozbiljan kamen u cipeli. Riječ je o famoznim ruskim protivvazdušnim sistemima S-400, koje tehnički eksperti NATO-a smatraju apsolutno nekompatibilnim sa sistemima Alijanse zbog visokog rizika od elektronske špijunaže i prikupljanja podataka od strane Moskve. Nakon što je za ovu rusku tehnologiju platila nevjerovatnih 2,5 milijardi dolara, Turska te sisteme zapravo nikada nije stavila u operativnu funkciju. Skupocjene raketne baterije već godinama stoje konzervirane i skladištene na tajnoj lokaciji, daleko od očiju javnosti. Njihova stvarna beskorisnost unutar integrisanog vazdušnog prostora NATO-a postala je još očiglednija tokom nedavnih vojnih zaoštravanja i sukoba u koje su bili uključeni Sjedinjene Američke Države, Izrael i Iran. Kada su četiri projektila narušila turski vazdušni prostor, njih nisu presreli turski S-400, već su ih neutralisali odbrambeni sistemi pod komandom NATO-a.

Kako bi kompenzirala ove deficite, Italija je u sklopu zajedničkih odbrambenih planova Alijanse rasporedila svoje napredne protivvazdušne sisteme u Konji, u samom srcu Anadolije. Istovremeno, Savez je demonstrirao čvrstu posvećenost jačanju turskih granica slanjem druge baterije raketnih sistema Patriot u južnu vojnu bazu Incirlik. S obzirom na to da ovi potezi privremeno rješavaju bezbjednosnu jednačinu, ali ne otklanjaju politički problem, turski mediji već mjesecima spekulišu o kreativnim načinima na koje bi se Ankara mogla elegantno riješiti ruskog balasta.

Jedna od opcija koja se intenzivno pominje jeste potencijalno raspoređivanje sistema S-400 u Somaliji, državi s kojom Turska održava izuzetno bliske ekonomske i vojne veze. Medijski izvještaji sugerišu da je Erdogan tokom nedavnog susreta u Turkmenistanu čak predočio Vladimiru Putinu mogućnost fizičkog povratka spornih baterija Rusiji, mada je Kremlj ubrzo zvanično demantirao postojanje takvog zahtjeva.

Američka administracija ostaje neumoljiva kada je riječ o formalnim zakonskim procedurama. Prema slovu važećih zakona u Washingtonu, Turska ne smije ni posjedovati ni operativno koristiti sisteme S-400 ukoliko želi računati na povratak u prestižni program borbenih aviona F-35. Tokom svog prvog predsjedničkog mandata, Donald Trump je ekspresno isključio Ankaru iz ovog međunarodnog konzorcijuma nakon što je na tursko tlo sletio prvi kontingent ruskih raketnih dijelova. Iako je potpuni povratak u program F-35 pod trenutnim sankcijama još uvijek na dugom štapu, Turska se sada fokusira na pragmatičniji cilj: dobijanje američkih mlaznih motora koji bi pokretali njenu sopstvenu flotu aviona u razvoju.

Finansijski i vojni analitičari smatraju da je upravo ta koncesija najočigledniji kompromis. U tom tehnološkom aranžmanu leži stvarni test spremnosti Washingtona i Ankare da otvore potpuno novo, konstruktivnije poglavlje u svojim bilateralnim odnosima.

Unutar američkog spoljnopolitičkog establišmenta primjetno je blago omekšavanje retorike. Pojedini visoki zvaničnici i bivši diplomatski predstavnici upozoravaju da se pojedinačni potezi suverenih država često skloni pretjeranoj interpretaciji i politizaciji. Kupovina ruskog sistema S-400 privremeno je iskrivila širu sliku turske lojalnosti, jer su u tom istom periodu drugi saveznici unutar NATO-a raspoređivali svoje vojne kapacitete kako bi zaštitili Tursku od potencijalnih ruskih prijetnji koje su dolazile sa sirijskog ratišta.

