Saudijski suvereni investicijski fond (PIF), koji je milijardama od nafte uzdrmao same temelje golfa, fudbala i tenisa, neočekivano povlači ručnu kočnicu, ostavljajući za sobom nedovršene stadione i astronomske dugove; geopolitička neizvjesnost i ekonomska realnost srušili su fatamorganu o neograničenoj moći arapskog kapitala
Decenijama je svijet sporta funkcionirao po ustaljenim pravilima, sa jasnim centrima moći u Evropi i Sjedinjenim Američkim Državama. A onda je, gotovo preko noći, na scenu stupio Suvereni investicijski fond Saudijske Arabije (PIF). Injekcija petrodolara bez presedana u historiji civilizacije promijenila je samu srž golfa, boksa, tenisa, pa čak i fudbala.
No, kako to obično biva sa vještačkim tvorevinama podignutim na pijesku, prvi ozbiljniji vjetrovi geopolitičke i ekonomske nesigurnosti počeli su da nagrizaju ovaj megalomanski projekat. Danas, dok se prašina polako sleže, postaje jasno da se saudijski sportski san nalazi na opasnoj prekretnici koja bi mogla izazvati tektonske poremećaje u globalnoj industriji zabave.
Saudijska Arabija nije zvanično proglasila bankrot svojih sportskih ambicija, ali novi strateški dokumenti fonda PIF do 2030. godine govore više od bilo kojeg saopštenja za javnost. U tekstu koji definiše pravce ulaganja za narednu poludeceniju, sport se gotovo i ne pominje. Fokus je naglo pomjeren na “esports” i digitalnu zabavu, dok su grandiozni projekti na travi i terenima širom svijeta ostali u sivoj zoni. Ova suptilna promjena u retorici bila je dovoljan signal za paniku među agentima, vlasnicima klubova i sportskim funkcionerima koji su navikli na nepresušni izvor arapskog novca.
Najočitiji primjer ovog povlačenja je LIV Golf. Osnovan 2022. godine kao direktan izazivač neprikosnovenom američkom PGA Touru, LIV je bio zamišljen kao revolucija. Sa više od pet milijardi dolara inicijalnog uloga, kupili su najbolje što golf nudi. Imena poput Jona Rahma, Phila Mickelsona i Dustina Johnsona prešla su u saudijski tabor za cifre od kojih se vrti u glavi. Međutim, tri godine kasnije, računica je neumoljiva: LIV je gubitaš koji godišnje sagori milijardu dolara, a povrat investicije je ravan nuli.
Ono što je trebalo biti ukljepšavanje (sportswashing) imidža Kraljevine, pretvorilo se u logističku i finansijsku noćnu moru. Turniri koji se igraju u formatu bez “cuta”, uz glasnu muziku i opuštenu atmosferu, nisu uspjeli privući televizijsku publiku u SAD-u, ključnom tržištu za ovaj sport. Izvršni direktor Scott O'Neill sada pokušava spasiti što se spasiti da, šaljući dramatične dopise zaposlenicima u kojima priznaje da su budžeti osigurani samo do kraja 2026. godine.
Nakon toga, sudbina lige je u rukama potencijalnih novih sponzora kojih, za sada, nema na vidiku. Igrači koji su okrenuli leđa tradiciji zbog novca sada se suočavaju sa realnom mogućnošću da ostanu bez lige, dok će ih matični PGA Tour, ako ih uopće primi nazad, tretirati kao otpadnike pod najstrožim uslovima.
Situacija u fudbalu je, ako je to moguće, još dramatičnija jer su ulozi mnogo vidljiviji širokim narodnim masama. Prošle godine, fudbalska mapa svijeta je drhtala kada je PIF preuzeo kontrolu nad četiri najveća kluba u državi: Al Hilal, Al Nassr, Al Ittihad i Al Ahly. Dolazak Cristiana Ronalda, Karima Benzeme i Neymara trebao je biti samo početak stvaranja lige koja će parirati evropskim “peticama”. No, blještavilo transfera brzo je zamijenila surova realnost polupraznih stadiona i nezadovoljnih zvijezda koje se teško privikavaju na život u pustinji.
Danas su ti isti klubovi na prodaju. Zvanično obrazloženje je “privatizacija”, ali u novinarskim krugovima vlada uvjerenje da država jednostavno više ne želi direktno pokrivati astronomske gubitke. Prodaja Al Hilala privatnom investitoru jasna je poruka da PIF više neće biti dežurni bankomat za plate igrača koji su u zenitu ili na zalasku karijera. Čak se i sudbina Newcastle Uniteda, saudijske ispostave u srcu Engleske, posmatra sa dozom sumnje. Iako navijači “Svraka” još uvijek uživaju u plodovima arapskog kapitala, pitanje je do kada će Rijad smatrati isplativim takmičenje sa Katarom (PSG) i Abu Dhabijem (Manchester City) na tlu Evrope, dok se kod kuće suočavaju sa potrebom za stezanjem kaiša.
