Serija započinje dramatičnim prikazom mladog Janka koji, nakon izmišljenog osmanskog masakra nad njegovom porodicom, postaje nositelj očevog prstena i zaklinje se na borbu protiv Osmanlija. Iako ovaj događaj nije historijski tačan, služi kao mitološki uvod u Hunyadijev životni put

Ove je sedmice u programu Hrvatske televizije počelo emitiranje desetodijelne historijske serije „Hunyadi” (odnosno „Rise of the Raven”), ambiciozne evropske produkcije koja je uglavnom finansirana novcima iz Mađarske. Serija, s budžetom od nevjerovatnih 56 miliona eura, najskuplja je televizijska produkcija Srednje Evrope ikada i fokusira se na lik Jánosa Hunyadija (Janka Sibinjanina), mađarskog vojskovođe iz 15. stoljeća koji je odigrao ključnu ulogu u zaustavljanju osmanske ekspanzije prema Zapadnoj Evropi.

Ime Jánosa Hunyadija (oko 1407. – 1456.) manje je poznato od onog njegovog sina Matije Korvina, poznatog kralja koji je vladao Mađarskom i osvojio dijelove Habsburške teritorije prije smrti 1490. No, János, poznat i kao Sibinjanin Janko u narodnoj predaji na olvim prostorima, bio je vojni strateg i političar koji je svojim pobjedama protiv Osmanlija stekao status nacionalnog heroja ne samo u Mađarskoj, već i u Rumuniji, Srbiji, pa čak i Austriji. Njegov život, obilježen borbama, intrigama i herojstvom, oživljen je u seriji temeljenoj na romanima mađarskog pisca Bána Móra, koji je takođe sudjelovao u pisanju scenarija.

„Hunyadi“ je međunarodna koprodukcija u kojoj su učestvovali austrijski ORF, mađarska TV2, Bet Filma i drugi partneri. Režiju potpisuju različiti reditelji, a glumačka postava uključuje rumunskog glumca Gellérta L. Kádára kao Hunyadija, Vivien Rujder kao njegovu suprugu Erzsébet Szilágyi, te austrijske glumce Murathana Muslua (sultan Murad II.), Laurencea Ruppa (Albrecht II.) i Corneliusa Obonyu (Fridrik III.). Jednu od glavnih uloga ima i Rade Šerbedžija, koji glumi srpskog despota Đurađa Brankovića.

Serija je premijerno prikazana na Filmskom festivalu u Cannesu 2024. godine, gdje je dobila odlične kritike. Estetika serije inspirirana je modernim historijskim spektaklima poput „Igre prijestolja“, s tamnim bojama i naglaskom na dramu, ljubavne priče i političke intrige. Iako su borbe spektakularne, serija je osmišljena za porodičnu publiku, s više fokusa na romantične elemente nego na eksplicitno nasilje. Historijski opisi Hunyadija kao niskog muškarca s okruglim obrazima zanemareni su u korist atraktivnijeg prikaza, što seriji daje savremeni šarm.

Značajno finansiranje Mađarskog nacionalnog filmskog instituta (NFI) izazvalo je spekulacije o političkom utjecaju, posebno s obzirom na nacionalističku retoriku Viktora Orbána. Serija se savršeno uklapa u mađarski nacionalni narativ: Hunyadi je prikazan kao branitelj kršćanske Evrope, što se poklapa s konzervativnim Orbanovim stavovima.

Serija započinje dramatičnim prikazom mladog Janka koji, nakon izmišljenog osmanskog masakra nad njegovom porodicom, postaje nositelj očevog prstena i zaklinje se na borbu protiv Osmanlija. Iako ovaj događaj nije historijski tačan, služi kao mitološki uvod u Hunyadijev životni put. Stvarni Hunyadi izdigao se od dvora kralja Sigismunda Luksemburškog do guvernera Mađarske (1446.–1452.). Njegove pobjede, poput onih kod Beograda 1441. godine, u Transilvaniji 1442. i tokom „duge vojne“ 1443.–1444. godine, učinile su ga evropskim simbolom otpora Osmanlijama.

