Arheolozi koji su iskopavali drevne gradove, dešifrovali izgubljene jezike i dokumentovali historijske spomenike širom osmanskih teritorija također su igrali uloge u stranim obavještajnim operacijama, pri čemu su neki nastavili oblikovati ratne strategije, dok su se drugi suočili s presudama za špijunažu u Turskoj.

Danju su bili Indiana Jones. Noću bi se neki od njih čarobno pretvorili u Jamesa Bonda.

Naoružani lopatama, bilježnicama i fascinacijom izgubljenim civilizacijama, strani arheolozi zašli su duboko u Osmansko Carstvo na prelazu iz 19. u 20. stoljeće.

Otkrivali su drevna blaga, dešifrovali zaboravljene jezike i sticali povjerenje moćnih ličnosti.

Međutim, ispod prašine njihovih iskopina skrivale su se tajne daleko eksplozivnije od bilo čega što su mogli iskopati iz zemlje. Neki od njih su prikupljali obavještajne podatke, mapirali strateške teritorije i služili rivalskim carstvima. Jedan od njih pomogao je u rušenju osmanske vlasti u Arabiji; drugi se susreo s osnivačem moderne Turske, podučavao buduće turske arheologe i na kraju završio u zatvoru zbog špijunaže.

Ovo nije bila holivudska avantura. Arheolozi su bili stvarni, špijunaža je bila stvarna, a ulog su bila čitava carstva.

Arheolozi koji su iskopavali drevne gradove, dešifrovali izgubljene jezike i dokumentovali historijske spomenike širom osmanskih teritorija također su igrali uloge u stranim obavještajnim operacijama, pri čemu su neki nastavili oblikovati ratne strategije, dok su se drugi suočili s presudama za špijunažu u Turskoj.

Među njima je bio i njemački arheolog Hans Henning von der Osten, koji se susreo s Mustafom Kemalom Atatürkom, podučavao prvu generaciju turskih arheologa, a kasnije, 1941. godine, bio osuđen na kaznu zatvora od 11 godina i osam mjeseci zbog špijunaže.

Njegov slučaj čini dio šire historije koja uključuje britanske arheologe T. E. Lawrencea, Gertrude Bell, Davida Georgea Hogartha i Leonarda Woolleyja, kao i njemačkog učenjaka Maxa von Oppenheima, čija su arheološka, geografska i etnografska stručnost postale dragocjene za obavještajne organizacije tokom Prvog i Drugog svjetskog rata.

Njihove aktivnosti protezale su se od ruševina Karkemiša na današnjoj granici Turske i Sirije do arabijskih pustinja, otkrivajući kako su se arheološke ekspedicije, terenska istraživanja i akademske mreže ponekad preklapale s vojnom obavještajnom službom.

Arheolog osuđen za špijunažu

Hans Henning von der Osten, njemački arheolog poznat po iskopavanjima na lokalitetu Alaca Höyük u centralnoj Turskoj, radio je u Anadoliji tokom 1920-ih i 1930-ih godina u ime Orijentalnog instituta Univerziteta u Čikagu. Susreo se s osnivačem Turske, Atatürkom, u palati Čankaja u Ankari 17. maja 1930. godine, prije nego što je na zahtjev turskog lidera započeo arheološke radove na lokalitetu Gavurkale, jugozapadno od turske prijestolnice.

Von der Osten se kasnije pridružio Fakultetu za jezik, historiju i geografiju Univerziteta u Ankari (poznatom kao DTCF), gdje je predavao arheologiju između 1936. i 1939. godine. Među njegovim studentima bili su Tahsin Özgüç i Nimet Özgüç, koji su naknadno postali istaknute ličnosti turske arheologije.

Međutim, njegova akademska karijera skrivala je složeniju vojnu historiju. Istraživanja koja je objavio Atatürkov istraživački centar u Turskoj ukazuju na to da je radio u vojnoj obavještajnoj službi nakon vojne službe u Prvom svjetskom ratu.

Tokom Drugog svjetskog rata, turske vlasti su istraživale njegove veze s njemačkim admiralom Wilhelmom Canarisom, koji je bio na čelu njemačke vojne obavještajne službe Abwehr.

Vojni sud u Ankari osudio je von der Ostena za špijunažu 16. jula 1941. godine, izrekavši mu kaznu od 11 godina i osam mjeseci zatvora te mu trajno zabranivši rad u javnim službama. Amnestija turskog parlamenta iz 1950. godine naknadno je ukinula pravne posljedice njegove presude.

