U svom kratkom životu, Katib Çelebi je napisao više od dvadeset djela — koliko se može utvrditi — koja obuhvataju različite naučne grane: od historije, geografije i kartografije do bibliografije, književnosti, umjetnosti, politike i teologije. Činjenica da su njegova djela bila široko rasprostranjena kroz višestruke prepise i štampanje tokom njegovog života čini ga jednim od najčitanijih i najpraćenijih autora u osmanskoj nauci. Nadalje, neka od njegovih djela rano su prevedena na evropske jezike, što odražava njegov naučni pristup koji je obuhvatao i istočni i zapadni intelektualni svijet, zajedno s njegovom univerzalnom perspektivom. Danas, uprkos postojanju brojnih akademskih i naučnih studija o njemu, njegov intelektualni svijet, filozofija i poimanje nauke nisu u potpunosti istraženi, niti su njegova djela objavljena u cjelini. Ako se uzmu u obzir dostupni izvještaji i istraživanja, moguće je da se djela koja je napisao, posjedovao ili komentarisao nalaze u mnogim bibliotekama, arhivima ili zbirkama širom svijeta.

Prijepis rukopisa Taqwīm at-tawārīh, hronološki događaji od stvaranja Adema, a. s. do godine smrti autora, koji je napisao Muṣṭafa ibn Abdullah Katib Çelebi, Hadži Halifa (umro 1067/1657. godine), čuva se u Nacionalnoj i univerzitetskoj biblioteci BiH, te je u okviru projekta digitalizacije bibliotečke građe ovo djelo digitalizirano i dostupno istraživačima.

Djelo koje je započeto kao ulomak iz njegove ranije historije Fadhlakat aqwāl al-akhyār, proširio je kako bi obuhvatio ličnosti i događaje do dana u kojem je napisano. Sastavljeno na mješavini osmanskog turskog i perzijskog jezika, postalo je popularan „priručnik“ koji je dobio razne nadogradnje od strane različitih autora iz osamnaestog stoljeća.

Djelo je prvi put štampano u Istanbulu od strane İbrahima Müteferriqe 1146./1733. godine. Taqwīm at-tawārīh preveden je na latinski, italijanski i francuski jezik. To je jedno od rijetkih povijesnih djela na orijentalnim jezicima koje ima oblik hronologije, a većina njih su povijesti dinastija ili opće povijesti. Ne zna se ko je prepisivač niti godina prijepisa primjerka koji se nalazi u NUBBiH.

No, sam Katib Çelebi izuzetna je ličnost iako nije toliko poznat i popularan kao neki drugi naučnici njegovog vremena. Njegov najveći doprinos nauci jesu djela iz oblasti geografije i kartografije.

U svom kratkom životu, Katib Çelebi je napisao više od dvadeset djela — koliko se može utvrditi — koja obuhvataju različite naučne grane: od historije, geografije i kartografije do bibliografije, književnosti, umjetnosti, politike i teologije. Činjenica da su njegova djela bila široko rasprostranjena kroz višestruke prepise i štampanje tokom njegovog života čini ga jednim od najčitanijih i najpraćenijih autora u osmanskoj nauci. Nadalje, neka od njegovih djela rano su prevedena na evropske jezike, što odražava njegov naučni pristup koji je obuhvatao i istočni i zapadni intelektualni svijet, zajedno s njegovom univerzalnom perspektivom. Danas, uprkos postojanju brojnih akademskih i naučnih studija o njemu, njegov intelektualni svijet, filozofija i poimanje nauke nisu u potpunosti istraženi, niti su njegova djela objavljena u cjelini. Ako se uzmu u obzir dostupni izvještaji i istraživanja, moguće je da se djela koja je napisao, posjedovao ili komentarisao nalaze u mnogim bibliotekama, arhivima ili zbirkama širom svijeta.

