Od Lenjinovog tajnog laboratorija za otrove do slučajeva Litvinjenka i Navaljnog, metoda tihog uklanjanja protivnika prati rusku politiku više od jednog stoljeća. Istraživanja i svjedočanstva bivših obavještajaca ukazuju na dugu tradiciju u kojoj otrov postaje oružje države, diskretno, teško dokazivo i snažno kao poruka svima koji se usude suprotstaviti vlasti

Metoda tihog uklanjanja političkih protivnika ima dugu historiju u Rusiji. Prema mnogim istraživanjima, njeni korijeni sežu još u prve godine nakon boljševičke revolucije, kada je Vladimir Lenjin navodno naredio osnivanje laboratorija za razvoj otrova. Ta praksa preživjela je različite režime, vođe i generacije sve do savremenog doba. Posljednja žrtva u tom dugom nizu bio je opozicioni političar Aleksej Navaljni.

Godine 1887, sedamnaestogodišnji Vladimir Lenjin doživio je događaj koji će snažno obilježiti njegov život. Njegov stariji brat Aleksandar pogubljen je vješanjem zbog učešća u zavjeri za ubistvo cara. Prema kasnijim svjedočenjima, Lenjin je tada navodno izgovorio rečenicu koja je postala dio političke legende: „Mi ćemo to uraditi na drugačiji način.“

Istoričari upozoravaju da autentičnost te izjave nije potpuno sigurna. Ona potječe iz sjećanja Lenjinove sestre i često se uzima s rezervom. Ipak, jasno je da vođa boljševičke revolucije nije bio ništa manje brutalan od režima protiv kojeg se borio. Tokom godina vlasti od 1917. do svoje smrti 1924. Lenjin je uspostavio sistem koji se oslanjao na represiju i političko nasilje.

Jedna stvar, međutim, zaista je bila „drugačija“. Godine 1921. sovjetske vlasti pokrenule su tajni laboratorij za razvoj otrova namijenjenih uklanjanju političkih protivnika bez tragova. Cilj je bio stvoriti supstance bez mirisa i okusa koje se ne bi mogle otkriti ni tokom obdukcije.

Taj projekt postavio je temelje dugoj tradiciji koja je preživjela smjene vlasti, ideologija i političkih epoha. Tokom desetljeća, otrov je postao jedan od najefikasnijih načina obračuna s protivnicima režima, kako unutar zemlje tako i u inostranstvu.

Aleksej Navaljni, najpoznatiji kritičar Vladimira Putina, umro je 2024. godine u zatvoru u Sibiru. Ruske vlasti saopćile su da je smrt nastupila prirodnim putem. Međutim, međunarodna istraga koju su proveli stručnjaci iz više evropskih zemalja zaključila je da je Navaljni vjerovatno bio izložen rijetkom toksinu epibatidinu, otrovu koji se dobija iz jedne vrste južnoameričkih žaba.

Navaljni je već jednom preživio pokušaj trovanja. Godine 2020. otrovan je nervnim agensom novičok, hemijskim oružjem razvijenim u Sovjetskom Savezu. Nakon liječenja u Njemačkoj vratio se u Rusiju 2021., gdje je ubrzo ponovo uhapšen.

Prema brojnim međunarodnim istraživanjima, laboratorij za otrove i danas se povezuje s jednim objektom u blizini Moskve. Riječ je o zgradi poznatoj pod birokratskim nazivom Institut za naučna istraživanja broj 2 (NII-2). U izvještajima zapadnih medija opisuje se kao neugledna građevina u kojoj su decenijama razvijane razne hemijske supstance.

Ideja o osnivanju takvog laboratorija možda je potekla još iz 1918. godine, kada je Lenjin preživio atentat. Postojala je sumnja da su metci kojima je ranjen bili otrovani. U vrijeme Staljinove vladavine laboratorij je dobio ime Kamera – „Komora“.

Postoje i teorije da je sam Lenjin mogao biti žrtva trovanja. Dvojica stručnjaka, američki profesor Harry Vinters i ruski historičar Lev Lurje, iznijeli su 2012. hipotezu da je Staljin možda ubrzao njegovu smrt. Međutim, za to nikada nije pronađen konačan dokaz.

Prema istraživanjima novinara Arkadija Vaksberga, sovjetski režim tražio je „savršeno sredstvo“, brzo, neprimjetno i politički poricljivo. Otrov je imao veliku prednost u odnosu na otvorenu represiju: omogućavao je vlastima da izbjegnu javne procese i međunarodne skandale. U ranim godinama nakon revolucije politički protivnici su često ubijani javno i brutalno. Takva praksa stvarala je mučenike i izazivala političke probleme. Tiho uklanjanje otrovom nudilo je diskretnije rješenje.

Najdetaljnije opise rada laboratorija dao je bivši sovjetski obavještajac Pavel Sudoplatov u svojim memoarima objavljenim 1994. godine. Prema njegovim riječima, direktor laboratorija Grigorij Majranovski testirao je otrove na zatvorenicima, često pod izgovorom medicinskih pregleda. Među žrtvama su, prema tim svjedočenjima, bili politički zatvorenici, nacionalisti i navodni izdajnici. Sudoplatov je tvrdio i da je laboratorij bio direktno pod kontrolom sovjetskog vrha. Postojanje tajnog programa kasnije je potvrdio i Vasilij Mitrohin, arhivista KGB-a koji je nakon bijega na Zapad predao brojne dokumente britanskim obavještajcima.

Jedan od najpoznatijih atentata dogodio se 1978. u Londonu, kada je bugarski disident Georgi Markov ubijen pomoću kapsule ricina ispaljene iz prepravljenog kišobrana. Slične metode pojavljivale su se i kasnije. Tokom Hladnog rata razvijani su razni otrovi, od cijanida koji se mogao raspršiti poput magle do supstanci koje su simulirale srčani udar.

Godine 2006. bivši agent ruske sigurnosne službe Aleksandar Litvinjenko otrovan je u Londonu radioaktivnim polonijem-210. Njegova smrt, nakon dugog i javnog trovanja, izazvala je međunarodni skandal. Litvinjenko je ranije optuživao ruske vlasti za veze s organiziranim kriminalom.

Mnogi istraživači smatraju da ovi slučajevi nisu izolirani incidenti nego dio političke kulture u kojoj otrov predstavlja sredstvo moći. Tiho ubistvo šalje jasnu poruku protivnicima vlasti. U slučaju Alekseja Navaljnog upotreba novičoka dodatno je podsjetila na kontinuitet između sovjetskog i savremenog sistema. Ono što je započelo kao tajni projekt u ranim godinama revolucije pretvorilo se u jednu od najmračnijih tradicija ruske politike.

IZVOR: Bosna.hr, Sabado