Započeo je kao proračunati britanski manevar s ciljem da se porazi Osmansko carstvo, a završio se potpunim prekrajanjem političke mape Bliskog istoka. Više od stoljeća kasnije, sjenka Arapskog ustanka iz 1916. godine i dalje se nadvija nad ovom nestabilnom regijom

Desetog juna 1916. godine, silovit arapski napad na osmanski garnizon u Meki označio je početak Arapskog ustanka u Osmanskom Carstvu, događaja koji će iz temelja potresti islamski svijet i trajno izmijeniti geopolitičku sliku Bliskog istoka. Napad na garnizon u muslimanskom svetom gradu naredio je šerif Meke, Hussein bin Ali, vođa utjecajne hašemitske dinastije i u to doba vjerojatno najmoćniji Arap na planeti. Njegove su političke ambicije bile goleme, kasnije se proglasio kraljem Hedžasa, kraljem svih arapskih zemalja, pa čak i halifom islama.

Nakon četiri stoljeća dominacije na Balkanu i u sjevernoj Africi, Osmansko carstvo je uoči Prvog svjetskog rata bilo svedeno na prostore današnje Turske, Bliskog istoka i velikog dijela arapske obale. Osmanske vlasti vladale su složenim mozaikom naroda i religija: među 26 miliona stanovnika Turci su činili 45, a Arapi 35 procenata populacije, dok su ostatak činili Grci, Jermeni, Kurdi, Druzi i Jevreji.

Godine 1908. imperiju je uzdrmao Mladoturski pokret, koji je prisilio sultana Abdula Hamida II da pokrene reforme u svrhu modernizacije države. Već 1913. godine sultan je svrgnut, a vlast je preuzeo trijumvirat oficira. Iako su u početku mnogi Arapi podržali mladoturske reforme, Istanbul je ubrzo usvojio strogu centralističku politiku i agresivni koncept „osmanizacije“. Reakcija je uslijedila iste godine kada se u Parizu sastao Prvi arapski kongres kako bi raspravljao o pravima Arapa pod osmanskom vlašću. U gradovima Sirije, Iraka, te među političkim izgnanicima u Egiptu, počeli su nicati panarabistički časopisi, kulturna udruženja i tajna društva.

U novembru 1914. godine, Osmansko carstvo ulazi u rat na strani Centralnih sila, čime Bliski istok postaje odlučujuća strateška raskrsnica. Za Veliku Britaniju, Osmanlije su predstavljale direktnu prijetnju za Suecki kanal, kao i za kontrolu nad rafinorijom Abadan, ključnom za snabdijevanje Kraljevske mornarice (Royal Navy). Do 1916. godine, pat-pozicija u evropskim rovovima i teški britanski vojni neuspjesi protiv Osmanlija na Galipolju i kod Kut al-Amare, prisilili su London da potraži manje ortodoksne strategije za preokret u ratu.

Još prije zvaničnog ulaska Osmanlija u sukob, emir Husein bin Ali, šerif od Meke, stupio je u kontakt sa britanskim obavještajnim službama u Kairu. Njegov klan, Hašemiti, čije je porijeklo sezalno do samog Poslanika Muhameda, tradicionalno je držao položaj zaštitnika svetih mjesta u Medini i Meki. Kada su Osmanlije ušle u rat, Britanci su Hašemitima obećali podršku za podizanje oružanog ustanka u Hidžazu, regiji na sjeverozapadu Arabijskog poluostrva.

Međutim, dvije strane su od samog početka imale potpuno različite motive. Husein nije imao iskreni panarabistički politički projekat, već je primarno želio očuvati i proširiti sopstvenu dinastičku poziciju. Koliko su ti interesi bili fleksibilni pokazuje podatak da njegov sin, emir Fejsal, tokom 1918. godine nije prezao od održavanja tajnih kontakata sa Istanbulom, nudeći promjenu strane u ratu ukoliko bi se uspostavilo „dvojno“ tursko-arapsko carstvo, po uzoru na Austrougarsku.