Ahmet Üstüner, vanredni profesor na Univerzitet u Istanbulu, tvrdi da je Katib Çelebi sintetizovao osmansku i zapadnu nauku kako bi uspostavio novi model osmanske geografije. Dalje tvrdi da je njegova ličnost bila temeljni faktor u oblikovanju njegovog naučnog pristupa i stila, te da ga je njegova neumorna potraga za istinom, u kombinaciji s odbijanjem da se zadovolji vrijednostima savremenog društva, pokrenula izvan njegovog vremena.

Katib Çelebi, ličnost rijetkih i izvanrednih osobina, rođen je u Istanbulu 1609. godine. On je jedan od rijetkih osmanskih autora koji je pisao o svom životu. Njegovo pravo ime bilo je Mustafa bin Abdullah, a bio je poznat i kao Hacı Halife / Hacı Kalfa.

Pisar u Craskom vijeću

Obrazovanje je započeo u dobi od 5 ili 6 godina vjerskim studijama kod privatnih učitelja; sa 14 godina započeo je karijeru pisara u Divan-ı Hümayunu (Carskom vijeću) pored svog oca, Abdullaha Efendije. Ovu profesiju nastavio je, s nekim prekidima, do kraja života. Veći dio života proveo je u Fatihu u Istanbulu.

Tokom vladavine Murata IV (1623–1640), putovao je u regije kao što su Anadolija, Halep i Mosul u vezi s događajima poput pohoda na Tercan, Baghdad i Hamadan; u tom periodu posjetio je i Meku i Medinu u regiji Hidžaz radi obavljanja hadža. Kao istraživač i oštar posmatrač, maksimalno je iskoristio svoje vrijeme i bio je izuzetno vješt u uvrštavanju svojih zapažanja i iskustava u svoja djela. Tokom pohoda kojima se pridružio, pedantno je bilježio ono čemu je svjedočio u historijskim narativima svojih djela.

Također je posjećivao knjižare u Halepu i Mosulu, bilježeći gotovo svaku knjigu koju bi vidio zajedno s njenim autorom, a često je i kupovao knjige. Napisavši mnoga naučna djela tokom svog života, Katib Çelebi je preminuo 1657. godine u svojoj kući u Fatihu u Istanbulu.

Jedinstvena i plodna ličnost u osmanskom naučnom svijetu, Katib Çelebi bio je bibliofil i bibliograf, autor i historičar, prevodilac, geograf-kartograf, istraživač, intelektualac, književnik, učitelj, učenik, „čelebi“ i pisar. Nikada se nije zadovoljavao stečenim znanjem, nastavljajući uvijek neumorno istraživati. Bilježeći znanje koje je stekao, kontinuirano je obogaćivao i revidirao neka od svojih djela rubnim bilješkama na osnovu novopribavljenih informacija, izrađujući tako druge verzije. Ponekad je stvarao djela koja su se međusobno dopunjavala. U tom pogledu, gotovo nijedan od sačuvanih rukopisa pisano autorskom rukom nije konačno uobličen za njegovog života.

Stalni trud Katiba Çelebija da doda nove uvide u beskrajno carstvo nauke ogleda se u svim njegovim djelima. Radovi napisani njegovom rukom ispunjeni su rubnim bilješkama. Dajući uvid u svoju ličnost, on razmišlja o neadekvatnosti postojećeg znanja kao rezultatu naučnog napretka i usvaja princip pisanja na sveobuhvatan, sistematičan i inovativan način. Njegov jasan stav o ovom pitanju vidljiv je i u njegovim radovima iz geografije.

Iako je napisao Müntehab-ı Bahriye pod uticajem Kitâb-ı Bahriye Pirija Reisa i prema tome strukturirao njegov osnovni okvir, djelo je obogaćeno narativima zasnovanim na brojnim istočnoislamskim izvorima te Ptolemejevom Almagestu i Geografiji, koji su preneseni putem islamskih prijevoda. Müntehab-ı Bahriye je napisan s holističkim pristupom, uključujući klasične i moderne karte i astronomske ilustracije. Ovaj sveobuhvatni i sintetički pristup jasno je vidljiv u svim njegovim djelima.

