Junaci iz Bazovice u savremenoj historiji važe za nesalomljivi simbol otpora fašističkom režimu i rane utemeljitelje antifašističke Evrope. Članovi tajne antifašističke organizacije „Borba“ strijeljani su šestog septembra 1930. godine na osnovu presude Specijalnog suda za bezbjednost države italijanskog fašističkog režima na vojnom strelištu Gmajna kod Bazovice. U Italiji ih zvanične vlasti i dalje pravno vode kao teroriste

U Bazovici kod Trsta, na mjestu gdje su prije tačno 96 godina odjeknuli smrtonosni pucnji fašističkog streljačkog stroja, danas se održava tradicionalna centralna komemoracija u spomen na četvoricu junaka: Ferda Bidovca, Zvonimira Miloša, Franju Marušiča i Alojza Valenčiča. Ovogodišnja ceremonija usmjerena je na lik i djelo Alojza Valenčiča, najstarijeg među njima, u sklopu višegodišnjeg projekta Odbora za proslavu junaka Bazovice. Odbor je odlučio da u susret stogodišnjici Prvog tršćanskog procesa, svaka komemoracija do 2030. godine bude posvećena jednoj od ove četiri istorijske ličnosti.

Valenčič, rođen u Trstu 9. septembra 1896. godine, imao je ključnu ulogu u oružanim i sabotažnim akcijama tajne organizacije „Borba“ početkom 1930. godine. Fašističke vlasti uhapsile su ga u aprilu iste godine kao prvog iz grupe i osudile na smrt. Kako je ove sedmice na konferenciji za novinare objasnio predsjednik Odbora Štefan Čok, novina u obilježavanju jeste i čvršće povezivanje sa srednjim školama tršćanske i goričke regije, s ciljem da do 2030. godine najmanje jedna škola svake godine aktivno učestvuje u komemorativnom programu.

Današnji skup u Bazovici predstavlja vrhunac niza komemorativnih događaja organiziranih u Trstu, Ljubljani, Kranju i Kopru. Među visokim zvanicama koje učestvuju na ceremoniji su državna sekretarica za Slovence u inostranstvu Helena Jaklitsch, gradonačelnik Trsta Roberto Dipiazza i tršćanski biskup Henrik Trevisi.

Junaci iz Bazovice u savremenoj historiji važe za nesalomljivi simbol otpora fašističkom režimu i rane utemeljitelje antifašističke Evrope. Članovi tajne antifašističke organizacije „Borba“ strijeljani su šestog septembra 1930. godine na osnovu presude Specijalnog suda za bezbjednost države italijanskog fašističkog režima na vojnom strelištu Gmajna kod Bazovice. Međutim, u Italiji ih zvanične vlasti i dalje pravno vode kao teroriste. Zbog toga Odbor za proslavu junaka Bazovice, u saradnji s Narodnom bibliotekom u Trstu i dvije krovne organizacije slovenačke manjine u Italiji, vodi dugotrajnu pravnu i političku borbu za njihovu punu rehabilitaciju.

Kroz historijski kontekst, tradicionalni oblici borbe za nacionalna prava, kakve su slovenačke i hrvatske organizacije primjenjivale do svog nasilnog ukidanja, zasnivali su se na legalnim okvirima, politici kompromisa i iskazivanju lojalnosti državi. Takav pristup mogao je dati rezultate u demokratskom društvu, ali je pod nadirućim fašističkim režimom Benita Mussolinija bio potpuno bezučinkovit. Izložene sve jačem teroru, mlađe generacije Slovenaca i Hrvata u Julijskoj krajini shvatile su da je jedini preostali put radikalni otpor.

Dok su lideri političkog društva „Edinost“, kao legalni predstavnici slovenačko-hrvatske zajednice, pokušavali održati korektne odnose s vlastima, istovremeno nisu opstruirali radikalizaciju omladine koja se spremala za ilegalni rad. Potreba za beskompromisnom borbom premostila je do tada nepremostive ideološke razlike između različitih omladinskih grupacija.

