U 105. godini života preminuo je Edgar Moren (Edgar Morin), jedan od posljednjih titana evropske humanističke misli, čuveni sociolog, filozof i istaknuti borac francuskog Pokreta otpora. Tokom impresivne i beskompromisne karijere, ovaj utemeljitelj teorije kompleksne misli ostavio je dubok trag na globalnoj intelektualnoj sceni, a u sjećanju javnosti na našim prostorima ostaće upamćen po historijskom pismu Dobrici Ćosiću iz 1993. godine, u kojem je oštro osudio agresiju na Bosnu i Hercegovinu i uništavanje njenog multietničkog bića, te po glasnim i dosljednim kritikama desničarske politike Benjamina Netanjahua i izraelske vojne brutalnosti prema Palestincima

U Parizu je u 105. godini života preminuo Edgar Moren (Edgar Morin), jedan od najvećih intelektualaca našeg doba, sociolog, filozof i posljednji izdanak generacije mislilaca skovanih u vatri burne prve polovine 20. vijeka. Njegova supruga Sabah Abouessalam Morin potvrdila je medijima da je srce ovog velikana kucalo u ritmu neumorne radoznalosti sve do njegovog posljednjeg daha. Svojim odlaskom, Moren ostavlja intelektualnu i moralnu prazninu u vremenu koje je, više nego ikada, deficitarno u pogledu kritičke dubine i hrabrosti. Provevši posljednje godine života na relaciji između Pariza, Monpeljea i Marakeša, Moren je pisao bez prestanka, odbijajući da se povinuje onome što je nazivao „unaprijed upakovanim pogledom na svijet“ koji diktiraju savremeni zapadni mediji.

Njegov životni put bio je neraskidivo vezan za ključne istorijske lomove prošlog stoljeća, od borbe u francuskom Pokretu otpora protiv nazizma, preko oštrih ideoloških razlaza sa staljinizmom, pa sve do angažmana protiv kolonijalnih ratova i brutalne agresije na Bosnu i Hercegovinu. Edgar Moren je bio otac „teorije kompleksne misli“ (pensée complexe), koncepta koji je odbacivao vještačko parcelisanje znanja. Za Morena, sve je u ljudskom postojanju i društvu bilo povezano; nemoguće je bilo posmatrati politiku izvan kulture, niti istoriju izvan psihologije i antropologije. Ta neraskidiva povezanost teorije i prakse definisala je njegovu javnu pojavu. On nije bio kabinetski filozof koji posmatra svijet sa bezbjedne udaljenosti; bio je borac na barikadama ljudskosti, glas razuma u vremenima kolektivnog ludila i mislilac koji je svoju etiku dokazivao konkretnim angažmanom.

Rođen u Parizu kao Edgar Nahoum, u porodici sefardskih Jevreja porijeklom iz grčkog Soluna, Moren je često isticao svoj višestruki, kosmopolitski identitet. Sebe je doživljavao kao Španca, Italijana (preko majke), Francuza i Evropljanina. Studirao je istoriju, geografiju i pravo, a ta multidisciplinarna osnova omogućila mu je da izgradi panoramski pogled na društvene fenomene. Rani gubitak majke, koja je preminula od srčanog udara kada mu je bilo nepunih deset godina, ostavio je neizbrisiv trag na njegovu ličnost. Taj događaj je opisao kao sopstvenu „unutrašnju Hirošimu“, trenutak nakon kojeg je, usvojivši Heraklitovu maksimu, naučio da „živi od smrti i umire od života“.

Kada je Drugi svjetski rat zahvatio Francusku, mladi Edgar se bez oklijevanja priključio Pokretu otpora (Résistance). Upravo u tim ilegalnim danima borbe protiv fašizma usvojio je pseudonim „Morin“, ime koje će nositi do kraja života i pod kojim će ući u istoriju svjetske misli. Nakon rata, pedesetih godina, započeo je svoj naučno-istraživački rad pri prestižnom francucom Nacionalnom centru za naučna istraživanja (CNRS), gdje je tokom narednih decenija objavio više od dvadeset kapitalnih knjiga iz oblasti sociologije, politike, kulture i epistemologije.

Njegov rad bio je vizionarski. U eseju „Glasine iz Orleana“ (Rumor of Orléans) iz 1969. godine, analizirao je lažnu vijest o tome da mlade žene nestaju u kabinama za probu lokalnih jevrejskih butika, odakle su navodno drogirane i odvođene u mreže međunarodne prostitucije. Iako je cijela priča bila apsolutna izmišljotina, histerija koja je nastala u javnosti postala je školski primjer antisemitskih teorija zavjere i dezinformacija.

Moren je dekonstruisao fenomen onoga što danas nazivamo „postistinom“ decenijama prije nego što je taj pojam uopšte ušao u masovnu upotrebu. Istovremeno, posjedovao je nevjerovatan sluh za pop-kulturu; u ljeto 1963. godine, upravo je on u tekstovima za Le Monde skovao termin „ye-yé“, analizirajući fenomen nove muzičke generacije predvođene Johnnyjem Hallydayjem i Françoise Hardy, zbog čega ga je francuska omladina decenijama smatrala svojim najboljim prijateljem među intelektualcima.

