Dok sajmovi knjiga u turskim gradovima okupljaju stotine hiljada ljudi uz koncerte, dječije pozorište i besplatan prevoz za učenike, Sarajevski sajam knjiga i dalje se oslanja gotovo isključivo na znatiželju ljubitelja knjige.

Dok se u Bosni i Hercegovini svake godine o malom broju posjetilaca na sajmovima knjiga govori kao o nečemu što se podrazumijeva, u Turskoj gradski sajmovi knjiga odavno su prerasli u prave kulturne festivale, sa koncertima, dječijim pozorištima, susretima s piscima, Guinnessovim rekordima i stotinama hiljada posjetilaca godišnje. Analiza nekoliko najvećih turskih sajmova pokazuje da razlika nije samo u veličini zemlje i budžetu, nego i u konceptu, sajam knjige u Turskoj se ne tretira kao prodajni štand izdavača, nego kao gradski brend.

Od 60.000 od milion posjetilaca

Najbolji primjer je Međunarodni sajam knjige u Kodžaeliju, industrijskom gradu na oko sat vožnje od Istanbula. Prema zvaničnim podacima gradske uprave, sajam je 2009. godine počeo skromno sa 60.000 posjetilaca, 83 izdavača i 130 programa. Petnaest godina kasnije, 2024. godine, zabilježio je rekordnih 1.023.514 posjetilaca u samo devet dana, da bi 2025. godine taj broj dodatno porastao na 1.048.526. Prema podacima iznesenim u turskim medijima, kroz prvih 15 izdanja sajma prošlo je ukupno oko 9,4 miliona ljudi, uz skoro 9.000 organizovanih programa. Za ovogodišnji sajam još uvijek nema tačnih informacija, ali je poznato da je i ove godine prešao milion posjeta.

Šesnaesto izdanje sajma održano je od 3. do 11. oktobra 2026. godine u kongresnom centru, na površini od 28.000 kvadratnih metara, uz učešće 515 izdavačkih kuća, antikvarijata i nevladinih organizacija, te 1.065 panela, razgovora sa piscima i promocija knjiga. Ulaz je bio besplatan, a sajam je radio svaki dan od 10.30 do 21.30 sati.

Ono što sajam posebno izdvaja jeste da nije ograničen samo na knjige. Svako izdanje otvara se velikim kulturnim programom, primjera radi, otvaranje petnaestog izdanja 2025. godine obilježio je koncert “Od Altaja do Dunava: Muzika spaja”, na kojem su izvođene tradicionalne pjesme čitavog turkijskog kulturnog prostora, od Istočnog Turkestana do Balkana. Iste godine, u sklopu posebnog programa “Susreti turkijskog svijeta” pod nazivom “Zajedničko naslijeđe, jedno srce”, nastupili su izvođači iz Turske, Azerbejdžana, Kazahstana, Kirgistana, Uzbekistana, Turkmenistana, Mađarske i Sjevernog Kipra, uključujući ansambl turkijskog svijeta i poznatu kirgisku pjevačicu Gulzadu Rysqulovu, a večer je zaokružio koncert poznatog turskog pjevača Ferhata Göçera.

Sajam je 2024. godine bio i mjesto pokušaja obaranja Guinnessovog svjetskog rekorda, “najveći broj roditelja koji istovremeno čitaju djetetu knjigu”. Gradska uprava Kodžaelija svake godine, kako navode turski mediji, organizovano i besplatno dovozi hiljade učenika na sajam tokom prijepodnevnih sati, dok je poslijepodne rezervisano za ostale građane. Prema izjavi britanskog historičara Rogera Crowleyja, gosta sajma, “nikada se nije susreo sa ovakvim sajmom knjige” i bio je “iznenađen atmosferom” koju sajam njeguje.

Slično iskustvo nudi i Sajam knjige u Konji, dvanaesto izdanje održano je od 18. do 26. oktobra 2025. godine u Selčuk kongresnom centru, sa besplatnim ulazom, preko 250 izdavača i više od milion knjiga na raspolaganju posjetiocima, uz radionice, panel-diskusije i prostore za čitanje posebno namijenjene djeci.

Posebno je zanimljivo da gradska uprava Konje, odvojeno od glavnog jesenjeg sajma, organizuje i samostalni dječiji festival, “Dane dječije knjige”, koji traje pet dana (krajem aprila) i opisuje se u turskim medijima kao najveća manifestacija dječije knjige u cijeloj Anadoliji. Manji lokalni sajmovi, poput onog u opštini Kulu u provinciji Konja, dodatno pokazuju koliko je ovaj model proširen, čak i mala opština tokom sedmodnevnog sajma knjige organizuje dječije pozorište, projekcije filmova, žongliranje i slikanje lica za najmlađe posjetioce.

Znatiželja, a ne spektakl

Sarajevski sajam knjige, koji se tradicionalno održava u Centru Skenderija, okuplja, prema dostupnim podacima, između 100 i 150 izlagača iz BiH, regiona i svijeta. Za razliku od turskih sajmova, koji svake godine objavljuju precizne brojke posjetilaca, za sarajevski sajam takav zvanični, javno dostupan podatak nije pronađen, što je samo po sebi indikativno, jer ukazuje da se posjećenost sajma u Bosni i Hercegovini jednostavno ne prati sistematski, za razliku od Turske, gdje se broj posjetilaca tretira kao mjerljiv pokazatelj uspjeha gradske kulturne politike.

Sajam privlači posjetioce zahvaljujući nedostatku alternative, a ne zahvaljujući osmišljenom programu koji bi privlačio i one koji inače ne kupuju knjige. Razgovor sa organizatorima sajma, koji je ranije objavljen u medijima, pokazuje da se institucionalna podrška (Ministarstvo kulture Kantona Sarajevo, eventualno Fondacija za izdavaštvo) smatra nedovoljnom u odnosu na kulturološki značaj manifestacije.

Jasno je da broj stanovnika (BiH ima oko 3,2 miliona, Turska gotovo 90 miliona) i gradski budžeti nisu uporedivi, te da Sarajevo nikada neće dostići brojku od milion posjetilaca za devet dana. Ipak, iz turskog modela mogu se izdvojiti konkretni, provjereno djelotvorni i realno primjenjivi elementi koji ne zavise prvenstveno od veličine budžeta, nego od organizacionog pristupa.

Razlika između turskog i sarajevskog sajma na kraju nije (samo) razlika u novcu, koliko je razlika u pristupu. Jedan sajam se gradi kao godišnji gradski događaj namijenjen svima, od djece do penzionera, dok se drugi i dalje oslanja na vjernu, ali ograničenu publiku ljubitelja knjige.