Pad nadstrešnice u Novom Sadu bio je okidač koji je pokrenuo dvogodišnji mirni otpor i na kraju srušio političku mašineriju SNS-a. Međutim, ulazak u “godinu nultu” pokazuje da je dobijanje izbora bio lakši dio posla, prava bitka za demokratsku Srbiju tek počinje u duboko ukorijenjenim strukturama medija, policije i tajnih službi

Filip (65), penzionisani službenik strane banke u Srbiji, šeta psa centrom Beograda. On je tek jedan od 6,6 miliona stanovnika ove zemlje i radije ne otkriva svoje prezime. Na pitanje šta bi morao biti prioritet Studentske liste, koja je u nedjelju, 25. oktobra, osvojila apsolutnu većinu ispred liste Srpske napredne stranke (SNS) Aleksandra Vučića, odgovara odsječno: „Svođenje računa, osveta. Studenti i stručnjaci reći će vam to isto, samo diplomatskim riječima.“

Nekoliko minuta kasnije, u blistavoj poslovnoj zgradi na Novom Beogradu, koju su studenti koristili kao operativni centar, Aleksandar Bulajić (25), student psihologije, precizira: „Da, svođenje računa, ali legalnim putem, u skladu sa zakonom i kroz institucije. Jer mi vjerujemo u pravnu državu i snažne institucije, a ne u moć jednog ili petorice ljudi.“

Filip predlaže provjeru imovine i dobara svakog pojedinca od 2012. godine naovamo. „Oni koji ne budu mogli opravdati svoju imovinu godišnjim prijavljenim prihodima trebaju podlijegati posebnom porezu. A ljudima koji promovišu mržnju i nasilje treba zabraniti obavljanje bilo kakve javne funkcije.“

To je duh koji se trenutno osjeća na ulicama Srbije, atmosfera optimizma, slobode i opreza.

Opreza, jer sjenka ubistva Zorana Đinđića 12. marta 2003. godine i dalje lebdi nad zemljom. Đinđić je bio prvi premijer demokratske Srbije nakon pada Slobodana Miloševića 2000. godine i glavni zamajac proevropskih reformi. U svoje vrijeme poređen je s bivšim predsjednikom SAD-a Johnom F. Kennedyjem.

Dejan Bursać, viši naučni saradnik na Institutu za filozofiju i društvenu teoriju Univerziteta u Beogradu, pokazuje iz učionica svog centra ka mjestu gdje je Đinđić ubijen, na samom ulazu u zgradu Vlade Srbije. Bursać smatra da su EU i SAD postavile toliko zahtjeva pred Srbiju nakon pada Miloševića da su ljudi na kraju riječ „demokratija“ počeli doživljavati kao nešto negativno. Objašnjava da je nakon 2000. godine uslijedila ekonomska kriza uzrokovana tranzicijom, sukobi malih stranaka i opći nered posred međunarodnih pritisaka. Zato Bursać vjeruje da je najveći izazov za studente sada da zatraže strpljenje od međunarodnih partnera.

Tadašnja politička trauma i dalje je prisutna u današnjoj Srbiji. Ali Bursać smatra da postoji velika razlika u odnosu na tu neuspjelu tranziciju. „Mnoge od tih malih stranaka koje su došle na vlast 2000. godine održavale su veze s Miloševićevim režimom. S druge strane, kandidati koje su studenti izabrali za svoju Studentsku listu nikada nisu učestvovali u politici. To su profesionalci koji se namjeravaju vratiti na svoja radna mjesta čim uspostave funkcionalnu demokratiju.“

Studentsku listu čini grupa u kojoj se nalaze ljevičari, ultranacionalisti, proruski i proevropski članovi. Ujedinila ih je želja da okončaju dominaciju bivšeg predsjednika Aleksandra Vučića, koja se tokom 14 godina preslikala na sve države strukture. Mladi su uspjeli održati borbu na miran način tokom dvije godine bez biranja ijednog lidera, s odlukama koje su potvrđivane glasanjem na različitim univerzitetima.

Simpatizeri Studentske liste proslavili su pobjedu u Beogradu 25. oktobra. Studenti će imati 140 predstavnika u parlamentu od 250 mjesta, gdje je za apsolutnu većinu dovoljno 126 poslanika. Nijedan od tih 140 parlamentaraca nije student. To su profesionalci iz civilnog društva, glumci, profesori, sportisti… koje su studenti izabrali. Skupština bi trebala biti konstituirana u roku od 30 dana od konačne prognoze rezultata. Nakon toga otvara se rok od najviše 90 dana za izbor vlade i premijera. U međuvremenu, studenti moraju izabrati i kandidata za predsjedničke izbore koje lokalni mediji najavljuju za decembar.

Srđan Cvijić, analitičar, predsjednik Međunarodnog savjetodavnog odbora Beogradskog centra za bezbjednosnu politiku i suosnivač Beogradske bezbjednosne konferencije, ističe da su veliki problemi koji predstoje „ekonomija, naslijeđeni nivo korupcije i nepopularne mjere koje će vjerovatno morati biti usvojene“. On upozorava da je moguće i da bilo koja vlada formirana u ovom trenutku traje kratko. „Ali to nije problem, sve dok se Vučićeva stranka ne vrati na vlast“, dodaje.

Katalizator studentskog pokreta bio je pad nadstrešnice na željezničkoj stanici u Novom Sadu 1. novembra 2024. godine, kada je život izgubilo 16 osoba. Mladi su tu tragediju shvatili ne kao puki nesrećni slučaj, već kao rezultat decenijske korupcije, te su pokrenuli masovne mobilizacije.