Morenov politički i ideološki razvoj ogledalo je turbulentnog 20. vijeka. Kao mladi antifašista bio je član Komunističke partije Francuske (PCF), ale je njegova intelektualna autonomija brzo došla u sukob sa partijskom dogmom. Godine 1959. objavljuje kultno djelo „Autokritika“ (Autocritique), knjigu koja je uzdrmala francusku ljevicu. U njoj je detaljno opisao svoje izbacivanje iz partije i analizirao sopstvenu prvobitnu sljepoću prema zločinima staljinizma, koji je potom žestoko i beskompromisno kritikovao.

Nakon prekida sa komunistima, Moren postaje jedan od osnivača komiteta intelektualaca protiv Alžirskog rata, otvoreno ustajući protiv kolonijalne politike sopstvene države. Njegovo kapitalno djelo, šestotomna studija „Metod“ (The Method), objavljivana u periodu od 1977. do 2004. godine, predstavljala je konačni trijumf njegove teorije kompleksnosti. Iako je unutar francuskog univerzitetskog sistema zbog svog odbijanja da se svrsta u uske akademske discipline dugo bio marginalizovan, njegov uticaj u svijetu bio je ogroman. Posebno dubok trag ostavio je u Latinskoj Americi, gdje su njegove ideje poslužile kao osnova za korjenite reforme obrazovnih sistema.

Za javnost u Bosni i Hercegovini i na prostoru bivše Jugoslavije, ime Edgara Morena ostaće zlatnim slovima upisano u istoriji intelektualnog otpora protiv agresije, genocida i etničkog čišćenja devedesetih godina. Kada je započeo rat u BiH, Moren nije ćutao. On je u potpunosti prepoznao zločinački karakter velikosrpske ideologije i politike koju je personificirao tadašnji predsjednik Savezne Republike Jugoslavije i pisac Dobrica Ćosić.

Pariški list Le Monde objavio je 20. januara 1993. godine Morenov istorijski tekst pod naslovom „Vrijeme smrti i zla“ (Le temps du meurtre et du mal). Bilo je to otvoreno i direktno pismo Dobrici Ćosiću, čovjeku čije je književno djelo Moren dobro poznavao, ali čiju je političku i vojnu praksu prepoznao kao direktnu destrukciju civilizacijskih vrijednosti. U tom tekstu, napisanom u jeku najtežih stradanja bosanskih građana, francuski filozof je bez uvijanja optužio Ćosića za uništavanje Bosne i Hercegovine „vatrom i mačem“.

Moren je Ćosiću otvoreno stavio na teret direktno učešće i ideološko vođstvo u zločinačkom projektu osvajanja „životnog prostora“ i provođenja etničkog čišćenja u ime srpskog naroda. Pozivajući se na izvještaje međunarodnih istražnih komisija i svjedočanstva bezbrojnih evropskih posmatrača, Moren je pisao o „strašnim pričama o pokoljima, silovanjima i pogubljenjima“ koji se provode pod patronatom Beograda. Naglašavajući Ćosićevu „ogromnu istorijsku odgovornost“, Moren je prekinuo zapadnoevropske spekulacije o „sukobljenim stranama“ i jasno konstatovao istorijsku istinu: rat je započela i vodi Srbija.

Za Morena, odbrana Bosne i Hercegovine bila je odbrana same ideje ujedinjene i demokratske Evrope. Upozorio je zapadnu javnost da rat protiv Bosne, pored toga što prijeti da se proširi izvan Balkana, direktno dovodi u pitanje cjelokupnu evropsku građevinu. Intelektualna oštrica njegovog pisma Ćosiću iznosi tezu koja i danas odzvanja kao opomena: nova, moderna Evropa može se graditi isključivo po uzoru na multietničku, tolerantnu i pluralističku Bosnu i Hercegovinu. Optužujući Ćosića i državu na čijem je čelu bio, Moren je sa ogorčenjem napisao:

„To je Evropa koja bi se stvarala po uzoru na Bosnu i Hercegovinu koju ste vi uništili.“

Devet dana kasnije, 29. januara 1993. godine, Dobrica Ćosić je, u saradnji sa Žikom Stojkovićem, uputio odgovor Morenu. U tom pismu, Ćosić je pokušao uvjeriti francusku i evropsku javnost u navodnu „neobaviještenost“ svog kritičara. Dok je Vojska Jugoslavije direktno učestvovala u borbenim dejstvima na teritoriji BiH i pružala logističku i ljudsku podršku snagama koje su provodile genocid nad Bošnjacima, Ćosić je u svom odgovoru koristio prazne fraze o „pravednom, demokratskom i mirotvornom rješavanju srpskog nacionalnog pitanja na tlu Jugoslavije“.

