Probijanje „sanitarnog kordona“ i pobjeda AfD-a ogolila krizu njemačkog modela i ostavila evropsku demokratiju bez odgovora na uspon krajnje desnice

Sve što je izgledalo čvrsto i neupitno u evropskom političkom poretku počinje da se drobi, dok se alati koji su decenijama služili za zaustavljanje krajnje desnice pokazuju neučinkovitima ili, još gore, sasvim kontraproduktivnim. Uvjerljiva izborna pobjeda Alternative za Njemačku (AfD) u saveznoj pokrajini Saksonija-Anhalt natjerat će demokratski tabor na temeljito preispitivanje dosadašnjih strategija i napuštanje istina koje su se do jučer smatrale neupitnim aksiomima.

Sve dosadašnje metode pretrpljuju poraz. Strategija u kojoj tradicionalne konzervativne stranke preuzimaju i prekopiraju programe ekstremne desnice pokazala se promašenom: birači u pravilu biraju original, a ne blijedu kopiju. S druge strane, stav da će ignoriranje strahova dijela populacije, bilo da su ti strahovi realni ili tek izmanipulirani, doprinijeti njihovom nestanku, pokazao se jednako pogrešnim. Ni takozvani “sanitarni kordon”, odnosno ujedinjenje svih ostalih političkih opcija protiv ekstremista, nije zaustavio uspon AfD-a koji već mjesecima predvodi ankete na nacionalnom nivou, niti je spriječio Marine Le Pen da u Francuskoj izraste u glavnog favorita nadolazećih predsjedničkih izbora.

Istina je da je izolacija radikala u prošlosti bila korisna kako bi ih se držalo podalje od poluga vlasti. Dok se prebrojavaju glasovi i pripremaju postizborne kalkulacije, još uvijek postoji matematička šansa da ostale stranke u Magdeburgu sklope većinu koja bi izbornom pobjedniku onemogućila ulazak u pokrajinsku vladu. Tačno je i to da sanitarni kordon šalje jasnu moralnu poruku: sa političkim opcijama koje dovode u pitanje osnovne principe demokratije izgrađene nakon Drugog svjetskog rata ne smije se praviti pakt.

Međutim, neosporna je činjenica da je ovaj pristup postao neefikasan. Iz izbora u izbore, političke snage koje predvode Alice Weidel ili Marine Le Pen privlače sve veći broj građana. Strategiju “svi protiv nas” uspješno su pretvorile u vlastito najjače oružje, dodatno hranidbeno gorivo za populističku narativnu matricu o korumpiranim elitama koje se bore protiv volje naroda. Sanitarni kordon nije oslabio radikale; radikali su unutar njega izrasli u nemjerljivo snažniju silu. Postavlja se ključno funkcionalno pitanje za savremene sisteme: koliki se postotak biračkog tijela može trajno isključiti iz demokratske reprezentacije, a da sam sistem ne doživi kolaps?

Problem sa konceptom izolacije jeste u tome što on prestaje funkcionisati onog trenutka kada izolovani akter naraste do mjere u kojoj može preskočiti postavljenu barijeru. Kada jedna stranka dostigne apsolutnu većinu ili pređe prag od četrdeset posto podrške, niti jedna koalicija više ne može poslužiti kao brana. Taj scenarij koji je njemačka politika godinama tretirala kao teorijski, danas postaje politička realnost.

Njemački primjer u sebi nosi još jednu, izuzetno gorku pouku. Teško da na svijetu postoji zemlja koja je sa toliko temeljitosti, institucionalne posvećenosti i društvenog konsenzusa proučavala vlastitu zločinačku prošlost. Decenijama je u školama, kroz medije, politiku i civilno društvo građen obrazovni i memorijalni sistem sa ciljem da se razumiju korijeni nacizma i spriječe njegove posljedice. Bila je to historijska obaveza države rođene na ruševinama 1945. godine, utemeljena na čvrstom vjerovanju da ne postoji bolja vakcina protiv ponavljanja prošlosti od njenog neprestanog izučavanja i pokajanja.

To ne znači da se historija doslovno ponavlja: današnji Berlin nije Vajmarska Republika, niti je AfD naci-partija u klasičnom smislu, iako pojedini njeni lideri i pristalice direktno navode vodu na mlin najdestruktivnijim tradicijama njemačkog nacionalizma. Njihov program sadrži diskriminatorne prijedloge koji bi izravno urušili stubove na kojima je sagrađena moderna Savezna Republika. Ali od tih događaja prošlo je više od osam decenija. Svjedoka tog vremena gotovo da više nema, a ono što je činilo samu srž poslijeratnog njemačkog identiteta polako se gubi u dalekoj prošlosti.

Memorija se u njemačkom društvu s vremenom okamenila; za mlađe generacije ona je postala spomenik i zvanična ceremonija, umjesto živog upozorenja. Upozorenja političkih i intelektualnih elita o opasnosti od ponovnog rađanja fašizma jednostavno više ne djeluju na birače koje pokreće sasvim drugačija gnjevna epika, oblikovana problemima današnjice, a ne događajima iz prošlog stoljeća.

