Sa 85 godina i prestižnom Nagradom Ernst von Siemens, neslužbenim Nobelom za klasičnu muziku, maestro Jordi Savall i dalje neumorno putuje Evropom. Katalonski čarobnjak na violi da gamba i graditelj muzičkih mostova otkriva kako umjetnost rane muzike i danas liječi rane svijeta, od koncertnih dvorana do nezaboravnog susreta sa sarajevskom Vijećnicom

Nekoliko puta u stoljeću pojave se umjetnici čije poslanstvo nadilazi same okvire umjetnosti kojom se bave. Oni ne stvaraju tek zvučne kulise niti se zadovoljavaju pukim estetiziranjem prošlosti; oni postaju arheolozi ljudske duše, čuvari kolektivnog pamćenja i neumorni graditelji mostova tamo gdje su ih političke bezumlje, ratovi i mržnja srušili. Katalonski maestro, maestro viole da gamba, dirigent i muzikolog Jordi Savall bez sumnje je jedan od takvih giganta. Sa svojih 85 godina, uspravan, vitalan i neiscrpne intelektualne radoznalosti, Savall danas nosi priznanje koje u muzičkom svijetu ima težinu kakvu u književnosti ili nauci nosi Nobelova nagrada.

Početkom ove godine, Akademija likovnih umjetnosti Bavarske dodijelila mu je prestižnu Nagradu Ernst von Siemens. Žiri je u obrazloženju jasno istakao njegovu „temeljnu ulogu u istraživanju, interpretaciji i širenju historijske muzike i evropske muzičke baštine“. Spisak ranijih dobitnika ovog priznanja deluje gotovo zastrašujuće: Herbert von Karajan, Claudio Abbado, Leonard Bernstein, Nikolaus Harnoncourt, Benjamin Britten.

Ipak, primajući nagradu u munchenskom Minhenskom pozorištu Prinzregenten, gdje je dirigovao svojim ansamblima La Capella Reial de Catalunya i Hespèrion XXI, Savall je pokazao onaj prepoznatljivi sklop skromnosti i dubokog osjećaja za svrhu koji prožima čitavu njegovu karijeru. „Kada vidite nivo onih koji su je primili prije vas, ne vjerujete da ste u tom društvu“, kaže maestro. „Ali kada vam objasne zašto vam je daju, kada shvatite da je nagrađena borba za muziku zaboravljenih epoha, pomoć mladim muzičarima i izbjeglicama, onda sve to dobija smisao. Ova nagrada mi daje osjećaj veće snage da nastavim borbu, dajem mi vrstu autoriteta, iako svi znamo da autoritet danas više ništa ne znači.“

Njegov dom u Bellaterri funkcioniše kao živi muzej humanizma. U salonu okruženom hiljadama tomova istorije, filozofije i rijetkih muzičkih rukopisa, družbu mu pravi supruga, holandska filozofkinja i profesorica Maria Bartels. Između polica sa knjigama nalaze se dragocjeni instrumeniti, među kojima i italijanske viole da gamba iz 17. stoljeća. Kada Savall uzme jednu od njih i izvuče nekoliko tihih, baršunastih akorda, postaje jasno zašto je upravo ovaj instrument postao njegova sudbina. Viola da gamba poseduje ljudsku dimenziju zvuka; sa njom se ne grmi niti se nadmeće, s njom se razgovara, šapuće i govori na uho, jer posjeduje daleko manju tenziju od violončela i toplinu koja dopire do samog srca.

A sve je počelo sasvim daleko od rane muzike. Mladi Jordi je u rodnom Igualadi sa 13 godina bio fasciniran Elvisom Presleyjem i svirao je usnu harmoniku. Njegov otac, bivši republikanski vojnik, upisao ga je u vjersku školu gdje je pjevao u horu pod vodstvom Joan Justa, čovjeka široke muzičke kulture koji je dječacima podjednako otkrivao Gershwina, Albana Berga i Rossinija. Ključni trenutak, svojevrsna epifanija, dogodio se kada je jedne prilike, čekajući čas, sjeo u ugao prostorije u kojoj je profesor sa horom i gudačkim kvartetom uvožavao Mozartov Rjem.