Najveći test saudijske moći bit će Svjetsko prvenstvo 2034. godine. Iako je FIFA praktično očistila put Saudijcima da budu jedini kandidati, realizacija tog turnira više ne izgleda tako bajkovito. Megalomanski projekti poput grada NEOM-a, gdje je planiran jedan od najmodernijih stadiona na svijetu, već su podvrgnuti drastičnim rezovima. NEOM je od “grada budućnosti” postao simbol predimenzioniranih ambicija koje se sudaraju sa ekonomskom logikom. Ako se NEOM ne izgradi u planiranom obimu, upitna je i sama arhitektura Mundijala koji je trebao biti krunski dragulj vladavine Mohammeda bin Salmana.
Ni drugi sportovi nisu prošli bolje. Teniski svijet je s nestrpljenjem iščekivao ulazak Saudijaca, nadajući se novom Mastersu 1.000 i spajanju ATP-a i WTA-a pod arapskim patronatom. Ipak, ženski tenis se već povlači iz Rijada. WTA finale, koje je trebalo biti simbol modernizacije i otvaranja saudijskog društva, proteklo je uz sablasno prazne tribine i potpunu nezainteresovanost lokalnog stanovništva. Sportski marketing može kupiti prava na prenos, ali ne može natjerati ljude da zavole sport koji nema nikakvo uporište u njihovoj kulturi.
Slično se dogodilo i sa ambicioznim planom NBA lige da se jače pozicionira u Evropi. Spekulacije o osnivanju “NBA Evrope” u saradnji sa FIBA-om direktno su zavisile od saudijskog kapitala. Kada je postalo jasno da ponuda iz Rijada neće stići u očekivanom iznosu, planovi su zamrznuti. Evropska košarka se sada okreće starim modelima saradnje unutar Eurolige, shvatajući da je arapska fatamorgana o beskonačnim fondovima ipak bila samo to, fatamorgana.
Zašto je došlo do ovog naglog zaokreta? Odgovor se krije u dubokim promjenama na globalnoj šahovskoj tabli. Sukobi na Bliskom istoku, nestabilnost u Crvenom moru i neizvjesne projekcije cijene nafte natjerale su saudijsko rukovodstvo na oprez. Diverzifikacija ekonomije, koja je bila centralni stub “Vizije 2030”, ne teče glatko. Turizam, uprkos ogromnim ulaganjima, još uvijek nije postao zamjena za naftne prihode, a sport se pokazao kao izuzetno skup hobi sa vrlo upitnim povratom ugleda.
Strategija sportswashinga ima smisla samo dok donosi političke poene. Međutim, kada međunarodna zajednica počne postavljati neugodna pitanja o ljudskim pravima, transparentnosti fondova i smislenosti trošenja milijardi na golf turnire dok se regija nalazi na rubu šireg konflikta, onda taj alat postaje kontraproduktivan. Analitičari ističu da je Rijad uvidio da ulaganje u bokserske mečeve ili konjske trke unutar države ima smisla jer generira lokalnu potrošnju, ali da je finansiranje globalnih liga poput LIV-a zapravo samo bacanje novca u vjetar koji puše u korist stranih sportista i agenata.
Ono što trenutno gledamo je bolno otrježnjenje. Saudijska Arabija se umorila od uloge dežurnog finansijera svake megalomanske ideje koja padne na pamet sportskim birokratama. Pukotine u pustinjskom snu su prevelike da bi se sakrile iza blještavih PR saopštenja. Svijet sporta se mora pripremiti na novu realnost u kojoj petrodolari više neće teći u potocima, a tržišna održivost će se ponovo morati dokazivati rezultatima, a ne samo debljinom bankovnog računa vlasnika.
Kraj ere neograničenog trošenja možda je i najbolja vijest za sport u cjelini. Vrijeme je da se fokus vrati sa cifara na ugovorima na samu igru. Saudijski eksperiment će ostati zabilježen kao fascinantna epizoda u kojoj je novac pokušao kupiti tradiciju i emociju, da bi na kraju kapitulirao pred surovom ekonomskom i političkom realnošću.
Dok se zvijezde polako pakuju i traže put nazad ka Evropi i Americi, ostaje pitanje: ko će platiti račun za ovaj skupi izlet u pustinju? Odgovor je, kao i uvijek, na onima koji su povjerovali da se historija može napisati samo jednim potpisom na čeku bez pokrića. Jedno je sigurno, divlji konji sporta se ne krote novcem, a saudijska lekcija će još dugo odjekivati u hodnicima FIFA-e, NBA-a i svih onih koji su sanjali o lakoj zaradi pod arapskim suncem.
IZVOR: ABC, El Pais, agencije