Pozivanje na historijske lekcije ne pomaže kada građani ne razumiju tekuće političke odluke i kada vjeruju da se vlast uopšte ne bavi njihovim egzistencijalnim brigama. Na izborima se odlučuje na osnovu akutnih problema. Činjenica da mogućnost ulaska AfD-a u vlast izaziva ogromnu dozu šoka pokazuje koliki je bio domet njemačke politike sjećanja, ali historijske analize ne mogu imunizirati birače protiv glasanja za antidemokrate. To mogu učiniti samo konkretne i uspješne demokratske politike. Historijska analiza je dragocjena, ali ona ne može biti zamjena za upravljanje državom.

Ne radi se o tome da treba zaboraviti prošlost niti izbrisati crvene linije prema onima koji udaraju na ljudsko dostojanstvo i osnovna prava. Pitanje je praktične prirode: tradicionalne metode borbe više nisu dovoljne. Evropa se nalazi pred neizbježnom transformacijom onog trenutka kada te opcije preuzmu upravljanje ključnim institucijama.

Njemačko “nikad više” pretvorilo se u uviđaj da je to itekako moguće. Ultradesničarski i etnonacionalistički val prešao je granicu od četrdeset posto u Saksoniji-Anhalt iz spleta dubokih sistemskih razloga. Prvi je dugogodišnja njemačka strukturna i ekonomsko-energetska kriza, nastala u godinama kada je politička klasa spavala za volanom. Drugi je specifična frustracija i nostalgija na istoku zemlje, gdje se na bivšu Demokratsku Republiku još uvijek gleda sa visine iz zapadnih centara moći. Treći je pitanje migracija, tema koja je demografski usporavanom društvu poput njemačkog neophodna za funkcionisanje, ali je pretvorena u politički najtoksičnije pitanje na cijelom kontinentu.

Pobjednički usklik kandidata AfD-a Ulricha Siegmunda da su “ispisali historiju” ogleda se u samoj suštini takvih pokreta: odbijanju da se bave pukom svakodnevicim i težnji da se neprekidno proizvode istorijski prelomi.

Iz ovog izbornog ishoda proizilaze dugoročne i dalekosežne posljedice. Prva je ta da se ovaj rezultat više nikako ne može tumačiti kao obični protestni glas. Radi se o konsolidaciji i stabilizaciji ekstremno desnog političkog tabora na početku politički izuzetno teške jeseni za Evropu. Pred nama je izborni ciklus u kojem se glasa u Finskoj, Švedskoj, Poljskoj, Italiji, Španiji i Francuskoj, uz izbore u nizu njemačkih pokrajina. Ako se ovaj trend nastavi, struktura Evropske unije doživjet će potpunu transformaciju.

Druga posljedica odnosi se na slom dosadašnjih odbrambenih mehanizama. Sanitarni kordon je davao rezultate dok su etnonacionalističke opcije bile ograničene na manje procente. Pri podršci koja prelazi četrdeset posto, blokade prestaju funkcionisati i počinju davati dodatnu legitimaciju posposljedicama koje izoluju. Tradicionalni politički centar ostao je zarobljen u vlastitoj zamci: desni centar sve češće preuzima retoriku i teme radikala, postižući pritom izuzetno loše rezultate, dok se lijevi centar muči sa pronalaskom uvjerljivog odgovora.

Treća posljedica tiče se same Njemačke. Zemlja koja je uspješno prebrodila ranije ekonomske krize i nametala stroge reforme ostatku kontinenta, sama je propustila provesti neophodne unutrašnje promjene. Godine oslanjanja na jeftine energenate, eksternalizovanu sigurnost i zastarjele ekonomske modele dovele su do toga da Njemačka ponovo nosi etiketu “bolesnika Evrope”. Istovremeno, podrška radikalnim opcijama na federalnom nivou bilježi historijske rekorde.

Sistemski problemi vode do političke destabilizacije. Ukoliko ove snage preuzmu pokrajinske i federalne poluge vlasti, treba očekivati dosljedno provođenje njihovih programa: radikalne promjene u migrantskoj politici, obustavu ekoloških projekata, redefiniranje obrazovnih programa i duboki zaokret u vanjsko-političkim odnosima, posebno prema sigurnosnoj arhitekturi i relacijama sa Moskvom.

Pitanje koje je do jučer bilo lokalizirano na periferiji Unije sada se preselilo u samo srce njemačke i evropske politike. Kriza koja je započela kao ekonomski i model upravljanja izrasla je u duboku političku i identitetsku krizu. Oslanjanje na stare matrice i pretpostavka da su demokratske institucije imune na historijske lomove pokazali su se kao opasna iluzija. Evropska politika ušla je u novu fazu u kojoj se pravila igre moraju pisati iznova.