„Sjedio sam tamo dva sata i slušao tu čudesnu muziku. Izašao sam plačući“, prisjeća se Savall. „I rekao sam sebi: ‘Ako muzika ima ovakvu moć, ja želim biti muzičar.’ Izašao sam na ulicu, zapalio cigaretu, šetao sat vremena razmišljajući o toj muzici i odlučio kupiti violončelo.“

Violončelo je došla relativno kasno, a viola da gamba još kasnije, na nagovor kolumbijskog čembaliste Rafaela Puyane. Uslijedile su godine samostalnog, autodidatkskog istraživanja po fondovima Nacionalne biblioteke u Parizu i Britanskog muzeja u Londonu, prije nego što je 1968. godine otišao u Švicarsku, u čuvenu Scholu Cantorum Basiliensis. Tamo je ubrzo od učenika postao profesor, preuzimajući katedru koja će izroditi generacije vrhunskih izvođača rane muzike.

Svjetsku slavu i status prave estradne zvijezde u žanru koji je dotad smatran hermetičnim Savall je stekao 1919. godine zahvaljujući kultnom filmu Alaina Corneaua Sva jutra svijeta (Tous les matins du monde). Priča o mračnom geniju Sainte-Colombea i njegovom učeniku Marinu Maraisu, u kojoj je Savall komponovao i izveo muziku, prodana je u stotinama hiljada primjeraka širom svijeta. Preko noći, Jordi Savall i njegova viola da gamba postali su u svijetu klasične muzike ono što su Jimi Hendrix i njegov Fender Stratocaster bili u rocku.

Za Savalla muzika nikada nije bila artifikacijski ukras ili roba na tržištu; ona je najdublji oblik duhovnog otpora i iscjeljenja. Možda nigdje ta njegova vizija nije došla do izražaja tako snažno i potresno kao u Sarajevu, gradu s kojim ga veže posebna, duboko emotivna veza.

U oktobru 2016. godine, maestro Savall je doputovao u glavni grad Bosne i Hercegovine kako bi u produkciji Gramofona održao seriju seriju koncerata, povodom proslave prestižne nagrade Grand Prix koju je organizacija Europa Nostra dodijelila radnicima i aktivistima Zemaljskog muzeja BiH. Bio je to čin visoke simbolike. Radnici koji su godinama bez plata, u hladnim i mračnim salama, čuvali blago neprocjenjive vrijednosti i u sklopu građanske akcije „Ja sam Muzej“ sačuvali instituciju od propadanja, dobili su najljepšu moguću posvetu: kratki muzički performans koji su Savall i njegov ansambl Hespèrion XXI izveli specijalno za njih u samom Muzeju.

Kruna ove sarajevske epizode odigrala se u Vijećnici, ikoničnom spomeniku kulture koji je tokom opsade spaljen do temelja, a potom ponovo podignut iz pepela. Više od dvadeset godina nakon rata, Savall je u toj obnovljenoj dvorani okupio moćan međunarodni ansambl. Pored članova Hespèrion XXI, na sceni su se našli gostujući muzičari iz Bosne i Hercegovine, Srbije, Turske, Izraela i Grčke.

Pred sarajevskom publikom izveden je repertoar koji je predstavljao zvučnu mapu balkanskog i mediteranskog mikrokosmosa: splet kršćanskih katoličkih napjeva, pravoslavnih vizantijskih i slovenskih melodija, turskih klasičnih makama i sjetnih sefardskih romansi na ladinu. Bio je to muzički dar gradu koji je stoljećima bio raskrsnica civilizacija i koji je preživio jednu od najdužih i najsurovijih opsada u modernoj historiji. Savall nije došao u Sarajevo kao strani posmatrač koji dijeli lekcije, već kao brat po oružju u borbi za očuvanje pamćenja. Pokazao je da se muzika balkanskih naroda, često zloupotrebljavana za raspirivanje mržnje, u rukama onih koji je razumiju pretvara u univerzalni jezik pomirenja i uzajamnog poštovanja.

