Od srednjovjekovne trokonfesionalnosti i osmanske islamizacije do austrougarskih političkih eksperimenata i savremene ustavne reakfirmacije, oblikovanje etničkog i nacionalnog identiteta u Bosni i Hercegovini prešlo je jedinstven historijski put. Preplitali su se vjera, jezik i državnost, stvarajući specifičan bosanskohercegovački društveni mozaik

Pitanje etničkog i nacionalnog razvitka Bosne i Hercegovine predstavlja jednu od najsloženijih i najčešće raspravljanih tema u južnoslavenskoj historiografiji. Historičari su gotovo nepodijeljeni u ocjeni da su masovna islamizacija i posebni geopolitički položaj Bosne u Osmanskom carstvu presudno uticali na njen ekonomsko-društveni, politički i nacionalni profil. Razmatranje teza koje su u bosanskohercegovačkoj nauci formulirane u decenijama prije kraja dvadesetog stoljeća pruža duboki uvid u to kako su se na ovom prostoru preplitali srednjovjekovno naslijeđe, osmanski društveni poredak i moderni nacionalni pokreti.

Za razliku od većine balkanskih zemalja u kojima je postojala vjerska monolitnost, u Bosni i Albaniji došlo je do masovnog prihvatanja islama. Međutim, Bosna je bila jedinstvena balkanska političko-državna regija u kojoj su se u srednjem vijeku zatekle tri kršćanske konfesije: katolička, pravoslavna i bogumilska, odnosno Crkva bosanska. Ova konfesionalna raznolikost direktno se reflektirala na formiranje bosanskog srednjovjekovnog naroda i njegove državotvorne funkcije.

U zemljama poput Grčke, Bugarske ili Srbije, jedinstvena crkva i vjera igrale su ulogu ključne ideološke snage koja je spajala narod i gradila državu. U Bosni tri konfesije nisu mogle poslužiti kao jedinstven kohezivni faktor. Borba za državotvornu dominaciju uglavnom se vodila između katoličanstva i bogumilstva, dok je uloga pravoslavlja ostajala u sjeni te centralne dinamike.

Istaknuti historičar Nedim Filipović uočava da je formiranje srednjovjekovnog bosanskog naroda započelo rano, paralelno sa samim počecima bosanske države. Kada je osmanska vlast uspostavljena u petnaestom stoljeću, pojam bosanskog naroda već je bio zatečena historijska činjenica. To se jasno očitovalo u osmanskim i domaćim izvorima kroz upotrebu naziva Bošnjanin, Bošnjak, Bosnalu ili jednostavno oznake od Bosne za nove podanike Sultanata.

Ipak, utvrđivanje precizne etničke slike u srednjovjekovnoj bosanskoj državi nosi sa sobom brojne metodološke izazove, osobito ako se na taj period pokušaju primijeniti moderni kriteriji nacionalnog bića. Sima Ćirković upozorava na mali broj historijskih podataka koji direktno svjedoče o etničkim pojavama u srednjem vijeku. Pominjanje plemenskih i staleških atributa u sačuvanim dokumentima ne daje puni uvid u sadržaj svijesti koja je povezivala ljude koje tekstovi nazivaju Srbinom, Bošnjaninom, Vlahom ili Latinom. Radi se o razmjerno slabo naseljenom prostoru, geografski ispresijecanom i komunikacijski teškom za povezivanje, gdje su pojedine regije živjele prilično izolovano.

Unatoč tim ograničenjima, život u okviru bosanske države kao političke zajednice neminovno je vodio razvijanju osjećaja pripadnosti toj državi, stvarajući grupnu i etničku oznaku Bošnjanin. Marko Šunjić dodatno potkrepljuje afirmaciju srednjovjekovnog bosanskog identiteta činjenicom da se u izvorima četrnaestog i petnaestog stoljeća široko i bez zazora ukorjenjuje državno i narodno ime, manifestirano kroz pojmove kao što su bosanska vjera, bosanska crkva, bosanski jezik te oznake za razne vrste robe.

Dolazak Osmanskog carstva usmjerava historijski razvitak u potpuno novom pravcu. Masovnim prelazak većeg dijela feudalaca, seljaštva i gradskog stanovništva na islam, osnovne društvene klase bosanske države nastavile su egzistenciju u okvirima islamsko-turske imperije. Međutim, taj nekadašnji srednjovjekovni narod sada biva podijeljen dubokom vjersko-civilizacijskom linijom na ehl-i mille, odnosno muslimanski dio naroda, i ehl-i zimme, odnosno kršćanski dio.

