Britanski historičar primio je nagradu za svoj cjelokupni rad, a u svom govoru direktno ukazao na savremene prijetnje slobodi i istini

Britanski historičar i esejista Timothy Garton Ash dobitnik je ovogodišnje Nagrade Princeze od Asturije za društvene nauke za svoj plodni rad na analizi demokratskih procesa, građanskih sloboda i političkih transformacija u savremenoj Evropi.

Timothy Garton Ash (rođen 1955. u Londonu) vodeći je britanski historičar, esejista, profesor evropskih studija na Univerzitetu u Oxfordu i viši saradnik na Hoover institutu Univerziteta Stanford. Kao direktni svjedok ključnih historijskih događaja, poput pada Berlinskog zida, pokreta Solidarność u Poljskoj i demokratskih tranzicija u Istočnoj Evropi, zaslužio je ugled jednog od najutjecajnijih hroničara moderne evropske historije.

U svom četvorodecenijskom radu prepoznatljiv je po jedinstvenom spajanju stroge akademske analize i vrhunskog novinarstva (tzv. “historija sadašnjosti”), objavljujući redovne kolumne u listovima The Guardian, El País i The New York Times, te autorstvu brojnih nagrađivanih knjiga o slobodi, evropskim integracijama i padu komunizma.

Nagrada Princeze od Asturije (Premios Princesa de Asturias, ranije Nagrada Princa od Asturije) jedno je od najprestižnijih međunarodnih priznanja u španskom govornom području, često nazivano i “španskim Nobelom”. Nagradu od 1981. godine dodjeljuje Fondacija Princeze od Asturije pod pokroviteljstvom španske kraljevske porodice, s ciljem promovisanja naučnih, kulturnih, humanitarnih i društvenih dostignuća. Priznanja se dodjeljuju u osam kategorija, uključujući društvene nauke, umjetnost, književnost, komunikacije i humanistiku, te međunarodnu saradnju — a laureatima se uručuju na svečanoj ceremoniji u oviedskom pozorištu Campoamor, uz uručenje skulpture koju je dizajnirao Joan Miró i novčani iznos od 50.000 eura.

Tokom preuzimanja priznanja, historičar se dirljivom i direktnom porukom obratio princezi od Asturije, upozorivši na sve veće opasnosti koje prijete slobodi i evropskom projektu. U nastavku donosimo njegov govor u cjelosti.

Evropa i sloboda centralne su teme rada kojem sam posvetio život. Zahvaljujući vam na izuzetnoj časti koju donosi prihvatanje ovogodišnje Nagrade Princeze od Asturije za društvene nauke, želio bih, ako mi dozvolite, uputiti nekoliko riječi o obje teme, Evropi i slobodi, direktno princezi od Asturije.

Jer rođenje u Evropi 2005. godine, kada ste se Vi rodili, značilo je dolazak na svijet u trenutku nezabilježenog širenja slobode, mira i evropskih integracija. (Evrope koja, inače, sasvim očigledno uključuje i Veliku Britaniju; uostalom, prva princeza od Asturije bila je Katarina od Lancastera). Nikada kroz stoljeća nismo bili tako blizu ostvarenju vizije jedinstvene i slobodne Evrope kao u tom zlatnom trenutku, oko 2005. godine.

Međutim, od tada smo proživjeli takav slijed kriza, a danas se suočavamo s tolikim zbirom vanjskih i unutrašnjih prijetnji, da je sve postignuto od 1945. godine, ta Evropa koju su mnogi pripadnici Vaše generacije, Vaša visosti, uzimali zdravo za gotovo, danas ugroženo u samom svom opstanku. Kako možemo i dalje govoriti, naprimjer, o “poslijeratnoj” Evropi kada u Ukrajini svjedočimo ratu punog obima koji već traje duže od Prvog svjetskog rata i koji je mogao odnijeti dva miliona mrtvih i ranjenih?

Što se mene tiče, nastojat ću nastaviti pružati sve što mogu, svojim perom i svojim glasom, ali budućnost i Evrope i slobode sve će više ovisiti o Vašoj generaciji Evropljana, Vaša visosti.

Za odbranu, reformu i proširenje slobodne Evrope bit će potrebno mnogo toga, ali dozvolite mi da izdvojim samo tri stvari. Prva se odnosi na nešto što se nadam da već otkrivate na univerzitetu: duboku posvećenost traganju za istinom (truth), utemeljenoj na kritičkom preispitivanju dokaza i provjerenim činjenicama. U svojoj knjizi Apologija historije ili zanat historičara, veliki historičar Marc Bloch ukazuje na nekoliko perioda u evropskoj historiji u kojima je “bilo kao da čitavom Evropom s jednog na drugi kraj odzvanja velika simfonija obmana”.

Danas vjerovatno ulazimo u sličan period, u kojem društvene mreže, umjetna inteligencija, neprijateljske sile i pojedini ljudi na pozicijama moći izvode još jednu “veliku simfoniju obmana”. Uloga profesija posvećenih traganju za istinom, poput moje, akademskog istraživanja ili novinarstva, ali i prava, predstavljenog, naprimjer, Međunarodnim krivičnim sudom u Haagu, bit će važnija nego ikada.

Druga stvar je povjerenje (trust). Liberalna demokratija danas prolazi kroz duboku krizu povjerenja u gotovo cijeloj Evropi, posebno među mlađim Evropljanima. Neophodno je povratiti to povjerenje. Za to nisu dovoljne samo dobre politike: potrebne su i poštovane institucije, sposobne da se neprestano prilagođavaju, kao i doprinos pojedinaca u svim sferama društva.

Na kraju, kako bih nastavio niz pojmova koji na engleskom počinju slovom t, poslužit ću se jednom španskom riječju: tikitaka. Jer da li je uopće moguće govoriti u Španiji, 2026. godine, i u prisustvu Lionela Messija, a ne spomenuti nogomet? Lekcija koju nogomet nudi Evropi jeste da uspjeh zahtijeva kako individualni genij, tako i sofisticiran timski rad. Svaki igrač posjeduje vlastiti talenat, bilo u odbrani, napadu ili u veznom redu, ali svi djeluju kao jedan kada prikazuju taj zadivljujući španski stil igre brzih dodavanja, u kojem čini se svi znaju, gotovo čudesno, ne samo gdje se ostali nalaze, već i gdje će biti za pet sekundi.

Kada bi nacije, države i regije Evrope bile sposobne učiniti to isto, kombinirajući, kao što je Evropa uvijek činila u svojim najboljim trenucima, raznolikost i jedinstvo, bili bismo nepobjedivi.