„Muzici nisu potrebne riječi ni koncepti“, ističe Savall. „Ona vas jednostavno dodirne u srce i čula. I ako je živite duhovno, ne možete je odvojiti od dobra. Znam iz historije da je u najtežim i najtragičnijim trenucima — tokom ratova, izgnanstava i genocida, ljudskom biću bilo najpotrebnije da dijeli muziku i da kroz njenu ljepotu, emociju i duhovnost pronađe mir i nadu.“

Ta duboka etička komponenta objašnjava i zašto se Savall nikada nije ustručavao ući u sukob sa zvaničnim državnim politikama. Godine 2014. javno je odbio Nacionalnu nagradu za muziku koju mu je dodijelila španska vlada, u znak protesta protiv maćehinskog odnosa države prema kulturi i potpunog zanemarivanja rane muzike. I danas sa ogorčenjem govori o „muzičkoj nemarnosti“ i tržišnoj logici koja uništava umjetnost.

„Danas u svakoj koncertnoj dvorani postoji imperativ da se prostor napuni. I zato uvijek slušamo ista djela od istih, najpopularnijih kompozitora. Rijetko se otkrivaju novi autori. Živimo na lažiranom muzičkom tržištu bez poštene konkurencije. Veliki simfonijski orkestri su obilno subvencionirani, dok nezavisni barokni ansambli moraju voditi svakodnevnu borbu za goli opstanak“, upozorava maestro.

Posebno opasnim smatra proces uniformisanja zvuka i diktaturu digitalnih platformi poput Spotifyja. Dok su nekada orkestri u Beču, Parizu, Sankt Peterburgu ili Londonu imali prepoznatljivu, autentičnu boju zvuka, danas svi sviraju na perfektnim, standardizovanim instrumentima, što vodi ka kulturnoj homogenizaciji. Algoritmi, tvrdi Savall, preuzimaju kontrolu nad našim ukusom i uništavaju kreativnost, posebno u sferi klasične muzike i jazza, jer onemogućavaju muzičarima da žive od svog rada. Zbog toga je angažovan na pokretanju neovisne evropske platforme koja bi okupila nezavisne izdavačke kuće, po uzoru na njegov vlastiti izdavački brend Alia Vox, koji je prije tri decenije pokrenuo sa svojom pokojnom suprugom, sopranom Montserrat Figueras.

Pored muzičkog angažmana, Savall je godinama posvećen i konkretnom društvenom radu. Kroz projekat Orpheus 21, on okuplja muzičare izbjeglice iz ratom zahvaćenih područja Bliskog istoka i Afrike, pružajući im priliku da kroz edukaciju i zajedničke nastupe sačuvaju svoj kulturni identitet i obezbijede egzistenciju.

Njegov kalendar i dalje je ispunjen desetinama koncerata širom svijeta, samo tokom 2025. godine imao je 119 nastupa u 18 zemalja, krunisanih historijskim debitantskim dirigovanjem Berlinskom filharmonijom. Jer za Jordija Savalla borba za kulturu jeste borba za sam opstanak ljudskosti. Njegova dijagnoza modernog doba je jasna: moramo se vratiti čovjeku, izgraditi novi humanizam za 21. stoljeće. A dok svijet traži odgovore u političkim formulama i ekonomskim računima, Jordi Savall nam nudi najmoćniji lijek koji čovječanstvo ima, ljepotu, pamćenje i zvukovnu nadu koja se ne predaje.

IZVOR: Bosna.hr, El Pais