Najznačajniji pokazatelj intelektualne i ideološke evolucije Katiba Çelebija može se pratiti upravo kroz Cihânnümâ. Ideja o sastavljanju jedinstvenog djela koje obuhvata znanje i Istoka i Zapada pokazuje širinu intelektualnog horizonta Katiba Çelebija. Činjenica da je Cihânnümâ bila originalan poduhvat u novom stilu, prateći metodu Atlas Minor autorâ Mercator-Hondius, bez vezivanja za tradiciju, ali ostajući otvorena za promjene i razvoj, jasan je pokazatelj njegovog naučnog pristupa. Dok je svoje prvo izdanje Cihânnümâ obogaćivao informacijama i kartama iz prijevoda Atlas Minor, kritikovao je Kitâb-ı Bahriye, koju je prethodno koristio, opisujući je kao „grubi pomorski žargon“.

Katib Çelebi je proučavao djela i islamske i zapadne civilizacije bez razlike, držeći se principa da je „znanje izgubljena svojina vjernika; gdje god ga nađe, treba ga uzeti“. Bio je odani musliman, racionalista, te radoznala i kritična osoba. U svom vremenu vidio je ono što drugi nisu mogli vidjeti i primijetio detalje koje drugi nisu uspjeli uočiti. Istraživao je i otkrivao ono za šta je vjerovao da su tačna rješenja za političke nedostatke, vjersko-filozofske slijpe ulice, te tehničke i naučne nedostatke koje je uočio, te se bavio tim pitanjima u svojim djelima.

Katib Çelebi nije imao visoku titulu — bio je samo pisar. Nije stekao formalno medresansko obrazovanje i nije dobio idžazet (dozvolu) od poznatog i priznatog učenjaka. Iako je uživao jedinstvenu reputaciju, nije zauzimao položaj autoriteta priznat od strane javnosti ili državnih zvaničnika. Iz tog razloga, nedostatke koje je uočio i identifikovao izražavao je na suzdržan način svojim perom, navodeći da je to činio iz osjećaja dužnosti, znajući da će odgovarati na Sudnjem danu.

Katib Çelebi je naukama pristupao kao cjelini, ne praveći razliku između vjerskih i svjetovnih disciplina. Naglašavao je da su dosizanje istine i postizanje uspjeha mogući samo ako se podjednak značaj prida svim granama znanja. Usvajajući racionalistički pristup, vjerovao je da neuspjesi na koje se nailazilo u vojnim pohodima te politički i filozofski nemiri tog vremena proizilaze iz nepridavanja dužne pažnje racionalnim naukama, geografiji i kartografiji.

Po njegovom mišljenju, islamski svijet bio je ogrezao u poricanju, nemaru, neznanju i ljenosti, a proizvedena djela bila su puna grešaka, neorganizovana i haotična. S druge strane, bio je svjestan Evrope, koja se nakon ere geografskih otkrića, renesanse i reformacije politički i naučno izdignula i počinjala dominirati svijetom kroz svoje naučne inovacije.

Nema napretka bez nauke

Prema Katibu Çelebiju, najznačajniji razlog za poraze u kritskim pohodima, koji dugo nisu davali rezultate i nikada nisu postigli uspjeh tokom vladavine sultana Ibrahima (1640–1648), bilo je nepridavanje dužne pažnje naukama geografije, kartografije i navigacije. „Nevjernici su“, napisao je Katib Çelebi, „osvojili zemlje na Zemlji kroz ove nauke — zauzeli su razne regije svijeta.“

Zaista, nakon dolaska Kristofora Kolumba u Novi svijet 1492. godine, utrka za naseljavanjem i kolonizacijom novootkrivenih zemalja — predvođena Španijom i Portugalom — već je dobila značajan zamah do vremena Katiba Çelebija. Pažnja privučena na američki kontinent nakon dolaska Evropljana zahtijevala je kartografisanje ovih novih zemalja. U narednom periodu, napredak u kartografiji i geografskom znanju postao je jedna od glavnih tema evropske nauke, sa središtem u Holandiji i Belgiji, pa se čak razvio u žarište nauke.