Moćne organizacije, poput nacionalno-liberalnih i kršćansko-socijalnih krugova, branile su nacionalni identitet pravnim sredstvima. Omladina je, međutim, vidjela ono što stariji lideri nisu: fašistički režim će u najkraćem roku zbrisati sve slovenske institucije u Julijskoj krajini. Zbog toga je formiranje ilegalne mreže postalo pitanje opstanka. U Trstu je omladina bila okupljena u Savezu omladinskih društava, dok je u Gorici cjelokupna struktura počivala na reorganizovanom Savezu slovenačkih prosvjetnih društava.

U jesen 1925. godine postignut je načelni dogovor centralnih studentskih organizacija o spajanju u jedinstven front. Fuzija je formalizirana 30. jula 1926. u Gorici, kada su Udruženje slovenskih srednjoškolaca u Italiji i Savez slovenskih akademskih društava formirali jedinstveno Udruženje studentskih društava. Sličan proces odvijao se i u sportu, gdje je Savez slovenskih sportskih društava, osnovan 12. oktobra 1924, pod jednim krovom okupio sve sportske klubove. Upravo su ova udruženja poslužila kao ljudska i logistička baza za stvaranje masovnog pokreta sposobnog za djelovanje u ilegali. Članovi nasilno raspuštenih društava postali su prvi antifašistički ilegalci u međuratnoj Evropi.

Nakon neuspjelog atentata na Mussolinija 1926. godine, režim u Rimu uvodi izvanredne mjere. Osnovan je Specijalni sud za zaštitu države, komunistički pokret je zakonski zabranjen, a fašističke skvadre (batinaši) krenule su u konačni obračun s preostalim slovenskim i hrvatskim ustanovama. U Trstu su uništena posljednja sjedišta narodnih društava. U Gorici su fašisti 6. novembra 1926. izveli pravi pogrom: demolirali su sjedište Saveza prosvjetnih društava, Dramskog društva, Pjevačkog i muzičkog društva, pozorišnu salu u Trgovačkom domu i opustošili slovenačku katoličku štampariju.

U julu 1927. godine, na sastancima fašističkih lokalnih moćnika, zatraženo je potpuno uništenje svih preostalih slovenskih organizacija. Režim je otvoreno sprovodio politiku nasilne italijanizacije s ciljem da potpuno izbriše prisustvo Slovenaca i Hrvata sa geografske i kulturne karte Italije.

Bilo je jasno da je kucnuo čas za preokret. Poznati primorski antifašista Zorko Jelinčič zapisao je u svojim memoarima kako se zatekao u masi dok su fašisti rušili Trgovački dom. Pored njega je stajao mladić koji je u džepu stiskao napravu za samozapaljenje i upitao ga: „Trebam li udariti?“ Rukovodstvo „Edinosti“ još uvijek je oklijevalo, ali omladina više nije htjela čekati.

U ranu jesen 1927. godine, na planini Nanos, sastali su se radikalni predstavnici raspuštenih omladinskih i sportskih društava i osnovali tajni nacionalno-revolucionarni pokret Slovenaca i Hrvata Julijske krajine. Iz Trsta su stigli Jože Dekleva i Dorče Sardoč, iz Gorice Albert Rejec i Zorko Jelinčič, a u ime omladine iz Pivke Jože Vadnal. Iako historijski izvori nisu jedinstveni oko toga kada je tačno skovan sam naziv TIGR (akronim za Trst, Istra, Gorica, Rijeka), ovaj naziv uđe u istoriju kao sinonim za cjelokupni antifašistički pokret između dva rata.

Slovenačka historičarka Milica Kacin Wohinz napominje da se sastanak na Nanosu uopšte ne spominje u spisima s Prvog tršćanskog procesa 1930. godine. Od svih učesnika, na optuženičkoj klupi našao se samo Jelinčič koji je pred sudijama mudro šutio, dok su ostali već bili u zatvorima ili u izbjeglištvu u Kraljevini Jugoslaviji.