Velike demografske promjene nastupile su i uslijed masovne kolonizacije slabo naseljenih krajeva tokom petnaestog i šesnaestog stoljeća, koju je osmanska država provodila iz vojnih i ekonomskih razloga. Doseljenici koji su prihvatili islam ulazili su u sastav muslimanskog dijela stanovništva, dok su ostali pojačavali kršćanske, prvenstveno pravoslavne strukture.

Dvije komponente neislamiziranog stanovništva, pravoslavci i katolici, kao historijski nastavak bosanskog srednjovjekovnog naroda, vremenom su se transformirale u dijelove srpske i hrvatske nacije. S druge strane, muslimanski dio tog stanovništva postepeno se oblikovao u poseban južnoslavenski etnički individualitet sa sopstvenom feudalnom klasom na čelu.

Upoređujući proces islamizacije u Bosni i Albaniji, uočavaju se fascinantne sličnosti, ali i fundamentalne razlike u njihovim konačnim historijskim dometima. Oba područja nalazila su se na geopolitičkim i kulturnim rubovima pravoslavnog Balkana, predstavljajući prelazne zone prema Sredozemlju, dok je Bosna dodatno graničila sa katoličkim svijetom centralne Evrope. Osmanska vlast je forsirala islamizaciju na oba prostora iz strateškog interesa osiguranja planinskog zaleđa u borbi protiv Mletačke republike.

Međutim, dok je u Albaniji islamizirana masa zajedno sa pravoslavcima i katolicima ostala integrirana u jedinstvenu albansku naciju, u Bosni je islamizirano stanovništvo stvorilo posebnu psihomentalnu, kulturnu i etničku samosvijest. Razlog ove razlike leži u društveno-ekonomskoj i državnoj tradiciji. Brza islamizacija bosanskog plemstva bila je direktno povezana sa srednjovjekovnim sistemom baštinske svojine. Bosanski feudalci su prihvatili islam kako bi sačuvali privilegije, ostvarivši kompromis s osmanskim vlastima kroz dobijanje hassa-zemlje, čiftluka i, konačno, uspostavljanje odžakluk-timara u sedamnaestom stoljeću.

U Albaniji, gdje u srednjem vijeku nije bilo punog razvoja endogene feudalne države već su dominirale rodovsko-plemenske zajednice, islamizacija je poprimila patrijarhalni pečat bez svojinsko-feudalne armature kakva je postojala u Bosni.

Poseban presedan u osmanskoj upravnoj praksi na Balkanu predstavljalo je osnivanje Bosanskog ejaleta 1580. godine. U ovu veliku administrativnu cjelinu svrstane su gotovo sve zemlje koje su ranije ulazile u sastav bosanske srednjovjekovne kraljevine. Osmanska država je inače izbjegvala formiranje upravnih jedinica koje bi pokrivale teritorije pokorenih srednjovjekovnih država sa homogenim stanovništvom, plašeći se oživljavanja historijskih sjećanja i separatizma.

U Bosni je masovna islamizacija omogućila carstvu da ljudske, društvene i psihomentalne potencijale baštinjene iz srednjovjekovnog perioda stavi u funkciju svojih vojnih i političkih ciljeva, bez opasnosti po cjelovitost države. Vođeni slojem domaćih muslimanskih feudalaca, bosanski potencijali postali su ključni oslonac imperije na njenoj zapadnoj granici. Kroz taj proces bosanski begovat izrasta u svojevrsnog partnera centralne vlasti, pri čemu se Bosanski pašaluk pojavljuje kao oličenje zajedničkih interesa, a odžakluk-timar garantira materijalnu i društvenu poziciju domaće aristokracije.

U unutrašnjoj strukturi bosanskog društva osmanskog doba uspostavljen je specifičan binarizam. Naime, unutar općeg osmanskog modela spajanja religije i narodnosti, u Bosni se konstituisao supstrukturni feudalni binarizam pod muslimanskom fizionomijom. On je evocirao na tročlani konfesionalni sastav srednjovjekovne Bosne, ali uz jednu ključnu izmjenu: mjesto bogumilstva zauzela je islamska vjera. Ova izmjena stvorila je u klasnoj svijesti muslimanskih feudalaca pojednostavljenu, ali snažnu predstavu o direktnom bogumilskom porijeklu bosanskih Muslimana.