Ovi napori, podržani od strane careva, posebno Karla V (1519–1556), doveli su do pojave brojnih geografa i kartografa kao što su Martin Waldseemüller (1470–1520), Sebastian Münster (1488–1552), Gerardus Mercator (1512–1594), Abraham Ortelius (1527–1598) i Jodocus Hondius (1563–1612). Mercatorova projekcija, koju je Mercator razvio 1560-ih i koja važi i danas, minimizirala je marginu greške pri projiciranju kugle na ravan, dok je upotreba kurzivnog pisma na kartama, koju je Mercator također razvio 1538. godine, povećala detaljnost na kartama, omogućavajući više imenovanja i obogaćujući toponimiju.

Brojna djela koja će formirati temelj današnjih modernih karata nastala su u tom periodu u utrci za potpunim kartografisanjem svijeta i izradom globusa. U međuvremenu, Mercator je ponovo razmotrio i revidirao Ptolemejevu Geografiju (Claudijus Ptolemej, oko 108–168. n. e.), a karte su ponovo nacrtane koristeći novu projekciju kako bi se smanjile margine greške. Također, 1570. godine, zajedničkim radom, Abraham Ortelius je objavio Theatrum Orbis Terrarum, koji se može smatrati prvim atlasom od Ptolemeja, a koji je pokrivao geografiju cijelog svijeta. Sadržavao je karte s projekcijama koje su bile izuzetno detaljne za svoje vrijeme i izuzetno su ličile na moderne karte. Ubrzo nakon toga, serije atlasa nastavile su se razvijati s Mercatorovim Atlas Minor, koji je sadržavao tačnije i savremenije informacije, kao i sve detaljnije karte koje su svaku verziju približavale stvarnosti.

Ovaj proces je dobio brz zamah i široku primjenu kroz napore porodica Hondius i Blaeu da usavrše Atlas Minor. Široko usvajanje atlasa Atlas Maior, koji se sastojao od 11 tomova i skoro 600 karata, tokom posljednjih godina života Katiba Çelebija, učinilo je cijeli svijet — uključujući regije geografije koje su uglavnom bile nepoznate osmanskoj naučnoj zajednici — poznatim. Upravo u tom trenutku Katib Çelebi je uzeo na sebe zadatak da to evropsko tijelo znanja prenese u osmanski svijet, čime je postao pionir u formiranju jedinstvenog osmanskog poimanja geografije i kartografije koje je sintetizovalo istočne i zapadne tradicije.

Katib Çelebi je proučavanje geografije i astronomije smatrao jednim od ključnih koraka u spoznaji i približavanju Bogu (marifetullah). U svom djelu je naveo da ga je ajet „Zar ne posmatraju veličanstvenost nebesa i Zemlje?“ usmjerio prema geografiji i astronomiji. Nastojanje prevođenja djela i istraživanja evropskog svijeta nauke i misli osnažilo je urođenu radoznalost Katiba Çelebija za geografiju i kartografiju, te učvrstilo njegovo vjerovanje u neophodnost znanja u ovim oblastima. Reinterpretirao je nauke geografije i astronomije, koje je ranije posmatrao kao korak ka spoznaji Boga kroz ajete i Hadise, u svjetlu stavova autora kao što su Philipp Clüver (1580–1622), Gerardus Mercator i Jodocus Hondius. Po njegovom mišljenju, zbog svoje sveobuhvatne prirode, geografija je bila važnija i vrijednija od historijske nauke.

Katib Çelebi je također naglasio da su neki mislioci priznavali da je geografija esencijalnija od drugih racionalnih nauka. Autori koji pišu neovisno o geografiji su poput slijepih i gluhih, tvrdio je Katib Çelebi. Geografija je neophodna za upravitelje države, ona je apsolutna potreba. Čak se i najmanji granični spor rješava kroz ovu nauku. Štaviše, ova nauka je toliko neobična da sadrži čudnovate događaje, „čuda“ koja prkose mašti; ona vodi čovjeka na putovanje iz jedne zemlje u drugu bez napuštanja stolice, i u trenu omogućava prelazak cijelog svijeta.

