Plan albanskog premijera Edija Rame o osnivanju suverene države bektašijskog sufijskog reda u Tirani pretvara glavni grad Albanije u poprište jedinstvenog političkog i vjerskog eksperimenta. Dok duhovni vođa Baba Mondi u ovom projektu vidi priliku za promicanje tolerantnog islama i izgradnju mosta između Istoka i Zapada, inicijativa izaziva oštre reakcije opozicije, pravnih stručnjaka i susjednih vjerskih zajednica koje upozoravaju na ustavne prepreke i geopolitičke pozadine

Papa Lav XII izgubit će status poglavara najmanje države na svijetu ako zaživi projekat albanskog premijera, socijaliste Edija Rame, o stvaranju suverene države bektašijskog sufijskog reda u glavnom gradu Tirani. Podsećajući na naslijeđe vjerske koegzistencije u svojoj zemlji, koja je štitila Jevreje tokom nacističke okupacije i primila hiljade bjegunaca od talibana, Rama je ovu inicijativu najavio pred Generalnom skupštinom UN-a u New Yorku u septembru 2024. godine.

Nakon toga, duhovni vođa ovog muslimanskog pravca, dedebaba Edmond Brahimaj, iznio je konkretne detalje. Površina buduće države iznosit će oko deset hektara, što je četvrtina površine Vatikana. Državljanstvo će imati samo imami i službenici, garantira se potpuna ravnopravnost spolova bez ikakvog nametanja pravila odijevanja ženama, a konzumacija alkohola bit će slobodna.

“Bog ništa ne zabranjuje. Zato nam je i dao razum”, poručuje Brahimaj, u narodu poznat kao Baba Mondi.

Bektašije su sufijski red, mistična i ezoterična tradicija islama, nastala u Anadoliji u 13. vijeku. Tokom Osmanskog carstva raširili su se po Balkanu i postali vjera janičara, elitnih vojnika kršćanskog porijekla. Strahujući od njihovog rastućeg političkog uticaja, reformator Mahmud II raspustio je ovaj vojni red i zabranio rad bektašijskog reda 1826. godine. Brojni derviši su pogubljeni, prema riječima Babe Mondija, čak dva miliona, a njihovi hramovi su uništeni.

Kada je pod vodstvom Kemala Atatürka proglašena sekularna Republika Turska, sjedište reda prebačeno je u Albaniju, gdje im je dobrodošlicu pružio kralj Zog I. Međutim, 1967. godine red ponovo prelazi u ilegalu tokom više od dvije decenije staljinističkog i ateističkog režima Envera Hoxhe. Procjenjuje se da bektašije danas čine 4,8 posto stanovništva Albanije, odnosno oko 110.000 vjernika, koji žive rame uz rame sa 45,8 posto sunitskih muslimana, 8,4 posto katolika i 7,2 posto pravoslavaca. Ova vrsta suživota nema premca na Balkanu. U Turskoj, gdje ih često miješaju s alevitima koji čine 20 posto stanovništva, ima ih oko deset miliona.

Rigidnije struje islama, kako sunitske tako i šiitske, smatraju heretičkom permisivnost bektašija. Osim što piju na svojim ceremonijalnim gozbama na kojima se pjeva i konzumiraju rakija od 40 stepeni i vino, bektašije ne odvajaju žene tokom obreda, ne smatraju neprikosnovenim pet stubova islama poput pet dnevnih molitvi, a pojedine ceremonije otvaraju i za nevjernikе. Sam Brahimaj, kao i mnogi drugi, nosi neislamsko ime. Zbog svega toga nalaze se na meti grupa koje Baba Mondi redovno osuđuje, ističući da su te grupe proizvod “neznanja, siromaštva i individualnog egoizma, koji su pravi neprijatelji čovječanstva”. Dedebaba je zajedno s Ramom prisustvovao i sahrani žrtava napada na redakciju lista Charlie Hebdo 2015. godine.

Takva opasnost se ne osjeća u Svjetskom centru bektašija, smještenom u stambenom naselju Selitë na istoku Tirane. Niko ne čuva monumentalnu kamenu kapiju kroz koju se ulazi unutar zidina. U kompleksu se nalazi veliki tekija obložena mramorom koja, kao i sve njihove tekije, nema minaret. Okružena je mauzolejima ranijih dedebaba, gdje ovčije kože pri dnu mezara simboliziraju skromnost. Tu su i muzej s kompletom historijskih informacija na albanskom jeziku, biblioteka te sjedište reda čiju fasadu krasi velika fotografija Babe Mondija.

