Kada je ratni zločinac Ratko Mladić 11. jula 1995. godine pred kamerama u pustoj Srebrenici izgovorio da je došao trenutak za „osvetu Turcima na ovim prostorima“, razotkrio je zastrašujuću narativnu matricu u ime koje je izvršen najteži zločin na tlu Evrope nakon Drugog svjetskog rata. Ta rečenica nije bila tek usputni ratni poklič, već krvavi epilog višedecenijskog političko-ideološkog procesa u kojem su paganska vjerovanja, crkveni kalendari i romantičarska poezija devetnaestog stoljeća pretvoreni u instrument brutalne vojne mobilizacije
Kada je general Vojske Republike Srpske Ratko Mladić 11. jula 1995. godine kročio na prazne ulice puste Srebrenice, pred kamerama je izgovorio rečenicu koja je razotkrila duboku i opasnu prirodu ideološke matrice u ime koje je djelovao: „Evo nas 11. jula 1995. godine u srpskoj Srebrenici. Uoči još jednoga velikoga praznika srpskoga, poklanjamo srpskome narodu ovaj grad. I došao je konačno trenutak da se, poslije bune protiv dahija, na ovom prostoru osvetimo Turcima.“
Ta izjava nije bila plod pukog trenutnog afekta vojnog zapovjednika u trenucima trijumfa. Ona je predstavljala zastrašujuću i direktnu kulminaciju jednog dugotrajnog, pažljivo građenog i sistemski njegovanog procesa u kojem se mitska svijest pretvorila u državnu politiku, a poezija u operativni plan masovnog zločina. Rečenica o „osveti Turcima“ bila je završni čin političko-ideološkog procesa započetog još u devetnaestom stoljeću.
Analiza nastanka, oblikovanja i upotrebe Kosovskog mita i kulta Vidovdana ukazuje na to da tragedija Srebrenice nije bila nikakav eksces ili nepredviđeni skretanje sa puta. Srebrenica je bila logičan, krvavi epilog istorijskog inženjeringa u kojem su se arhaične priče i romantičarske pjesme iskoristile za mobilizaciju ratničkih nagona i opravdanje potpunog uništenja drugog.
Gubitak historijske realnosti u sjenci izmišljene tradicije nerijetko predstavlja pogonsko gorivo za političke projekte na Balkanu. Proces kojim se jedan paganski božanski fluid pretvorio u državni i crkveni praznik, a potom u instrument nacionalističke mobilizacije, pruža ogledni primjer kako se prošlost naknadno konstruiše radi potreba sadašnjice. Kosovski mit i kult Vidovdana nisu nastali u dubini srednjeg vijeka kao neprekinuta spona narodnog pamćenja. On je temeljno uobličen i institucionalizovan tek u građanskoj i romantičarskoj radionici devetnaestog i dvadesetog stoljeća.
Buđenjem ratničkih nagona i raspirivanjem iskonskog neprijateljstva prema „Turcima“, Kosovski mit je tokom devetnaestog stoljeća pripremio narodne mase za sukob sa Osmanskim carstvom. Takav rasplet u potpunosti je odgovarao srpskoj građanskoj klasi koja se u to vrijeme intenzivno bavila duhovnom i materijalnom pripremom za širenje državnih granica. Kao spona između borbenih, seljačkih slojeva i vodeće političke elite, mit se direktno stavio u službu nacionalne propagande, prelazivši iz sfere poezije u političku realnost jednog naroda.
Eksplozija iracionalnih impulsa dala je znatno plodnije rezultate u književnosti nego u društveno-političkoj praksi. Neobičan historijski trenutak, u kojem se novo rađalo uz pomoć stare svijesti, u mnogome je ličio na prelazne periode koje je historičar Ilarion Ruvarac nazivao herojskim dobom, erom u kojoj nacija prelazi iz mitskog svijeta prema modernoj civilizaciji. Upravo u tom zlatnom dobu srpske epske poezije, narodne pjesme o Kosovu dobijaju savršeniju formu i trajnu umjetničku vrijednost. U znaku velikog historijskog buđenja obnovljeno je i sjećanje na Vidovdan. Iz mitskih dubina izronio je drevni dan ratničkog ogledanja.