Posmatrano iz današnje perspektive, saradnja između Ankare i Moskve nikada nije bila toliko duboka niti ideološka koliko se tvrdilo na Zapadu. Najbolji dokaz za to je izuzetno konkretna, pragmatična i vojnički efikasna saradnja koju Turska kontinuirano održava sa Ukrajinom. Turska je transformirala svoju ulogu unutar saveza u mnogim aspektima, posebno kroz bliske odnose s novom administracijom u Bijeloj kući, ali ona i dalje ljubomorno čuva svoju poziciju strateške neutralnosti, održavajući otvorene kanale komunikacije kako prema Rusiji, tako i prema Kini. Održavanje takvog balansa je ekstremno komplikovan zadatak, ali Ankara za sada uspijeva plivati u tim nemirnim vodama.

Nezavisni eksperti vide jasne i nedvosmislene znake postepenog udaljavanja Ankare od Moskve. Ovaj trend je postao naročito vidljiv nakon dramatičnog pada režima Bashara al-Asada u Siriji, koji je uživao snažnu vojnu podršku Rusije, a na čije je mjesto došla nova upravljačka struktura bliska turskim nacionalnim i bezbjednosnim interesima. Iako je Turska tokom prve dvije godine ruske vojne invazije na Ukrajinu imala značajnu ekonomsku korist od zapadnog izolovanja Rusije, Ankara je u posljednjih nekoliko mjeseci sistemski smanjivala svoju energetsku zavisnost od Moskve. To je postignuto potpisivanjem niza dugoročnih bilateralnih ugovora sa susjednim zemljama, dok su istovremeno turske banke i regulatorna tijela počeli uvoditi rigorozne kontrole, efikasno zatvarajući prostor ruskim kompanijama i pojedincima da preko turske teritorije zaobilaze međunarodne finansijske sankcije.

Ova evolucija u turskom ponašanju nije samo rezultat autonomne promjene spoljnopolitičkog kursa Ankare, već predstavlja dio šireg paketa eksplicitnih zahtjeva koje je Donald Trump postavio kao uslov za resetovanje odnosa s Washingtonom. Znakovito je da je do uočljive diversifikacije turskih energetskih resursa i postepenog distanciranja od ruskih energenata došlo neposredno nakon Erdoganove posjete Bijeloj kući u oktobru 2025. godine. Iako detalji razgovora iza zatvorenih vrata nikada nisu u potpunosti objavljeni, potezi povučeni na terenu jasno ukazuju na prirodu postignutog dogovora.

Još uvijek je nejasno koliko ovo ubrzano približavanje Ankare strukturama NATO-a iritira Vladimira Putina, ali je nepobitna činjenica da ruski predsjednik nije posjetio Tursku već skoro šest godina. Ankara se u javnosti i dalje trudi pozicionirati kao idealan medijator između Moskve i Kijeva, ali i sama sve češće trpi direktnu štetu od ruskih vojnih akcija, poput nedavnih napada u kojima je pogođen brod za prevoz metana u Odesi i devastirana baza bespilotnih letjelica Bayraktar u neposrednoj blizini ukrajinske prijestonice.

Predstojeći samit NATO-a, čiji je domaćin Turska, dolazi u trenutku kada se unutar Alijanse vode najozbiljnije debate o njenoj dugoročnoj svrsi i strukturi. Tursko ministarstvo odbrane naglašava da period kroz koji prolazimo ne treba posmatrati kao krizu saveza, već kao nužan proces adaptacije na radikalno promijenjeno bezbjednosno okruženje. Ankara čvrsto vjeruje da Washington nema stvarnu namjeru da se u potpunosti povuče iz Alijanse, već da američki pritisak ima za cilj natjerati evropske saveznike da preuzmu znatno veću finansijsku i vojnu odgovornost za sopstvenu bezbjednost. Turska u tom kontekstu nudi sopstvene industrijske kapacitete kao idealno rješenje za evropske deficite. Turski vojni zvaničnici nedavno su otkrili postojanje naprednih planova unutar Alijanse za uspostavljanje novog multinacionalnog korpusa sa sjedištem u Turskoj, kao i pokretanje široke bezbjednosne inicijative u Crnom moru, koja uključuje zajedničke misije čišćenja mina u saradnji s Bugarskom i Rumunijom.

Uprkos očiglednim geopolitičkim i vojnim benefitima, odnosi između Turske i kontinentalne Evrope i dalje su opterećeni dubokim istorijskim nepovjerenjem. Evropa i NATO nesumnjivo trebaju Tursku na geoostrateškom planu, ali briselska administracija i ključne institucije Evropske unije i dalje pokazuju veliku uzdržanost kada je u pitanju integracija Turske u zajedničke evropske odbrambene inicijative. Evropske prijestonice zadržavaju visok stepen podozrivosti prema Erdoganovom režimu, bez obzira na zahlađenje njegovih odnosa s Putinom.