Istraživanje Rıdvana Gölcüka i Fecrija Polata, objavljeno u 182. broju časopisa Arheologija i umjetnost, bavi se njegovim navodnim vođenjem njemačke vojne obavještajne mreže u Turskoj, uključujući prikupljanje podataka o proizvodnji municije u Kırıkkaleu, aerodromu Yeşilköy u Istanbulu, pomorskim minskim odbranama u Bosforu i turskim lukama.

Svedočenje koje se pripisuje njegovom bivšem studentu Tahsinu Özgüçu, a koje je kasnije prenio arheolog Halil Tekin, dodaje još jedan detalj: Von der Osten je navodno uputio nacistički pozdrav studentima koji su ga ispraćali na željezničkoj stanici u Ankari 1938. godine. Za razliku od njegove dokumentovane presude za špijunažu, ovaj epizodni detalj počiva na sjećanju prenijetom decenijama kasnije.

Od hetitskih ruševina do britanske obavještajne službe

Prije nego što je postao međunarodno poznat kao Lawrence od Arabije, britanski oficir T. E. Lawrence radio je kao arheolog u Karkemišu (Carchemish), drevnom gradu povezanom s hetitskim svijetom u blizini današnje tursko-sirijske granice. Između 1911. i 1914. godine učestvovao je u iskopavanjima Britanskog muzeja zajedno s arheolozima Davidom Georgeom Hogarthom i Leonardom Woolleyjem.

Godine 1914, Lawrence i Woolley pridružili su se arheološkom izviđanju u regijama Sinaja i Negeva, pod pokroviteljstvom Palestine Exploration Funda, britanske organizacije osnovane za proučavanje geografije, historije i arheologije te regije.

Ta ekspedicija poslužila je i kao pokriće za britanske vojne operacije mapiranja terena. Informacije prikupljene o rutama, terenu i izvorima vode bile su dragocjene za razumijevanje prilaza Egiptu pod britanskom kontrolom, posebno s porastom tenzija s Osmanskim Carstvom.

Nakon izbijanja Prvog svjetskog rata, Lawrence se pridružio britanskoj vojnoj obavještajnoj službi u Kairu, a naknadno se uključio i u Arapsku pobunu protiv osmanske vlasti.

Woolley je također služio u britanskoj obavještajnoj službi u Egiptu prije nego što su ga osmanske snage zarobile 1916. godine i držale u zarobljeništvu do 1918.

Arheolog iza britanske ratne obavještajne mreže

David George Hogarth, još jedna vodeća ličnost u iskopavanjima Karkemiša, pruža direktnu vezu između britanskih arheoloških istraživanja i obavještajnog establišmenta.

Prije rata, Hogarth je radio na arheološkim lokalitetima, uključujući Efez u zapadnoj Anadoliji i Karkemiš, gdje je pomogao u uspostavljanju projekta iskopavanja Britanskog muzeja.

Tokom Prvog svjetskog rata prešao je u britansku obavještajnu službu i 1916. godine preuzeo vođenje Arapskog biroa u Kairu.

Biro je prikupljao političke i vojne informacije o osmanskim arapskim teritorijama, oslanjajući se na regionalne specijaliste čije se poznavanje jezika, geografije i lokalnih društava razvijalo godinama kroz putovanja i istraživanja.

Hogarthove veze s Lawrenceom i Bell povezale su nekoliko istaknutih predratnih istraživača u istu britansku ratnu obavještajnu organizaciju.

Gertrude Bell: Arheološko znanje pomoglo u preoblikovanju Iraka

Britanska arheologinja, putnica i historičarka Gertrude Bell provela je godine dokumentujući drevna naselja, krajolike i zajednice širom Anadolije, Sirije i Mezopotamije — historijske regije koja obuhvata većnji dio modernog Iraka i okolnih teritorija. Njeno opsežno poznavanje plemenskih odnosa i lokalnih političkih struktura kasnije je postalo važno za britanske ratne operacije.

Bell se pridružila Arapskom birou, a naknadno je radila u Basri pod britanskim političkim oficirima Percyjem Coxom, pripremajući procjene zajednica, vjerskih grupa, plemenskog vodstva i političkih dešavanja.

Evidencije Britanske biblioteke čuvaju izvještaje i prepisku povezanu s njenim radom u Mezopotamiji tokom 1916. i 1917. godine.