Kulminacija njegove karijere bila je odbrana Beograda 1456. godine, kada je, uz pomoć križara Ivana Kapistrana, porazio snage sultana Mehmeda II. Hunyadi je umro od kuge ubrzo nakon te pobjede. Tačan datum Hunyadijevog rođenja ostaje nepoznat, a mađarski historičar Tamás Pálosfalvi navodi razdoblje između 1390. i 1410. godine.

Porijeklo Hunyadija povezano je s Vlaškom, gdje je njegova porodica imala posjede no teško je precizno utvrditi lozu. Pretpostavlja se da su bili povezani s vlaškim vojvodstvima, što ukazuje na plemićko porijeklo, omogućivši Hunyadiju da 1447. preuzme titulu vlaškog vojvode. Prvi detaljniji zapisi o njegovoj karijeri odnose se na putovanje u Italiju 1432.–1433. u pratnji kralja Žigmunda Luksemburškog.

Historijski podaci bogatiji su kada se radi o Hunyadijevim bitkama protiv Osmanlija. Prve uspjehe postigao je porazivši osmanske pljačkaške trupe na južnim granicama. Bitka kod Varne 1444. godine, u kojoj je poginuo poljsko-mađarski kralj Vladislav I., ostaje kontroverzna. Poljski hroničari krive Hunyadija za kraljevu smrt i poraz.

Posebno je zanimljiv odnos Hunyadija i Đurađa Brankovića, srpskog despota. Branković, koji je vladao Srbijom između 1427. i 1456. godine, bio je u iznimno teškom položaju, balansirajući između Mađarskog kraljevstva i Osmanskog carstva. Srpski historičari Brankovića prikazuju kao pragmatičnog vladara koji je nastojao očuvati srpsku autonomiju u nemogućim okolnostima. Nakon pada Smedereva 1439. godine, Branković je bio prisiljen pregovarati s Osmanlijama, što je u mađarskim očima viđeno kao izdaja, posebno tokom križarskog pohoda 1443.–1444. godine.

Međutim, Pálosfalvi ističe da je Brankovićeva pozicija bila daleko složenija. Kao vazal Osmanlija, bio je prisiljen plaćati danak i pružati vojnu podršku, dok je istovremeno nastojao očuvati savezništvo s Mađarskom. Njegova odluka da ne učestvuje u pohodima poput onog kod Varne bila je motivirana strahom od osmanske odmazde, koja bi mogla uništiti ostatke srpske države.

Srpska perspektiva naglašava Brankovićeve diplomatske napore, poput pregovora s Osmanlijama i Zapadom, kako bi osigurao opstanak Srbije. Na primjer, njegovo vraćanje Smedereva 1444. putem diplomatije smatra se značajnim uspjehom. Za razliku od Hunyadija, kojeg mađarska tradicija slavi kao nepokolebljivog borca protiv Osmanlija, Branković je viđen kao oprezan strateg koji je izbjegavao izravne sukobe kad god je to bilo moguće. Ova razlika u pristupu dovela je do napetosti s Hunyadijem, koji je favorizirao agresivnu vojnu kampanju.

Sukob između njih eskalirao je 1444., kada je Hunyadi privremeno zaplijenio Brankovićeve posjede u Mađarskoj, što je dodatno produbilo nepovjerenje. Brankovićeva strategija preživljavanja u konačnici je omogućila Srbiji da zadrži određenu autonomiju sve do konačnog osmanskog osvajanja 1459. Ova nijansirana slika pokazuje da historijski zapisi često odražavaju pristranost hroničara, koji su blaćenjem protivnika oblikovali percepciju historije.