Predsjednica Evropske komisije Ursula von der Leyen javno je upozorila da Evropa rizikuje da padne pod maligni spoljni uticaj tripartitne osovine koju čine Rusija, Kina i Turska, što bi dugoročno moglo zakomplikovati stabilnost i način života evropskih građana. Erdogan je na te kritike odgovorio u svom prepoznatljivom, direktnom stilu, poručivši da je Evropa ta kojoj je Turska daleko potrebnija nego što je Turskoj potrebna Evropa.

Samit koji počinje u turskoj prijestonici nosi epitet jednog od najnepredvidivijih sastanaka na vrhu u novijoj istoriji Alijanse. Pritisak koji dolazi sa američke strane, a tiče se drastičnog povećanja izdvajanja za odbranu, postao je konstanta koja će neminovno dovesti do žestokih verbalnih okršaja tokom zvaničnih zasjedanja. Na meti kritika Washingtona naći će se zemlje poput Španije, koje i dalje zadržavaju prilično uzdržan stav prema naglom povećanju vojnih budžeta.

Ipak, ključni faktor cijelog skupa biće ponašanje Donalda Trumpa, koji u Ankaru stiže s jasnom namjerom da javno prozove sve one države za koje smatra da nisu pružile adekvatnu podršku američkim vojnim operacijama i strateškim interesima u regionu Persijskog zaliva i Hormuškog prolaza. Trump je uoči polaska otvoreno izjavio da uopšte ne bi ni prisustvovao samitu da pozivnica nije stigla direktno od turskog lidera Erdogana, kojeg trenutno svrstava među svoje najbliže i najpouzdanije partnere na međunarodnoj sceni.

Tokom protekle godine, a posebno nakon prethodnog samita u Hagu gdje je američki predsjednik doslovno nametnuo obavezu izdvajanja čak pet odsto bruto društvenog proizvoda za vojne budžete, evropske vlade su morale prihvatiti surovu realnost. Washington je počeo sprovoditi svoje prijetnje o djelimičnom povlačenju američkih vojnih efektiva s evropskog kontinenta, što je postalo najočigledniji simbol sve dubljeg jaza između dvije obale Atlantika. Generalni sekretar Mark Rutte uložio je ogromne, ponekad i politički ponižavajuće napore kako bi zadržao Trumpa unutar orbite Alijanse, ali se sada suočava s otvorenim otporom pojedinih evropskih vlada koje više ne žele tolerirati stalne verbalne napade iz Bijele kuće.

Tenzije između Washingtona i administracije italijanske premijerke Giorgije Meloni postale su potpuno javne, dok francuski predsjednik Emmanuel Macron ne skriva ogorčenje činjenicom da se povlačenje američkih trupa iz Evrope sprovodi jednostrano, bez ikakvih prethodnih konsultacija ili zajedničkog planiranja sa saveznicima na terenu. Nikada u historiji NATO saveza nije zabilježena ovolika količina akumuliranog nezadovoljstva i međusobnog nepovjerenja uoči jednog zvaničnog samita.

Evropske države, posmatrano u cjelini, nisu a priori protiv povećanja izdvajanja za sopstvene vojske, a pritisak iz Bijele kuće zapravo ih ubrzano gura ka smanjenju decenijske zavisnosti od američkog bezbjednosnog kišobrana. Unutar evropskih odbrambenih krugova vlada opšti konsenzus da bi NATO, poučen gorkim iskustvima sa ukrajinskog fronta, morao hitno preći iz faze saveza fokusiranog isključivo na odvraćanje u fazu organizacije koja je sposobna dugoročno održavati funkcionalnu ratnu ekonomiju.

Vodeći vojni eksperti upozoravaju da će u modernim sukobima kapacitet domaće industrijske proizvodnje naoružanja i municije biti jednako važan, ako ne i važniji od samih nominalnih cifara u vojnim budžetima. Međutim, surova realnost pokazuje da je ogroman dio tehnologije koja je neophodna za pariranje modernom visokotehnološkom naoružanju i dalje stoprocentno zavisan od američkih licenci i isporuka.