S druge strane, Velika Britanija je željela isključivo pobunu koja će vezati i iscrpiti neprijateljske snage, nastojeći pritom izbjeći bilo kakvu stvarnu podršku arapskim nacionalnim zahtjevima koja bi mogla podstaći na bunt milione muslimanskih podanika unutar same Britanske imperije.

Ustanak Huseina i njegova tri sina, Alija, Abdulaha i Fejsala, započeo je u junu 1916. godine, u momentu kada su Osmanlije pretrpjele brutalan poraz od Rusa na Kavkazu. Ipak, iako je Husein obećao Britancima opšti ustanak, njegova vojska nije brojala više od petnaest hiljada ratnika koji su kontrolirali tek uski obalni pojas u Hidžazu. Većina arapskog stanovništva ostala je lojalna osmanskom hilafetu (turski garnizon u Medini izdržao je opsadu sve do samog kraja rata), posmatrajući Huseinovu pobunu sa ravnodušnošću ili sumnjom. Istovremeno, moćni Ibn Saud, emir Nedžda, odlučio je ostati po strani i čekati da vidi u kojem smjeru će vjetar puhati.

U tom kritičnom momentu, u Hidžaz stiže Thomas Edward Lawrence (Tomas Edvard Lorens) sa zadatkom da prikuplja obavještajne podatke o Hašemitima. Iako je prvobitno planirano da se vrati u Kairu, Fejsal je tražio da se ovaj mladi oficir dodijeli njegovom štabu. Čovjek koji će kasnije postati planetarno poznat kao Lorens od Arabije, iskreno se predao arapskoj stvari, vjerujući da je Fejsal njihov prirodni vođa.

Fasciniran historijom križarskih ratova, čije je tvrđave detaljno proučavao tokom studija na Oxfordu i boravka u Siriji, Lorens je odlučio djelovati poput romantičnog viteza sposobnog da promijeni historiju tog dijela svijeta. Ipak, nije gajio prevelike iluzije o prirodi samog ustanka, koji se u životu održavao isključivo zahvaljujući masovnim britanskim subvencijama: Husein je samo tokom prve godine primio dva miliona funti, zbog čega su beduini Lorensa prozvali „čovjekom sa zlatom“.

Dok su arapski gerilci krvarili na terenu, u maju 1916. godine britanski i francuski diplomati iza zatvorenih vrata su potpisali tajni sporazum Sykes-Picot (Sajks-Piko), dogovorivši međusobnu podjelu interesnih sfera na Bliskom istoku. Sva obećanja koja su ranije data Hašemitima u tom trenutku postala su mrtvo slovo na papiru.

Saznavši za ovu diplomatsku izdaju, Lorens je Fejsalu prenio detalje sporazuma. Kako bi osujetili anglo-francuske planove, odlučili su zauzeti strateški važnu luku Akaba i iskoristiti je kao bazu za brzi prodor arapske vojske prema Damasku, koji je trebao postati prijestonica buduće ujedinjene arapske države. U julu 1917. godine, nakon herojskog i rizičnog marša kroz pustinju, Lorens je osvojio Akabu. Iako su Fejsalovi planovi o potpunoj nezavisnosti kasnije osujećeni britanskim političkim vetom, Akaba je postala ključna baza za snabdijevanje britanske armije u njenom daljem napredovanju.

U nastavku kampanje, Lorens i drugi zapadni vojni savjetnici (među kojima je bio i francuski kapetan Rosario Pisani, čija je historijska uloga nepravedno zapostavljena) pokrenuli su žestoki gerilski rat protiv Hedžaske željeznice koja je povezivala Damask i Medinu. Pokretni beduinski odredi brzo su se kretali pustinjom, uništavajući pruge i telegrafske stubove. Prema Lorensovim riječima, arapska gerila je bila „poput gasa, nematerijalna, neranjiva, bez jasnog fronta ili pozadine“. Najveći doprinos arapskih snaga nakon pada Akabe bilo je vezivanje ogromnog broja osmanskih trupa koje bi u suprotnom bile upućene na palestinski front, gdje je britanski general sir Edmund Allenby (Edmund Alenbi) vodio ofanzivu, zauzevši Jerusalem 1917. godine i potpuno porazivši osmansku vojsku kod Megida naredne godine.