Na zahtjev za razgovor s nekim od zvaničnika koji bi pojasnio projekat mikrodržave, neočekivano se pojavljuje sam šezdesetsedmogodišnji Brahimaj. Bivši vojni oficir iz komunističkog perioda, koji je derviš postao 1996. godine, dolazi u svečanoj odori i biva predstavljen kao “papa bektašija”. Kao prevodilac se nudi mladi sljedbenik koji se predstavlja kao Kristian.

Na pitanje da li su bektašije muslimani, Baba Mondi uzima papir i crta složeni dijagram raskola u islamu. Nakon podjele na sunite i šiite, šiizam se dalje dijeli na sedmoimamce i dvanaestoimamce. Među ovim posljednjima nastaju aleviti, iz kojih potom proizlaze bektašije.

“Nismo sekta niti imamo problema s drugim muslimanima. Problem imamo samo s ekstremistima, posebno sunitskim, jer smo bliži šiizmu, iako ne podržavamo Iran. Mi smo dio islama iz duhovne, a ne političke perspektive”, objašnjava Brahimaj.

O samoj mikrodržavi Baba Mondi ne otkriva mnogo novih detalja. Navodi da čekaju da parlament odobri inicijativu koja će im dati “pravni i diplomatski status”, čime će ih svijet priznati kao “most između Istoka i Zapada” sposoban da se suprotstavi radikalnim ideologijama. Ipak, priznaje da još ne znaju da li će uređenje nalikovati Vatikanu, Monaku ili Malteškom redu.

Dok mješovita komisija vlade i reda definira model, tim pravnih stručnjaka, među kojima ima i stranaca, radi na izradi zakona koji bi trebao ratificirati Kuvendi, jednodomni parlament u kojem Ramina Socijalistička partija drži 74 od ukupno 140 mjesta.

“Ovo bi bio prvi slučaj u modernom međunarodnom pravu da stvaranje jedne države jednostrano projektuje njena matična država”, ističe Kushtrim Istrefi, profesor međunarodnog javnog prava na Univerzitetu u Utrechtu, naglašavajući razliku u odnosu na nastanak Vatikana. Istrefi smatra da je neophodna ustavna reforma izuzetno teška i sumnja da će nova suverena teritorija dobiti međunarodno priznanje. S druge strane, Brahimaj tvrdi da je papa Franjo podržao ovu ideju tokom njihovog susreta u Rimu u januaru 2025. godine.

Prijedlog je naišao na oštre kritike u Albaniji, koja je mjesecima bila poprište masovnih protesta protiv velikog građevinskog projekta kćerke i zeta Donalda Trumpa na zaštićenom obalnom području. Projekat tog luksuznog kompleksa na ostrvu Sazan u međuvremenu je otkazan, dok sam Trump u svojim javnim istupima u septembru i oktobru Albaniju nije uspijevao ni locirati na karti, redovno je miješajući s Armenijom.

Opozicija i druge vjerske zajednice dovode u pitanje da li Ramin plan, pri čemu se premijer izjašnjava kao katolik oženjen pravoslavkom, poštuje slobodu savjesti i neutralnost države u vjerskim pitanjima. Bivši predsjednik i premijer Sali Berisha, koji predvodi konzervativnu Demokratsku partiju sa 49 poslaničkih mjesta, projekat naziva “neustavnim” i “razdornim”, upozoravajući na opasnost od stvaranja novog “poreznog raja”. Protiv ideje su čak i turske bektašije.

Mnogi u svemu vide i dug prst Izraela, smatrajujući da je cilj inicijative suzbijanje uticaja Irana, Turske i zaljevskih monarhija na Balkanu. Samo nekoliko kilometara od bektašijskog kompleksa, u samom centru Tirane, Turska je 2024. godine otvorila džamiju Namazgah u osmanskom stilu. Riječ je o najvećoj džamiji u zemlji koja može primiti 10.000 vjernika, ali je, kao i većina drugih u Albaniji, uglavnom prazna.

IZVOR: Bosna.hr, La Vanguardia