Kako bi ublažio ove duboke tenzije i Trumpovo učešće na samitu učinio što produktivnijim, Mark Rutte je najavio da će u Ankari biti svečano potpisani odbrambeni ugovori vrijedni desetine milijardi dolara. Ovi aranžmani su nominalno dizajnirani s ciljem povećanja ukupnih industrijskih kapaciteta evropskih saveznika, ali su suštinski i pupčanom vrpcom vezani za američku vojnu industriju, što je upravo ona vrsta retorike i poslovnih ugovora koje Bijela kuća želi čuti. Ironično je da rat u Ukrajini, koji predstavlja primarni razlog i svrhu cjelokupnog ovog bjesomučnog industrijskog i finansijskog napora, istovremeno radikalno mijenja strateške koordinate same Alijanse.

S jedne strane, ukrajinsko pitanje ostaje apsolutni vojni prioritet NATO-a, iako taj sukob više ne monopolizuje kompletnu međunarodnu političku agendu. Za Evropljane se proces pomoći Kijevu više ne svodi samo na obezbjeđivanje kontinuiranog priliva municije ili slanje deklarativnih poruka o vječnoj podršci. Evropski lideri bi iznad svega željeli da Trump konačno i formalno napusti svoju politiku ekvidistance između agresora i žrtve, koju uporno održava dok iza kulisa pokušava samostalno nametnuti neko pregovaračko rješenje. Ti njegovi dosadašnji diplomatski pokušaji nisu dali nikakve opipljive rezultate na terenu, ali isto tako niko nije vidio da je Washington stavio puni vojni i ekonomski potencijal Sjedinjenih Država na stranu Kijeva, izuzev što je evropskim državama velikodušno odobrio da o sopstvenom trošku transferišu moderno zapadno naoružanje ukrajinskoj vojsci.

S druge strane, ukrajinske oružane snage su u realnim ratnim uslovima razvile fascinantne i jedinstvene operativne sposobnosti u specifičnim sferama, kao što je masovna upotreba i taktičko upravljanje bespilotnim letjelicama. Ono što je na samom početku rata bilo tek eksperimentalno pitanje u povoju, danas je pretvoreno u nivo ekspertize u kojem Kijev održava superiornost u odnosu na bilo koju drugu modernu armiju na svijetu. Zbog toga mnogi trezveni analitičari u Evropi smatraju da bi eventualni prijem Ukrajine u punopravno članstvo NATO saveza, sa stanovišta čiste vojničke prakse, za Alijansu predstavljao ogroman dobitak i neprocjenjivu stratešku vrijednost, a ne teret kako se to često politički predstavlja.

Uprkos vojnim argumentima, Donald Trump pokazuje otvorenu preferenciju prema turskom modelu pragmatizma i autoritarnog vođenja države. Sam izbor Ankare za domaćina ovog istorijskog samita nosi sa sobom izuzetno snažne političke konotacije, jer se njime i simbolički stavlja tačka na dugogodišnji period dubokog nepovjerenja i otvorenih sankcija koje su proistekle iz turske kupovine ruskih raketnih sistema. Suočena s američkim restrikcijama na prodaju visoke tehnologije, Turska je bila prisiljena razviti sopstvenu vojnu industriju, a njeni dronovi su odigrali prevagu u nekoliko ključnih regionalnih konflikata, čime je Ankara dokazala da posjeduje kapacitete za samostalno djelovanje.

Turska danas suvereno kontrolira prolaz kroz strateški važne tjesnace i pristup Crnom moru, posjeduje drugu po veličini stajaću vojsku unutar cjelokupnog NATO saveza i profilirala se kao ključni, nezaobilazni igrač na tromeđi Evrope, Bliskog istoka i Kavkaza. U ovom trenutku, lični i politički odnosi između Erdogana i Trumpa nalaze se na historijskom vrhuncu, pa je sasvim izvjesno da će turski predsjednik iskoristiti ovu povoljnu klimu kako bi izdejstvovao potpuno ukidanje preostalih američkih embarga i obezbijedio znatno veću integraciju svojih kompanija u evropske odbrambene strukture.

IZVOR: Bosna.hr, agencije, El Mundo, ABC