„Rat je za nas bio završen“, zapisao je iscrpljeni Lorens, slomljen osjećajem krivice jer je znao da obećanja data arapskim saborcima nikada neće biti ispunjena.

S druge strane rijeke Jordan, Lorens je uspio presjeći komunikacije sa Arabijom i trijumfalno ući u Damask. Međutim, general Alenbi je već bio preduzeo političke mjere kako bi spriječio Fejsala da preuzme stvarnu kontrolu nad gradom. Do kraja svog života, Lorens je uzaludno pokušavao braniti arapska prava na međunarodnoj sceni. Lutao je, mijenjao identitete, prijavljivao se u RAF pod lažnim imenom i pisao svoja izuzetna književna djela, koja su predstavljala spoj ratnog izvještaja i romantičarske lirike. Bio je posljednji veliki avanturista britanske imperijalne epohe. Umro je 1935. godine od posljedica teške saobraćajne nesreće na motociklu.

Opšti kolaps Osmanskog carstva ozvaničen je primirjem u Mudrosu 30. oktobra 1918. godine. Mirovna konferencija u Versaillesu (Versaj) 1919. godine dala je legitimitet novoj podjeli moći i atomizaciji bivšeg carstva. Umjesto obećane arapske države, stvoreni su francuski mandati (Sirija i Liban) i tri britanska mandata (Irak, Transjordanija i Palestina). Na sjeveru, Mirovnim ugovorom u Sèvresu (Sevr), iscrtane su granice Turske, koju će Mustafa Kemal Ataturk 1923. godine proglasiti republikom.

Huseinov san o velikom arapskom kraljevstvu pod kontrolom Hašemita brutalno je srušen. Fejsal je doduše proglašen kraljem Sirije 1920. godine, ali ga je francuska vojska ubrzo protjerala, nakon čega su mu Britanci, kao utješnu nagradu, dodijelili tron Iraka. Njegov brat Abdulah dobio je upravu nad Transjordanijom, iz koje će kasnije nastati današnji Jordan. Sam Husein, pokretač ustanka, na kraju je izgubio kontrolu nad Hidžazom od suparničkog klana Ibn Sauda, čija dinastija i danas vlada Saudijskom Arabijom zahvaljujući ogromnoj moći naftnih izvora.

Sporazum Sykes-Picot i politički manevri koji su uslijedili rezultirali su vještačkim stvaranjem unitarnih država-nacija koje su na mapi iscrtali evropski kartografi. Prema ocjeni britanskih stručnjaka za Bliski istok, daleko bolje rješenje, uzimajući u obzir ogromnu vjersku i plemensku raznolikost regiona, bilo bi uspostavljanje federalnih ili konfederalnih saveza. Kada su ove nove države decenijama kasnije stekle nezavisnost, pitanje manjina, koje pod osmanskim sistemom vjerske autonomije (milet) ili pod čvrstom zapadnom upravom nije predstavljalo primarni problem, transformiralo se u trajni izvor krvavih međuetničkih konflikata.

Da situacija bude još složenija, u decembru 1917. godine Velika Britanija je preko obećanja cionističkom lideru Chaimu Weizmannu (Hajm Vajcman) zvanično podržala uspostavljanje „nacionalnog doma“ za Jevreje u Palestini (Balfourova deklaracija). Vajcman je ubijedio britanske donosioce odluka da će jevrejska nacija služiti kao idealna odbrambena barijera za zaštitu Sueckog kanala. London se potajno nadao da će ovaj gest prema cionističkom pokretu pridobiti podršku jevrejskih revolucionara u Rusiji, kao i uticajne jevrejske zajednice u SAD-u za savezničku stvar.

Pokušaj nasilnog pomirenja masovne cionističke emigracije sa autohtonim arapskim stanovništvom u Palestini postaće jedan od najradikalnijih i najkrvavijih neuspjeha imperijalne politike dvadesetog stoljeća.

IZVOR: Bosna.hr, Historia Y Vida