Nedovršeno životno djelo

Oslanjajući se na naučnu intelektualnu pozadinu kartografije, geografije i astronomije, koja je bila prihvaćena i u islamsko-istočnoj i u kršćansko-zapadnoj kulturi, Katib Çelebi je više puta naglašavao važnost geografije za državu, politiku, nauku, vjeru i društvo. Bio je pionir u uspostavljanju i jačanju ovih pristupa unutar osmanskog naučnog svijeta. Tretiranje geografije kao nauke, naglašavanje potrebe za geografskim znanjem, pa čak i konceptualno naglašavanje pojma „Geo-graphia“ — ukratko, pojava geografije kao naučne discipline — sve se to može pripisati njemu. Ukratko, Katib Çelebi je olakšao razumijevanje važnosti geografije i kartografije kao nauka, kao i uspostavljanje filozofije i razumijevanja geografije.

Katib Çelebi je bio jedna od najistaknutijih ličnosti svog vijeka, ostavivši trag u mnogim oblastima. U praktično svakom djelu koje je proizveo, njegov cilj je bio prosvijetliti društvo. Nije bio samo pismeni intelektualac, već mislilac i učenjak čije su doprinose priznavali praktično svi, kako u njegovom vremenu tako i nakon toga; naučni put kojim je kročio pratili su oni koji su došli poslije njega.

Osim njegovog pionirskog rada u bibliografiji, historiji i filozofiji, njegovi doprinosi geografiji i kartografiji zauzimaju posebno mjesto. Iako su oba izdanja njegovog kapitalnog djela, Cihânnümâ, ostala nezavršena, njegov uticaj na historiju svjetske nauke održao se do danas. Uprkos postojanju zapadnih djela kao što su Blaeuov Atlas (Atlas Maior) i Vanderhemov Atlas — koji su jedinstveni po svojoj zapremini, sadržavajući karte, gravure i detaljne opise — činjenica da su Cihânnümâ i Takvîmü’t-Tevârih bili među prvim djelima prevedenim na zapadne jezike svjedoči o originalnosti i inovativnosti rada Katiba Çelebija.

Samo 18 godina nakon njegove smrti, Ebû Bekir Dımeşkî krenuo je njegovim stopama sa svojim prijevodom Atlas Maiora, nastavka Atlas Minora, istovremeno proširujući naučni rad Katiba Çelebija praveći dopune na Cihânnümâ. Može se reći da je u oblasti osmanske geografije Cihânnümâ Katiba Çelebija također postala priznata kao škola mišljenja nakon Kitab-ı Bahriye Pirija Reisa. U 18. vijeku, İbrahim Müteferrika je usvojio i razvio tradiciju Cihânnümâ Katiba Çelebija. Katib Çelebi je također služio kao izvor inspiracije za savremene učenjake kao što su Hasan Esiri (Mi‘yarü’Düvel), Bartınlı Hamdi (Atlas) i Erzurumlu İbrahim Hakkı (Marifetnâme). Ovo pokazuje kako je Katib Çelebi bio pionir moderne osmanske geografije i kartografije. Katib Çelebi, zapravo, predstavlja prelazak sa klasične osmanske geografije na modernu geografiju, te sa portolanske kartografije na kartografiju zasnovanu na projekcijama.

Ono što je vidljivo iz svih sačuvanih rukopisa danas jeste da se Katib Çelebi etablirao kao vodeća ličnost u svojoj oblasti kroz svoje inovativne radove. Čak i djela koja nisu napisana njegovim rukopisom reproducirana su i obogaćena u rukopisnom obliku, dok su druga više puta unapređivana vizuelnim ilustracijama i kartama, čime su postala kamen temeljac osmanskog intelektualnog svijeta.