Unutrašnji politički potres u Ukrajini, izazvan smjenom ministra odbrane Mihajla Fedorova i masovnim uličnim protestima koji su uslijedili, razotkriva duboki sukob unutar ukrajinske elite oko kontrole nad brzo rastućom ratnom ekonomijom. Dok zapadni mediji krizu svode na ideološki okršaj tehnoloških reformatora i rigidne sovjetske vojne doktrine, na terenu se vodi bespoštedna borba između „dron-liberala“ i moćnih mreža posrednika u javnim nabavkama za prevlast nad milijardama eura vrijednom namjenskom industrijom

Iza dramatičnih uličnih demonstracija koje od polovine jula potresaju Kijev i nekoliko drugih ukrajinskih gradova, nalazi se znatno dublji potres od puke smjene vlasti. Povod za izlazak Ukrajinaca na ulice bila je naprasna smjena Mihajla Fedorova, dotadašnjeg ministra odbrane koji je na toj funkciji proveo svega šest mjeseci, a prethodno izrastao u ključnog arhitektu ukrajinske strategije masovne upotrebe dronova.

Kada je predsjednik Volodimir Zelenski na njegovo mjesto imenovao Jevgenija Hmaru, prvog čovjeka Službe bezbjednosti Ukrajine (SBU), gradovi su u roku od nekoliko sati preplavljeni transparentima, a protesti su kulminirali masovnim okupljanjima. Pod žestokim pritiskom javnosti, Zelenski je ubrzo smjenio i vrhovnog komandanta Oleksandra Sirskog, postavivši na njegovo mjesto generala Mihajla Drapatog, reformski orijentiranog oficira koji je javno podržavao Fedorovljev program. No, kada je Fedorov odbio ponudu da postane potpredsjednik vlade zadužen za vojne inovacije, zahtijevajući isključivo povratak na čelo ministarstva odbrane, postalo je jasno da je kriza ušla u pat-poziciju.

U zapadnim medijima ova se kriza najčešće simplificira i prikazuje kao sukob tehnološke modernizacije i sovjetskog modela vojnog zapovijedanja, sukob reformskog tehnokrate Fedorova i centraliziranog konzervativca Sirskog. Iako u toj slici ima istine, takav narativ prešućuje suštinu: na djelu je borba za materijalne interese i kontrolu nad ukrajinskom ratnom ekonomijom.

Nakon nekoliko godina rata, Ukrajina je izgradila odbrrambenu industriju bez presedana. Proizvodni kapaciteti domaće namjenske industrije višestruko su porasli, a domaća proizvodnja sada pokriva više od tri četvrtine ukupnih javnih nabavki za odbranu. Ova baza daleko premašuje same FPV dronove koji sami nose odgovornost za većinu ruskih gubitaka. Ukrajina je postala gotovo monopolski proizvođač u nekoliko ključnih oblasti: dronovima presretačima, kopnenim robotskim sistemima, taktičkim sistemima za elektronsko ratovanje, te pomorskim dronovima dometa do 1.500 kilometara koji su uništili ili teško oštetili desetine ruskih ratnih brodova. Tom tržištu pripadaju i softveri za bojišta, vještačka inteligencija za navođenje i autonomni navigacioni sistemi.

U svim ovim segmentima zapadna vojna industrija jednostavno nema ekvivalent koji je provjeren u realnim borbenim uslovima. I upravo je ta akumulirana tehnološka baza, stvorena od nule kroz građanske inicijative i distribuiranu proizvodnju, postala plijen oko kojeg se otimaju dvije frakcije ukrajinske kapitalističke klase.

Prvu grupaciju čine takozvani “dron-liberali”. Fedorov je njihovo najistaknutije lice, ali frakcija obuhvata širi tehnološki sektor, startapove izrasle oko digitalizacije države, investitore u vojne tehnologije i sve one čiji se poslovni model temelji na komparativnoj prednosti distribuirane proizvodnje i asimetričnog ratovanja. Njihov ekonomski interes direktno poklapa sa strategijom: više tehnologije i dronova, manje masovne mobilizacije, te distribuirana inicijativa umjesto rigidne komande.

