Dok Evropska unija još raspravlja o zajedničkom odgovoru, sve više evropskih država poduzima mjere protiv robe proizvedene u izraelskim naseljima na okupiranim palestinskim teritorijama.
Irska je postala prva članica Evropske unije koja je donijela poseban zakon kojim se zabranjuje uvoz robe proizvedene u izraelskim naseljima na okupiranim palestinskim teritorijama, čime je napravila presedan u evropskoj trgovinskoj politici prema izraelskoj okupaciji. Zakon je 23. jula potpisao predsjednik Irske, čime je stupio na snagu.
Važno je naglasiti da se zabrana ne odnosi na sav uvoz iz Izraela, kako se ponekad navodi na društvenim mrežama, već isključivo na robu proizvedenu u izraelskim naseljima na okupiranoj Zapadnoj obali i u Istočnom Jerusalemu. Ta naselja međunarodno pravo smatra ilegalnim, a upravo se na to poziva i irska vlada.
Šta tačno predviđa zakon?
Novi zakon nosi naziv Israeli Settlements in the Occupied Palestinian Territory (Prohibition of Importation of Goods) Act 2026. Njime se zabranjuje uvoz komercijalne robe koja potiče iz izraelskih naselja na okupiranim palestinskim teritorijama. Kršenje zabrane tretira se kao carinski prekršaj, uz mogućnost zapljene robe i drugih mjera predviđenih irskim carinskim zakonodavstvom.
Zakon se ne odnosi na robu proizvedenu unutar međunarodno priznatih granica Izraela, niti zabranjuje lični unos proizvoda za vlastitu upotrebu. Također, prvobitna ideja da zabrana obuhvati i usluge nije prihvaćena zbog pravnih procjena irske vlade, pa se zakon odnosi isključivo na robu.
Irska vlada navela je da zakon predstavlja odgovor na savjetodavno mišljenje Međunarodnog suda pravde iz jula 2024. godine. Sud je tada zaključio da je izraelska okupacija palestinskih teritorija nezakonita te da države imaju obavezu da ne doprinose njenom održavanju kroz trgovinske ili druge odnose koji bi mogli podržavati nezakonitu situaciju. Upravo se na to mišljenje poziva i obrazloženje irskog zakona.
Iako je Irska prva članica Evropske unije koja je ovakav zakon usvojila, nije jedina evropska država koja razmatra slične mjere. Tokom rasprave u irskom parlamentu ministar vanjskih poslova Helen McEntee izjavio je da je Španija već pokrenula vlastitu zakonodavnu inicijativu, dok Belgija, Nizozemska i Norveška rade na sličnim rješenjima usmjerenim na robu iz izraelskih naselja, dok Francuska i Švedska zagovaraju donošenje zajedničkih mjera na nivou Evropske unije.
Evropska unija već godinama pravi razliku između međunarodno priznatog teritorija Izraela i izraelskih naselja izgrađenih na okupiranim palestinskim teritorijama. Još od 2004. godine roba iz tih naselja nema pravo na povlašteni carinski tretman u okviru Sporazuma o pridruživanju između EU i Izraela, a od 2019. godine proizvodi iz naselja moraju biti posebno označeni kako potrošači ne bi bili dovedeni u zabludu o njihovom porijeklu. Međutim, uprkos tim pravilima, na nivou Evropske unije još uvijek ne postoji opća zabrana uvoza robe iz izraelskih naselja.
Upravo zbog toga irski zakon predstavlja presedan. Prvi put jedna država članica EU odlučila je otići korak dalje i zakonski zabraniti uvoz takve robe.
Simbolički značaj veći od ekonomskog
Procjenjuje se da je vrijednost robe iz izraelskih naselja koja se godišnje uvozi u Irsku relativno mala. Irska vlada otvoreno priznaje da ekonomski efekti neće biti veliki. Međutim, politička poruka je jasna.
Dublin smatra da države imaju obavezu uskladiti trgovinsku politiku s međunarodnim pravom i da ne bi trebale omogućavati trgovinu robom proizvedenom u naseljima koja međunarodna zajednica smatra nezakonitim.
Dok Evropska komisija razmatra moguće zajedničke mjere, pojedine članice već razvijaju vlastite zakonske prijedloge. Ukoliko Španija, Belgija ili druge države usvoje slične zakone, pritisak za jedinstven evropski pristup mogao bi dodatno porasati.