Nakon rata, Bell je učestvovala u političkoj i administrativnoj reorganizaciji Iraka pod pokroviteljstvom Britanije, pokazujući kako se regionalna stručnost stečena djelomično kroz arheološka istraživanja mogla prenijeti u državnu upravu i izgradnju države.

Arheolog koji je mobilisao ratnu propagandu

Britanski arheolozi nisu bili jedini istraživači čije su se karijere ukrštale s obavještajnim radom i političkim ratovanjem.

Njemački diplomata i arheolog Max von Oppenheim, poznat po iskopavanjima na lokalitetu Tell Halaf u sjevernoj Siriji, uključio se u napore Njemačke da podrije svoje ratne neprijatelje. Godine 1914. pripremio je memorandum u kojem je predložio da Njemačka podstiče nemire među muslimanskim stanovništvom koje živi pod britanskom, francuskom i ruskom vlasti.

Nakon toga stao je na čelo organizacije Nachrichtenstelle für den Orient sa sjedištem u Berlinu, koja se bavila ratnom propagandom i obavještajnim aktivnostima usmjerenim na Bliski istok i druge regije.

Oppenheim je nastavio svoj rad na osmanskoj teritoriji 1915. godine, nastojeći mobilisati političke i vjerske mreže protiv sila Antante, ratnih protivnika Njemačke.

Za razliku od britanskih obavještajaca koji su djelovali protiv Osmanskog Carstva, Oppenheim je ove aktivnosti provodio dok su Njemačka i Osmanlije bili vojni saveznici.

Vojne misije i arheološka istraživanja

I drugi evropski učenjaci kretali su se između naučnih istraživanja i ratnih zadataka, iako se sve njihove aktivnosti ne mogu klasifikovati kao špijunaža.

Austrougarski orijentalista Alois Musil, čija su putovanja širom Arabijskog poluostrva donijela obimno geografsko i etnografsko znanje, učestvovao je u političkim misijama povezanim s ratnim interesima Austro-Ugarske na osmanskim arapskim teritorijama.

Njemački arheolog Theodor Wiegand u međuvremenu je predvodio njemačko-tursku jedinicu za zaštitu spomenika tokom Prvog svjetskog rata. Njegov rad imao je vojnu podršku, a njemačkim avijacijskim jedinicama bilo je naređeno da pomažu u sistematskom snimanju arheoloških lokaliteta iz zraka.

Još jedan njemački učenjak, Ernst Herzfeld, koji je provodio arheološka istraživanja duž Eufrata i Tigrisa, dobio je ratni vojni zadatak koji mu je omogućio da putuje kao kartografski specijalista u Iraku i Iranu.

Ove aktivnosti dokumentuju veze između vojnih institucija i naučnih istraživanja, ali same po sebi ne dokazuju da je svaka arheološka ekspedicija bila tajna obavještajna operacija.

Ta se razlika odnosi i na hititologa češkog porijekla Bedřicha Hroznog, koji je dešifrovao hititski jezik tokom službe u austrougarskoj vojski, te na britanskog arheologa Johna Garstanga, koji je istraživao hititske lokalitete u Anadoliji. Na osnovu ovdje razmatranih dokaza, ni za jednog od njih nije utvrđeno da je bio obavještajni operativac.

Od rovova na iskopavanjima do tajnih obavještajnih dosijea

Veze između arheologije i obavještajnog rada protezale su se kroz nekoliko generacija, počevši od ekspedicija krajem Osmanskog Carstva pa sve do Drugog svjetskog rata.

Za Lawrencea, Woolleyja, Hogartha i Bell, prelazak s arheološkog terenskog rada u britansku obavještajnu službu dokumentovan je kroz ratnu službu i institucionalne zapise. Oppenheimove aktivnosti demonstriraju paralelnu upotrebu regionalne naučne stručnosti u njemačkim ratnim političkim operacijama.

Slučaj Von der Ostena izdvaja se po tome što je nakon njegove karijere u Turskoj Republici — koja je uključivala direktan kontakt s Atatürkom i profesorsku poziciju u prvoj generaciji ankaranskih arheoloških institucija — uslijedila formalna presuda za špijunažu pred turskim vojnim sudom.

Zajedno, ovi slučajevi dokumentuju kako je naučno poznavanje osmanske i turske teritorije, uključujući njene drevne ruševine, saobraćajne rute, krajolike i zajednice, moglo dobiti strateški značaj tokom dva svjetska rata.

Izvor: Turkiye Today