Sastanak na Nanosu označio je prelazak s legalnog na ilegalni rad. Pokret je ustrojen na strogoj konspirativnoj osnovi: formirano je jedinstveno rukovodstvo za cijelu regiju, a mreža je organizirana u trojke i lance. Planirane su oružane akcije, sabotaže i napadi na objekte koji su služili kao instrumenti denacionalizacije, prije svega na italijanske škole i dječje vrtiće. Cilj je bio dvostruk: skrenuti pažnju svjetske javnosti na stradanje manjina pod fašizmom i pružiti otpor potpunoj fašizaciji Primorske.

Italijanska policija tokom kasnijih istraga nikada nije uspjela pronaći statut ove tajne organizacije, ali je u optužnicama jasno konstatirala njen cilj: borba protiv fašizma svim sredstvima, očuvanje slovenačkog jezika u porodicama, sprječavanje ulaska omladine u fašističke formacije i konačno oslobođenje Primorske.

Istovremeno sa sastankom na Nanosu, u Trstu se u jesen 1927. godine sastala grupa omladinaca iz raspuštenog Saveza omladinskih društava. Inicijator Lojze (Vekoslav) Španger i svjedok Drago Žerjal bilježe da su se nakon prvog susreta Vekoslav Španger, Drago Žerjal, Franjo Marušič i Zvonimir Miloš počeli redovno sastajati u Miloševom stanu u Trstu, u Ulici 20. septembra. Tu su izradili pravila i početkom 1928. godine tajnoj organizaciji dali ime „Borba“, prema istoimenom ilegalnom listu koji je pokrenut na Nanosu.

Cilj „Borbe“ bio je beskompromisna oružana borba protiv fašizma i pripajanje Primorske i Istre Jugoslaviji. Iako su pravila predviđala djelovanje na čitavom području Julijske krajine, „Borba“ je operativno pokrivala Trst, Kras i Istru. Organizacijom je upravljao komitet od pet članova koji su ujedno bili načelnici okruga. Bili su podijeljeni na operativce (zadužene za sabotaže) i propagandiste, pri čemu prvi iz konspirativnih razloga nisu smjeli znati identitet ovih drugih.

Dok je gorički ogranak pokreta bio više politički i propagandno usmjeren (izdavali su listove Borba i Svoboda), tršćanska „Borba“ bila je izrazito akciona. Članove oba krila povezivala je lozinka: broj 4, koji je simbolizovao četiri slova TIGR-a, i usklik: „4 – sloboda!“

Prva velika oružana akcija „Borbe“ izvedena je u noći između 28. i 29. decembra 1928. godine, kada je zapaljena zgrada italijanskog dječjeg vrtića u Proseku kod Trsta. Narednih mjeseci uslijedile su paljevine škola u Proseku, Katinari, Štorjama pri Sežani i Tolminu. Škole su za „borce“ bile ključna meta jer su služile kao ustanove za prisilnu italijanizaciju slovenačke djece. Osim sabotaža, organizacija je rasturala zabranjenu štampu, napadala redakcije fašističkih novina koje su širile mržnju protiv Slovenaca i Hrvata, te ometala sprovođenje lažiranih režimskih referenduma. Među najodvažnijim poduhvatima izdvaja se i diverzija na Svjetionik pobjede (Vittoriano) u Barkovlju kod Trsta 1929. godine.

Iako je operativno djelovanje „Borbe“ trajalo svega tri godine (od 1927. do 1930. godine), ostavilo je dubok i neizbrisiv trag u istoriji evropskog antifašizma. „Borba“ je izrodila pet velikih heroja: 17. oktobra 1929. u Puli je strijeljan istarski heroj Vladimir Gortan, vođa istarskog ogranka, dok su 6. septembra 1930. u Bazovici živote dali Ferdo Bidovec, Franjo Marušič, Zvonimir Miloš i Alojz Valenčič. Njihova žrtva ostaje trajni spomenik otpora i borbe za ljudsko dostojanstvo.