Uprkos savremenom uvjerenju da se Vidovdan u srpskom narodu i crkvi neprikosnoveno slavi već pola milenijuma, historijski izvori govore sasvim drugačije. U starim crkvenim kalendarima, sve do druge polovine devetnaestog stoljeća, po starom kalendaru bio je posvećen isključivo svetom proroku Amosu i knez Lazaru. Tvrdnje da se Vidovdan kao crkveni praznik pominje stoljećima unazad predstavljaju naknadnu konstrukciju. Izvorne bilješke s kraja srednjeg vijeka pominju samo datum bitke, bez ikakve veze sa praznikom imena Vidovdan.
Vidovdan kao crkveni i državni praznik izum je novijeg datuma. Put do njegovog upisivanja crvenim slovima u kalendar Srpske pravoslavne crkve bio je dug i prožet stvaranjem novog kulta u kojem je kosovska tradicija dobila pseudomitsku varijantu. Iako ga nema u kalendarima osamnaestog i prve polovine devetnaestog stoljeća, Vidovdan se počinje stidljivo pojavljivati u zapisima, almanasima i književnim časopisima. Značajni pjesnici poput Lukijana Mušickog, koji je 1819. godine ispjevao „Odu Vidovdanu 1389“ ili Jovana Sterije Popovića sa elegijom „Spomen Vidova dana“ iz 1842. godine, pristupali su ovoj temi refleksno i historijski, bez mitskog zanosa. Čak i kod Petra II Petrovića Njegoša, čije tumačenje kosovske tragedije nosi izrazite mitske elemente, Vidovdan se pominje na svega jednom mjestu.
Preokret nastupa šezdesetih godina devetnaestog stoljeća, kada ideje Vuka Karadžića odnose konačnu pobjedu. Uz pojačano interesovanje za prošlost, na čelu sa Đurom Daničićem, jača i nacionalno-revolucionarna svijest. Osnivanjem organizacije „Ujedinjena omladina srpska“ 1866. godine, cjelokupan kulturni, politički i vjerski život podređen je pripremanju terena za oslobođenje od osmanske vlasti. U takvoj atmosferi kosovska legenda dobija neviđenu popularnost, a riječ Vidovdan ulazi u svakodnevni žargon patriotske štampe, do te mjere da glavne političko-književne novine u Beogradu dobijaju naziv „Vidov-dan“.
U zvaničnim crkvenim dokumentima, poput „Šematizma za godinu 1864“, Vidovdan se prvi put registrira, ali ne crvenim, već običnim crnim slovima. Narednih godina, vjerovatno pod pritiskom crkvenih krugova koji su pružali otpor sekularnom patriotizmu, uz popularni Vidovdan vraćaju se i imena svetaca Amosa i Lazara. Prodor ovog praznika u kalendare Karlovačke mitropolije na prostoru Habsburške monarhije tekao je znatno sporije nego u Kneževini Srbiji. Beogradski mitropolit Mihailo pokazivao je mnogo više sluha za nacionalno-revolucionarne ideje od srpske hijerarhije u Austrougarskoj, pa Vidovdan nije lako ulazio u kalendare tamošnje omladine.
Oklijevanje da se Vidovdan proglasi zvaničnim državnim i crkvenim praznikom potrajalo je sve do samog početka dvadesetog stoljeća. U kalendaru Male biblioteke za 1909. godinu Vidovdan je i dalje ispisan običnim slovima. Čak i u sarajevskom kalendaru „Prosvjeta“ za 1913. godinu, štampanom krajem 1912. prije ishoda Prvog balkanskog rata, juni je bilježio Vidov i Lazarev dan bez prazničnog ranga. Tek naredne, 1914. godine, u kalendaru istog društva odštampanom nakon srpske pobjede u bici kod Kumanova, ime Vidovdana konačno biva otisnuto prazničnim, crvenim slovima. Time je Vidovdan 1914. godine zvanično uvršten među devet glavnih državnih praznika Kraljevine Srbije.
Tek nakon potiskivanja Osmanskog carstva sa Balkana, kada su savremeni ratnici u očima elite dokazali da su dostojni mitskih predaka, Vidovdan je dobio punu državnu i crkvenu verifikaciju. Od 1913. godine pa nadalje, na taj dan redovno su evocirana sjećanja na poginule vojnike, uz obrede koji su prizivali arhaične običaje dijeljenja hrane i pića za duše predaka.