Međutim, zbog apsolutne dominacije islama u toj logici, u takav koncept mogli su se uklopiti samo muslimanski feudalci, seljaci i građani, dok su kršćanski slojevi ostali izvan tog okvira. Nastojanja begovata da ožive cjelokupni binarizam srednjovjekovne države ostala su stoga neostvariva iluzija.

Zanimljivo je pitanje zašto je u narodnoj tradiciji osmanskog perioda izblijedilo sjećanje na srednjovjekovne bosanske vladare, izuzev davnog bana Kulina. Historičari poput Ante Babića to objašnjavaju slabošću kraljevske vlasti i karakterom bosanskog feudalizma. Pored toga, sam proces prihvatanja islama vodio je vremenom prirodnom udaljavanju od neislamske prošlosti, dok su velika demografska pomjeranja i migracije donosile nove tradicije i usmena predanja. Istovremeno, u historiografiji postoje oprečna mišljenja o etničkom porijeklu samog bosanskog plemstva pod osmanskom vlašću.

Dok pojedini autori poput Srećka Džaje smatraju da su aristokraciju sačinjavali slavenski i slavizirani elementi iz šireg južnoslavenskog prostora koji su se brzo bosnificirali, drugi ističu nesumnjiv kontinuitet domaćeg rodovskog plemstva i ulogu islamiziranih vlaha u oblikovanju i feudalnog i seljačkog sloja.

Proces formiranja bosanskohercegovačkog muslimanskog naroda obuhvatao je ne samo vjersko preobraćenje nego i dugotrajnu društvenu diferencijaciju. Očuvanje maternjeg jezika i domaćih običaja predstavljalo je prirodnu osnovu, ali je presudan momenat bio nastanak i razvoj domaće spahijske i begovske klase. Prve tendencije odvajanja od općeg osmanskog šablona i zahtjevi za poseban status bosanskih spahija javljaju se krajem šesnaestog stoljeća. U osamnaestom stoljeću, kroz intenzivan proces čiftlučenja i odbrane granica od vanjskih napada, dolazi do čvršćeg povezivanja svih slojeva muslimanskog stanovništva pod vodstvom domaće aristokracije. Branislav Đurđev zaključuje da su bosanski Muslimani u devetnaesto stoljeće ušli kao uobličen narod u feudalnom smislu, posjedujući jasnu distancu ne samo prema neislamskim susjedima nego u velikoj mjeri i prema samoj centralnoj vlasti u Istanbulu.

U pogledu etničke nominacije, bosanski Muslimani su se identificirali kao Bošnjaci ili Bosanci prvenstveno u odnosu na Osmanlije iz Carigrada, Anadolce i druge ne-slavenske muslimanske narode. Kada su željeli napraviti jasnu razliku između sebe i carigradske birokratije, upotrijebili bi izraz Turkuša za stranca, čuvajući za sebe naziv Bošnjak. Međutim, u unutrašnjim relacijama unutar same Bosne, religija je bila primarna odrednica, pa su ih kršćanski komšije najčešće nazivali Turcima ili bosanskim Turcima.

Naziv Bosanac ili Bošnjak koristio se doduše i kao geografska i zavičajna oznaka za sve stanovnike zemlje bez obzira na konfesiju. Ali bošnjaštvo kao narodnosna i politička ideologija u osmansko doba bilo je najtješnje vezano za muslimansku populaciju i njen begovski sloj, koji je nosio ideju o autonomiji Bosne u okviru Carstva.

Autonomistički pokret bosanskih begova nije mogao računati na podršku nemuslimanskog stanovništva, koje se nalazilo u podređenom društvenom i agrarnom položaju. Zbog toga se bošnjaštvo nije moglo razviti kao zajednički koncept. Katoličko, fratarsko bošnjaštvo, premda prisutno u spisima i hronikama, ostalo je nerazvijeno te se tokom devetnaestog stoljeća postepeno stopilo s hrvatskim nacionalnim pokretom.