Oni traže integraciju u zapadne vojne korporacije pod povoljnim uslovima za Ukrajinu, nacionalne prioritete u javnim nabavkama i razvoj izvoznih tržišta. Fedorovljeve reforme javnih tendera i auditi kojima je otkriveno više milijardi eura prenapuhanih ugovora bili su stvarni uspesi, ali su direktno ugrozili prihode onih čija se pozicija zasniva na netransparentnim državnim ugovorima.

Drugu frakciju čini mreža posrednika u javnim nabavkama okupljena oko predsjednika Zelenskog. Njihova ekonomska pozicija ne zavisi od inovacija ili proizvodnje, već od kontrole nad tokom ratnih ugovora između države i dobavljača. Riječ je o isprepletenim strukturama ukorijenjenim u vojnom zapovjedništvu, bivšim strukturama ministarstva odbrane i sistemima političkog patronata koji su se prekonfigurisali tokom rata. Kroz izjave opozicionih i lijevih aktera ukazuje se na ministre pod istraga me odbrrambenih antikorupcijskih bina, te političke aktere povezane s tajkunskim kapitalom.

Kada je general Sirski u julu javno poručio da vojna situacija “daleko od toga da je na prekretnici”, on nije branio samo doktrinu ratovanja, već i strukturu zapovijedanja čiji su finansijski aranžmani bili direktno ugroženi Fedorovljevim reformama.

Iako su “dron-liberali” u pravu kada tvrde da Ukrajina ne može pobijediti masovnom mobilizacijom protiv brojčano nadmoćnijeg protivnika, njihov ekonomski program nosi ozbiljne opasnosti. Njihov model se zasniva na niskim porezima, deregulaciji i orijentaciji ka izvozu, konceptu Silicijumske doline primijenjenom na vojni sektor. U takvom rasporedu snaga, većina malih, domaćih radionica i civilnih proizvođača koji su nosili teret narodne mobilizacije riskira da bude apsorbovana od strane daleko moćnijih zapadnoevropskih vojnih korporacija. Umjesto rasprodaje tehnološke baze, Ukrajini je potrebna nacionalna kontrola nad razvijenom tehnologijom i fiskalni okvir koji će zadržati stvoreni višak unutar zemlje.

Osim ekonomskih aspekata, liberalni model pokazuje i ozbiljne nedostatke na samom frontu. Novi ugovorni sistem koji je promovisao Fedorov pretrpio je oštre kritike vojnika s prve linije, jer su uslovi demobilizacije i odgađanja vojne obaveze procijenjeni kao izuzetno nepravedni prema onima koji su na ratištu već duže od godinu dana.

Sa treće strane, ukrajinska radikalna ljevica upozorava da se borba ne smije svesti na izbor između dvije elitne frakcije. Glasovi iz organizacija poput “Socijalnog pokreta” i radničkih partija naglašavaju da tehnološka modernizacija ne smije postati izgovor za neoliberalno restrukturiranje, te da vojni sektor mora služiti društvu, a ne privatnim monopolima ili novoj generaciji oligarha. Oni predlažu progresivno oporezivanje bogatstva, nacionalizaciju strateških preduzeća, te obavezno stavljanje građevinske mehanizacije u službu izgradnje vojnih fortifikacija.

Protesti su dokazali važnu stvar: čak i u uslovima rata, organizirani pritisak javnosti može iznuditi ustupke civilnih i vojnih vlasti. No, krizu na ulicama pokušavaju iskoristiti i krajnje desničarske grupacije koje, usljed izostanka jasnog političkog programa građanskih opcija, nastoje nametnuti vlastite kadrovske radikalne opcije na čelo armije.

Sukob oko ministarstva odbrane i generalštaba stoga predstavlja samo površinski sloj znatno dublje borbe. Pitanje ko kontroliše ratnu ekonomiju, pod kojim uslovima i u čijem interesu, odrediće ne samo vojni ishod sukoba, već i društveni i ekonomski karakter Ukrajine u godinama koje dolaze.

IZVOR: ESSF, Bosna.hr