Ugarsko kraljevstvo je Bosnu posmatralo kao ključni bedem pred Osmanlijama, dok god su bosanske utvrde stajale, Budim je bio siguran. Hunjadijeva veza s Bosnom bila je primarno vojna, ali prožeta kompleksnim političkim ucjenama. Tokom vladavine kralja Stjepana Tomaša, Hunjadi je bio stvarni gospodar situacije na terenu. Bosanski kralj Tomaš, pritisnut unutrašnjim sukobima s hercegom Stjepanom Vukčićem Kosačom i stalnom osmanskom prijetnjom, bio je prisiljen Hunjadiju plaćati ogroman godišnji danak. Taj novac nije bio samo cijena mira, već ulog za vojnu pomoć koju je Hunjadi slao u ključnim momentima, naročito za odbranu Jajca, strateškog čvora koji je povezivao bosanske planine s ugarskim ravnicama.

Vrhunac nade za kršćansku Bosnu bila je Hunjadijeva „Duga vojna“ (1443–1444). U ovom krstaškom pohodu učestvovali su i bosanski odredi, vjerujući da će Hunjadijev genij trajno odbaciti Osmanlije preko Drine i Dunava. Privremeni uspjesi dali su Bosni dragocjeno vrijeme, ali su porazi koji su uslijedili, naročito onaj na Kosovu 1448. godine, zapečatili su njenu sudbinu. Hunjadijev poraz bio je poraz nade; Bosna je nakon toga ostala usamljena, ogoljena pred nadolazećom silom sultana Mehmeda II Fatiha.

U seriji Janko je zaljubljen u Maru Branković, kćerku srpskog despota no njihova je romansa spriječena kada je otac šalje na dvor osmanskog sultana kao njegovu priležnicu. Mara, supruga sultana Murata II, u historiji je zabilježena kao jedna od rijetkih osoba kojoj je sultan Mehmed II dozvoljavao da mu proturječi, nazivajući je svojom „majkom“ (iako mu je bila pomajka).

Njena veza s Bosnom je duboko lična i porodična. Marini najbliži srodnici bili su direktno upleteni u samu završnicu bosanske tragedije. Njena bratična, Jelena Branković, postala je supruga posljednjeg bosanskog kralja Stjepana Tomaševića. Udajom u Bosnu, Jelena uzima ime Mara, po svojoj moćnoj tetki, čime se simbolično pokušala prizvati zaštita koju je Mara Branković uživala na turskom dvoru.

Kada je 1463. godine „Bosna šaptom pala“, a kralj Stjepan Tomašević pogubljen pod Jajcem, upravo je Mara Branković postala posljednje utočište preživjelima. Mlada kraljica Mara (Jelena), bježeći ispred osmanskih sablji, nakon lutanja po Jadranu i Dubrovniku, spas pronalazi na imanju svoje tetke, u današnjoj Sjevernoj Makedoniji, Tamo, u miru koji je Mara Branković uspjela isposlovati kod sultana, dvije bivše kraljice, jedna osmanska i jedna bosanska, dijelile su sudbinu egzila. Starija Mara koristila je sav svoj preostali utjecaj da zaštiti bratičnu od izručenja i osigura joj dostojanstven život u sutonu njihovih dinastija.

Gledajući seriju, važno je razumjeti da Janoš Hunjadi i Mara Branković nisu samo „strani“ likovi u bosanskoj povijesti. Hunjadijeva smrt nakon odbrane Beograda 1456. godine uklonila je posljednju veliku prepreku za pad Bosne, dok je Marino preživljavanje omogućilo da se glas bosanske kraljevske loze čuje još decenijama nakon što je kraljevstvo nestalo. Dok pratimo njihove romansirane verzije na malim ekranima, ne smijemo zaboraviti da su pod njihovim sjenama stajali stvarni kraljevi, vitezovi i narod Bosne, u grčevitoj borbi za opstanak na razmeđu svjetova.