Tamara Filipović, generalna sekretarka Nezavisnog udruženja novinara, objašnjava da u Srbiji postoji više od 2.300 medija upisanih u državni registar. „Većina je provladina, finansirana javnim novcem. Sve televizije s nacionalnom frekvencijom su provladine. Zbog toga ljudi godinama nisu bili informisani o onome što se stvarno dešava u društvu.“

Vuk Vuksanović, profesor vanjske politike i velike strategije na Odsjeku za ratne studije na King’s Collegeu u Londonu, objašnjava da su tokom Vučićevog mandata mediji igrali „ključnu ulogu u napadima na političke protivnike i uništavanju dostojanstva i ugleda svakoga ko bi se usudio kritikovati Vladu“.

Cvijić dodaje da su se s javnih medija „svakodnevno vodile kampanje uništenja karaktera političkih opozicionara, novinara i predstavnika civilnog društva. I sam vodim brojne sudske postupke protiv nekih od tih medija.“

Vijesti se sada nižu izuzetno brzo. Četiri dana nakon izbora, studentski lider Filip Ubović, u pratnji dvije kandidatkinje sa Studentske liste, zatražio je na konferenciji za medije ostavke visokih funkcionera policije, obavještajnih službi, žandarmerije, protivterorističkih jedinica te dijela sudstva i tužilaštva. Pozvao je državne službenike da prijave svaki pokušaj uništavanja arhiva tokom tranzicije vlasti.

Narodna banka Srbije oduzela je 30. oktobra dozvolu za rad ALTA Banki zbog pogoršanja finansijske situacije i problema s likvidnošću. Ova institucija je mala i obuhvata tek oko tri posto finansijskog tržišta Srbije, ali je njen vrh usko povezan s vladajućom Srpskom naprednom strankom.

Promjene obuhvataju i medije. Tokom ove sedmice već je došlo do talasa ostavki na Radio-televiziji Srbije (RTS) i Radio-televiziji Vojvodine (RTV), uključujući i generalnog direktora Gorana Karadžića.

Goran Eror, voditelj na RTV-u, izvinio se gledaocima dan nakon pobjede Studentske liste: „Javni servis godinama nije ispunjavao svoju funkciju. Ćutao je, gledao na drugu stranu, izvještavao jednostrano, bez kritičkog duha i bez postavljanja pravih pitanja ili bez postavljanja pitanja uopšte. Zbog toga dugujemo izvinjenje našim gledaocima.“

Sekretarka Nezavisnog udruženja novinara upozorava da ostavke rukovodilaca nisu dovoljne. „Mora se ići dalje i vidjeti ko je opstruirao istrage, ko nije želio raditi svoj posao u skladu sa zakonima. Pred nama je ogroman posao uspostavljanja pravne države.“

Vuk Vuksanović smatra da neposredni prioritet Studentske liste mora biti „demontaža starih struktura i stvaranje novih, prije nego što se posvete konvencionalnoj politici“. Vuksanović pominje model Češke Republike nakon pada komunizma. „Ideja je, otprilike, podijeliti naslijeđeni aparat u tri grupe. Jednu trećinu bi trebalo smijeniti. Druga trećina bi se morala suočiti s krivičnom odgovornošću za najteže prekršaje. A posljednju trećinu činili bi profesionalci koji nisu učestvovali u zloupotrebama sistema i koji bi mogli postati okosnica novih institucija.“

Na ulicama se promjena već primjećuje. Ekološko i građansko udruženje Eko straža organizovalo je akciju „vraćanja javnog prostora“, u okviru koje se brišu grafiti koji podstiču mržnju na poznatim lokacijama u centru Beograda. Među tim grafitima ističe se i onaj na kojem je pisalo „Kad se vojska na Kosovo vrati“.

Brisel s velikom pažnjom posmatra dešavanja, ali ima onih koji insistiraju na strpljenju EU. Srđan Cvijić objašnjava da je Srbijom u posljednjoj deceniji i po vladala „ekstremistička i nasilna organizacija“. „To nije bila normalna politička stranka. Ta struktura mora nestati iz političkog i ustavnog života. I to nije revanšizam; to je nešto što predviđaju zakon i Ustav Srbije“, uvjerava on.

Povodom odnosa s Kosovom, Cvijić upozorava: „Srbija je već potpisala nekoliko sporazuma koji de facto omogućavaju Kosovu da funkcioniše kao nezavisna država. Međutim, očekivati da Srbija formalno prizna Kosovo potpuno je nerealno. To se neće dogoditi ni pod jednom vladom koju bismo mogli vidjeti za naših života.“

Politolog Aleksandar Đokić ističe da je pobjeda Studentske liste samo početak znatno težeg zadatka: „demontiranja struktura režima“ bez razbijanja jedinstva studentskog pokreta.

S druge strane, Maksim Krumes, student kontrabasa na Fakultetu muzičke umetnosti u Beogradu, upozorava: „Pobijedili smo na izborima, ali Vučić i dalje kontroliše Srbiju. Ovih 30 dana koji dolaze najvažniji su u našoj borbi otkako smo počeli prije dvije godine. Potreban nam je mjesec dana da osiguramo stabilnu tranziciju i onemogućimo Vučića da uradi bilo šta protiv naših institucija.“

IZVOR: Bosna.hr, El Pais