Popularnost koju je Vidovdan stekao u dvadesetom stoljeću rezultirala je time da su ključni događaji moderne istorije vezani upravo za ovaj datum. Gavrilo Princip je 1914. godine izvršio atentat na nadvojvodu Franca Ferdinanda u Sarajevu na Vidovdan, dok su 1921. godine srpske građanske stranke, računajući na emocionalni naboj praznika, na isti dan izglasale politički osporavani Vidovdanski ustav Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca.
Stvaranje novog kulta Vidovdana u dvadesetom stoljeću predstavljalo je neočekivan epilog procesa započetog u eri romantizma. Građanska inteligencija, kao vodeća duhovna i politička snaga, nametnula je svoj pogled na svijet patrijarhalnoj seljačkoj masi, ali je istovremeno od te iste mase preuzela arhaične i paganske obrasce mišljenja. Između tridesetih i sedamdesetih godina devetnaestog stoljeća, srpska elita se napajala jednako narodnom poezijom i idejama evropskih mislilaca poput Kanta, Hegela, Komta i Darvina. Rezultat te sinteze bio je neobičan spoj moderne nauke i praistorijske mitologije.
Romantičarske ideje kombinirale su historiju i mit, heroji poput Karađorđa, Miloša Obilića i kneza Lazara u stihovima postaju simboli u kojima su se obezbjeđivali svjetlost i ratništvo. Kosovski mit je tako poslužio kao most između građanske inteligencije i patrijarhalnog svijeta.
Međutim, prvobitna oslobodilačka ideja sa protokom vremena doživjela je opasnu transformaciju. Nakon poraza u ratovima 1876. i 1877. godine, političari, novinari i oficiri sve više govore o osveti Kosova. Nekadašnja narodna tradicija, koja je služila borbi za oslobođenje od tuđinske vlasti, preoblikovana je u kult koji u prvi plan ističe nepomirljivost i krvavi obračun. Pod pritiskom ekonomskih i političkih imperativa, Vidovdan se transformirao u simbol bespoštedne osvete prema svemu što je označeno kao osmansko i muslimansko naslijeđe.
Kult Vidovdana, koji u sebi miješa historijsku realnost i mitske težnje, nosi u sebi izrazito iracionalne i destruktivne impulse. Kada je krajem osamdesetih godina dvadesetog stoljeća, pod okriljem političkih elita u Beogradu i Srpske pravoslavne crkve, započela ponovna masovna histerija oko obilježavanja šeststogodišnjice Boja na Kosovu, mitski mehanizam je ponovo pokrenut. Prijenos moštiju kneza Lazara kroz općine u Bosni i Hercegovini i Hrvatskoj 1988. i 1989. godine funkcionisao je kao otvorena i direktna priprema terena za rat. Narodna masa ponovo je uvedena u stanje mitskog transa u kojoj se komšije druge vjere više nisu posmatrale kao sugrađani, već kao historijski neprijatelji, kao „Turci“.
U takvom opasnom mentalnom sklopu, Ratko Mladić u julu 1995. godine nije bio usamljeni pojedinac, već izvršilac višedecenijskog političkog projekta. Njegovo pozivanje na „bunu protiv dahija“ i „osvetu Turcima“ u trenutku dok se u Srebrenici pripremao sistematski masakar više od osam hiljada bošnjačkih dječaka i muškaraca, predstavlja direktan dokaz kako se opasna pseudo-historijska naracija koristi za racionalizaciju zločina. U Mladićevoj svijesti, srebrenički Bošnjaci nisu bili nevini civili, već arhetipski neprijatelji proizašli iz epske poezije, figura „Turčina“ koju treba uništiti da bi se konačno namirila historijska pravda.
Tragedija Srebrenice pokazuje do kakvih fatalnih posljedica dovodi nemogućnost jedne zajednice da se istrgne iz mrežā pseudo-mitskih narativa. Ono što je započelo kao pjesnička vizija u doba romantizma i razvijalo se kao politički instrument u devetnaestom stoljeću, u julu 1995. doživjelo je svoju potpunu moralnu, etičku i ljudsku propast. Kada se mit stavi u službu vojne sile i državne politike, on ne donosi nikakvo oslobođenje, već isključivo masovne grobnice i intelektualni poraz društva koje pristane da živi u njegovoj sjenci.
(U tekstu korišten materijal iz knjige Miodraga Popovića (1920–2005), historičara srpske književnosti i autora brojnih studija. Popović je knjigu „Vidovdan i časni krst: ogled iz književne arheologije“objavio 1976. godine u Beogradu a u kojoj analizira rađanje, razvoj i posljedice „Kosovskog mita“)