Kod srpsko-pravoslavnog stanovništva nacionalni razvoj odvijao se najbržim tempom, potaknut djelovanjem Srpske pravoslavne crkve, srpskim ustancima, obnovom državnosti u Srbiji i izrastanjem jakog trgovačkog sloja u gradovima. Bosanski Srbi su tako znatno prije ostalih uobličili svoju modernu nacionalnu svijest. Bosanski Muslimani su, s druge strane, sve do kraja osmanske uprave svoju kolektivnu identifikaciju primarno izražavali kroz religijsku pripadnost, pa su i sve njihove prve prosvjetne i kulturne ustanove nosile isključivo muslimanski predznak.

Ovo pokazuje da je nacionalni razvitak u Bosni i Hercegovini bio izrazito neravnomjeran i specifičan. Za razliku od većeg dijela Evrope, gdje su se moderne nacije formirale na temelju jezičke zajednice, u Bosni i na širem srpsko-hrvatskom jezičkom prostoru vjerska pripadnost je postala ključni faktor koji je determinirao nacionalnu pripadnost. Unatoč postojanju zajedničkog jezika, historijske okolnosti i konfesionalne podjele onemogućile su stvaranje jedinstvene jezičke nacije.

Dolaskom Austro-Ugarske 1878. godine, zatečeno stanje dobija nove političke okvire. U to vrijeme proces formiranja srpske nacionalne svijesti kod pravoslavaca bio je uglavnom završen. Kod katolika, formiranje hrvatske nacionalne svijesti bilo je u punom zamahu, mada sa izvesnim zakašnjenjem u odnosu na Hrvatsku uslijed slabosti domaćeg građanskog sloja.

Upravitelj Bosne i Hercegovine, austrougarski ministar Benjamin Kállay, započeo je provođenje politike čiji je cilj bio stvaranje posebne nacionalno-političke cjeline i njeno izolovanje od uticaja iz Srbije i Hrvatske. Početkom devedesetih godina devetnaestog stoljeća Kállay je promovisao koncept interkonfesionalnog bošnjaštva. Ova ideja imala je svoje uzore u ranijim pokušajima osmanskog namjesnika Topal Osman-paše iz šezdesetih godina devetnaestog stoljeća.

Kállayeva politika, zasnovana na konzervativnoj mađarskoj doktrini o političkoj naciji, doživjela je neuspjeh. Nisu je prihvatili ni Srbi ni Hrvati, ali ni najveći dio muslimanskog plemstva i građanstva. Ipak, u tom periodu bošnjaštvo se javlja kao izraz narodne posebnosti muslimanskog stanovništva i težnje pojedinih intelektualaca, poput Mehmed-bega Kapetanovića Ljubušaka, da naprave jasnu distinkciju između vjere i nacije, izrečenu u poznatoj krilatici da je baška vjera, a baška narodnost.

Paralelno s tim insistiralo se na nazivu bosanski jezik za centralni novoštokavski idiom kojim su svi govorili. Iako je austrougarska vlast koristila naziv bosanski jezik u administrativne svrhe, time se nije stvarala jezička izolacija, već se imenovao narodni govor koji su Srbi nazivali srpskim, a Hrvati hrvatskim. Inače, naziv bosanski jezik ima duboku historijsku ukorijenjenost, jer su ga i domaći ljudi i stranci upotrebljavali još u petnaestom stoljeću, kao i za ćirilsko pismo koje se koristilo u Bosni.

Uprkos ovim nastojanjima, bošnjaštvo se krajem devetnaestog i početkom dvadesetog stoljeća nije moglo afirmirati kao moderna nacionalna ideologija. Razlog je ležao u nepovjerenju konzervativnih muslimanskih krugova prema austrougarskoj upravi, ali i u samoj socijalnoj strukturi vodećih slojeva. Veleposjednici i ulema, uslijed svog obrazovnog i ideološkog profila, nisu mogli postati predvodnici modernog građanskog nacionalnog pokreta. Muslimanska zajednica je ekonomski i socijalno zaostajala u prihvatanju modernih kapitalističkih tokova, što je usporilo izrastanje moderne nacionalne svijesti.

U takvim okolnostima javlja se malobrojna evropski obrazovana muslimanska inteligencija. Pod uticajem nacionalnih propaganda iz susjedstva, dio te inteligencije počinje se nacionalno izjašnjavati u hrvatskom ili srpskom smislu. Tokom devedesetih godina devetnaestog stoljeća hrvatska opcija bila je privlačnija prve generaciji studenata u Zagrebu i Beču. Tome je doprinijela ideologija Ante Starčevića, koja je pokazivala uvažavanje prema islamu i idealizirala bosansko muslimansko plemstvo. Ovi intelektualci smatrali su da se kroz hrvatstvo muslimani mogu brže modernizirati i prihvatiti evropske tekovine.