Pokušavajući obmanuti domaću i međunarodnu javnost, Ćosić je skretao pažnju sa stvarnih logora i masovnih grobnica, ukazujući na navodne „osvetničke prijetnje“ Albanaca, Hrvata i Muslimana, koji, prema njegovim tvrdnjama, „neposredno ugrožavaju demokratski karakter“ Savezne Republike Jugoslavije. Moren nije nasjeo na ove propagandne pamflete; do kraja je ostao nepokolebljiv u odbrani bosanskog suvereniteta i prava njenih naroda na zajednički život.

Jednaku intelektualnu beskompromisnost i moralnu dosljednost Edgar Moren je pokazao i u svom decenijskom odnosu prema bliskoistočnom konfliktu, posebno prema politici države Izrael. Kao potomak sefardskih Jevreja, Moren je osjećao specifičnu vrstu odgovornosti da javno i glasno govori protiv nepravde koja se čini palestinskom narodu, odbijajući da dozvoli da se patnja jevrejskog naroda u holokaustu koristi kao moralni štit za opravdavanje kolonizacije i militarizma.

Njegovi stavovi prema Izraelu i politici koju godinama sprovodi premijer Benjamin Netanjahu bili su izrazito kritični i oštri. Moren je u više navrata naglašavao da je Izrael, od države koja je trebala biti utočište za progonjene, pod vođstvom desničarskih i ultranacionalističkih vlada prerastao u dominantnu vojnu silu koja sprovodi politiku aparthejda, getoizacije i sistematskog ugnjetavanja Palestinaca. Netanjahuovu politiku vidio je kao katastrofalnu, ne samo za Palestince, već i za dugoročnu bezbjednost i moralni integritet samog jevrejskog naroda.

Moren je smatrao da Benjamin Netanjahu personificira najgori oblik političkog sljepila, odbijanje kompleksnosti i svođenje dubokog istorijskog i ljudskog problema na čistu brutalnu silu i vojnu dominaciju. Posebno je kritikovao Netanjahuovu strategiju širenja ilegalnih jevrejskih naselja na Zapadnoj obali i blokadu Pojasa Gaze, ocjenjujući te poteze kao sistemsko uništavanje svake šanse za stvaranje održive palestinske države i postizanje trajnog mira. Za Morena, Netanjahuova retorika i postupci predstavljali su izdaju univerzalnih humanističkih vrijednosti koje su, kroz istoriju, branili najveći jevrejski mislioci.

Zbog svojih otvorenih stavova, Moren je u Francuskoj često bio meta napada konzervativnih cionističkih krugova koji su njegove kritike pokušavali podvesti pod antisemitizam. Filozof je te optužbe odbacivao s prezirom, ističući da je kritika jedne agresivne državne politike dužnost svakog slobodnog mislioca, te da istinski antisemitizam leži u izjednačavanju svih Jevreja svijeta sa postupcima jedne militarizovane vlade u Jerusalimu.

Iako je u njegovom cjelokupnom opusu bila prisutna određena nit pesimizma, Moren je sebe definisao kao „optimistu-pesimistu“. U jednom intervjuu iz 2005. godine izjavio je: „Ja sam optimista-pesimista, imam nadu u sredini očaja.“ Vjerovao je da velika kriza sa sobom nosi i veliku šansu za preokret. Pozivao je na globalnu „insurekciju savjesti“ zasnovanu na solidarnosti, bratstvu i međunarodnoj kooperaciji.

Taj sumorni, ali duboko upozoravajući pogled na svijet našao je mjesto i u njegovom posljednjem velikom eseju „Od rata do rata: od 1940. do Ukrajine“ (De guerre en guerre: de 1940 à l'Ukraine). Posmatrajući sukob u Ukrajini, Moren je u autorskom tekstu upozorio na zastrašujuće procese koji karakterišu moderni svijet:

„Svjedočimo eskalaciji nečovječnosti i kolapsu humanosti, eskalaciji pojednostavljenog mišljenja i potpunom slomu kompleksnosti. I iznad svega, svjedočimo eskalaciji ka svjetskom ratu koji predstavlja sunovrat čovječanstva u ponor.“

Nažalost, ni njegov nevjerovatni životni vijek od 104 godine nije mu omogućio da dočeka kraj tog sukoba i vidi demantovanje svojih mračnih prognoza. Predsjednik Francuske Emmanuel Macron odao mu je državnu počast na društvenim mrežama, nazvavši ga „vojnikom Otpora, piscem i misliocem vijeka, braniteljem prirode i ljudi, te utjelovljenim humanizmom“.

Edgar Moren je otišao tiho, ostavljajući iza sebe uputstvo za upotrebu slobodnog uma u svijetu koji sve više tone u jednoumlje. U svojim memoarima iz 2019. godine, pod naslovom „Uspomene mi dolaze u susret“ (Les souvenirs viennent à ma rencontre), vizionarski je najavio svoj odlazak rečenicom: „I ja ću otići u zemlju gdje cvjeta narandžin cvijet.“ Evropa i svijet izgubili su svog najbudnijeg čuvara kompleksnosti, ali njegovo djelo ostaje kao trajni svjetionik u mraku pojednostavljenih istina.