S druge strane, prosrpski orijentirani muslimanski studenti naglašavali su antiaustrijska osjećanja, tražeći da se religija potisne u privatnu sferu. Oni su do aneksije 1908. godine podržavali politiku autonomije Bosne i Hercegovine pod suverenitetom sultana, djelujući u političkom savezu sa srpskim vođstvom.

Ipak, historijski razvoj je pokazao da je i kod jednih i kod drugih muslimanstvo ostalo prevalentno u odnosu na srpstvo i hrvatstvo. Nacionalno opredjeljivanje malobrojne inteligencije imalo je prvenstveno politički i taktički karakter, te je nerijetko dolazilo do promjena orijentacije. Nigdje na Balkanu stanovništvo islamske vjere nije se na osnovu zajedničkog jezika integriralo u većinske kršćanske nacije, pri čemu su Albanci bili jedini izuzetak zbog specifičnih historijskih uslova. Iako politika nacionalnog opredjeljivanja nije obuhvatila šire narodne mase, ta je inteligencija odigrala važnu ulogu u otvaranju muslimanskog društva prema modernim evropskim kulturnim i prosvjetnim tokovima.

Nakon turbulentnih dešavanja u dvadesetom stoljeću, kada je Bosna i Hercegovina kroz antifašističku borbu u Drugom svjetskom ratu obnovila svoju državnost i postala ravnopravna republika u jugoslavenskoj federaciji, otvoreno je i pitanje zvaničnog priznanja nacionalnog identiteta Muslimana. Nakon početnih kolebanja, Muslimani su priznati kao poseban konstitutivni narod.

Međutim, naziv Musliman u nacionalnom smislu nosio je u sebi određenu nedorečenost, jer je vjerskom odrednicom definisao narod u odnosu na komšije Srbe i Hrvate, ali ga nije jasno distingvirao u odnosu na ostatak globalnog muslimanskog svijeta. Zbog toga su historičari i intelektualci još sedamdesetih i osamdesetih godina predlagali vraćanje historijskog imena Bošnjaci.

Iako je ta inicijativa neposredno pred raspad Jugoslavije nailazila na oprez pojedinih intelektualaca koji su se plašili političkih komplikacija, tokom teških ratnih iskušenja devedesetih godina naziv Bošnjaci je zvanično reafirmiran. Dejstonskim mirovnim sporazumom i ustavnim rješenjima, Bošnjaci su postali ustavna kategorija i ravnopravan narod u Bosni i Hercegovini. U modernoj terminologiji napravljena je i jasna distinkcija između pojmova: dok se pod pojmom Bosanac podrazumijeva regionalna, zavičajna i državna pripadnost Bosni i Hercegovini za sve njene građane bez obzira na vjeru i naciju, naziv Bošnjak označava nacionalnu pripadnost.

Sagledavajući cjelokupan etnički i nacionalni razvitak Bosne i Hercegovine od srednjeg vijeka do modernog doba, jasno je da je riječ o jedinstvenom i složenom procesu. Slojevitost konfesionalne historije, osmansko društveno naslijeđe i specifičnosti formiranja modernih nacija stvorili su mozaik koji zahtijeva duboko razumijevanje. Nakon svih historijskih kataklizmi, jedina perspektiva koja Bosni i Hercegovini garantuje stabilnost i napredak jeste izgradnja moderne, evropske, pluralističke i sekularne države.

Budući da je nacionalna pripadnost na ovom prostoru duboko isprepletena s vjerskom tradicijom, međusobno uvažavanje, tolerancija i dijalog između vjerskih zajednica ostaju od presudnog značaja. Puni pluralizam ne može se svesti samo na konfesionalne i nacionalne okvire, jer bi to vodilo u stegu kolektivizma, već mora obuhvatiti i slobodu različitih političkih ideja, svjetonazora i pojedinačnih izbora u okviru demokratskog društva.

(Za tekst korišten materijal iz naučnog rada Dževada Juzbašića pod naslovom: „Nekolkiko napomena o etničkom razvitku u Bosni i Hercegovini“)