U julu i augustu 1737. godine, dok je Osmansko Carstvo ratovalo na istoku, vojska Habsburške Monarhije prodrla je duboko u Bosnu, uvjerena da će bez otpora zauzeti njen ključni odbrambeni bastion. Kada su se 27. jula austrijske trupe pod komandom princa od Sachsen-Hildburghausena ugnijezdile pod zidinama Banja Luke, uslijedila je žestoka opsada koja je trebala odlučiti sudbinu pokrajine. Međutim, ostavljeni bez pomoći Istanbula, domaći kapetani i namjesnik Hekimoglu Ali-paša organizirali su opću mobilizaciju te četvrtog augusta izveli silovit protivudar. U dramatičnoj bitci pod gradskim zidinama, bosanske snage razbile su habsburške linije i natjerale ih na panično povlačenje preko Vrbasa

Ljeta godine 1737. zapadni Balkan nalazio se na raskrižju koje je moglo u potpunosti izbrisati administrativne, demografske i političke granice kakve danas poznajemo. Sukob Habsburške Monarhije i Osmanskog Carstva usijao se u julu te godine, kada je Beč, iskoristivši osmansku zauzetost ratovanjem protiv Rusije na istoku, odlučio izvesti brzi, odlučujući udarac na Bosanski ejalet.

Iz perspektive habsburškog dvora i ratnog vijeća pod komandom princa Josepha Friedricha von Sachsen-Hildburghausena, operacija u Bosni trebala je biti rutinsko vojno zaposjedanje terena, kalkulirajući da je pokrajina iscrpljena, bez vojne pomoći iz Istanbula te organizacijski nespremna za otpor vojsci koja se smatrala jednom od najmodernijih u tadašnjoj Evropi. Međutim, događaji koji su kulminirali četvrtog augusta 1737. godine pod zidinama Banja Luke demantirali su sve strategije i doveli do jedne od najznačajnijih pobjeda domaće bosanske vojske u novijoj historiji.

Strateška pozicija Osmanskog Carstva u prvoj polovini 18. stoljeća bila je izuzetno nepovoljna. Pretrpljeni gubici u prethodnim ratovima, gubitak sjeverne Srbije, Srema i dijelova sjeverne Bosne nakon Požarevačkog mira 1718. godine stvorili su osjećaj trajne nesigurnosti duž rijeke Save. Kada su austro-ruski odnosi formalizirani savezom protiv Portu, Habsburška Monarhija mobilizirala je znatne snage za prodiranje duboko u unutrašnjost Balkana. Glavni pravac napada bio je usmjeren prema Banja Luci, strateškom čvorištu čije bi padanje širom otvorilo vrata dolini Vrbasa i omogućilo daljnji prodor prema Jajcu i Travniku, sjedištu bosanskog namjesnika.

Prisustvo osmanske vlasti u Bosni u tom je trenutku bilo svedeno na formalne okvire. Centralna vlast u Istanbulu, opterećena sukobima na perzijskom i ruskom frontu, poslala je jasne poruke da Bosanski ejalet ne može računati na vojna pojačanja, finansijsku pomoć niti profesionalne jedinice janjičara iz unutrašnjosti Carstva. Bosna je ostavljena samoj sebi. U takvim okolnostima, teret organizacije odbrane pao je na lokalno stanovništvo, domaće plemstvo, kapetane i tadašnjeg osmanskog namjesnika, Hekimoglua Ali-pašu.

Ali-paša, čovjek odmjerenih vojničkih procjena i izuzetne politološke pragme, shvatio je da se sudbina pokrajine neće rješavati diplomatskim putem. Ignorirajući neodlučnost Istanbula, sazvao je ajansko vijeće u Travniku, okupljajući domaće kapetane, prvake i vojne zapovjednike iz svih dijelova ejaleta. Vijećanje u Travniku imalo je sudbonosan karakter. Odluka o općoj mobilizaciji donijeta je jedinstveno, uz svijest da se radilo o borbi za vlastiti opstanak, imovinu i status unutar regiona. Mobilizirani su kapetani iz Krajišta, Posavine, Hercegovine i centralne Bosne, a narodna vojska okupljala se na Travničkom polju, spremna za marš prema ugroženoj Banja Luci.

Habsburške trupe, pod zapovjedništvom princa Hildburghausena, prešle su rijeku Savu u julu i 27. jula stigle pred zidine Banja Luke. Austrijska vojska brojala je preko sedamnaest hiljada dobro opremljenih vojnika, poduprtih jakom artiljerijom i inženjerijskim jedinicama prekaljenim u evropskim ratovima. Opsada je započela po svim pravilima tadašnje vojne doktrine. Banja Luka je bila izložena žestokom artiljerijskom napadu, historijski izvori bilježe da je na grad svakodnevno padalo više od hiljadu i osam stotina topovskih zrna i zapaljivih granata.

Odbranu same tvrđave vodio je banjalučki kapetan Mehmed Ćatić sa izuzetno malo ljudstva. Unutar gradskih zidina nalazili su se borci čiji su kapaciteti bili na izmaku, ali koji su odbili svaki poziv na kapitulaciju. Princ Hildburghausen je u nekoliko navrata upućivao ultimatume braniocima, nudeći poštedu života i imovine u zamjenu za predaju grada. Te ponude su sistematski odbijane, dok su branioci nastojali kupiti vrijeme i usporiti inženjerijske radove habsburških trupa koje su se opasno približavale zidinama Kastela. Iznenadni ispad branilaca iz tvrđave povremeno je nanosio štetu austrijskim rorovima, ali je ključni moment bitke zavisio od dolaska glavnine bosanskih snaga.

Hekimoglu Ali-paša kretao se iz Travnika prema Banja Luci preko planinskih prevoja, nastojeći sačuvati faktor iznenađenja. Njegova vojska, koja je brojala oko deset hiljada boraca, bila je sastavljena od lokalnih kapetana, seljaka i gradskog stanovništva, bez teške artiljerije kakvom je raspolagao protivnik. Strategija koju je Ali-paša primijenio nije se oslanjala na dugotrajno pozicioniranje, već na direktan, brz i koordiniran udar na habsburške položaje prije nego što opsadne linije u potpunosti konsolidiraju svoj stisak oko grada.

Četvrtog augusta 1737. godine, oko podneva, bosanske trupe iznenada su se pojavile na bojištu, pristupajući banjalučkom polju sa pravca sa kojeg ih habsburško zapovjedništvo nije očekivalo u tako kratkom roku. Princ Hildburghausen morao je u hodu reorganizirati svoje borbene linije kako bi prihvatio napad s leđa, dok je istovremeno morao održavati blokadu grada.

Sudari dvije vojske bili su izuzetno siloviti. Bosanske snage, podijeljene u nekoliko jurisnih valova, napale su habsburške položaje s velikim intenzitetom. Među domaćim zapovjednicima posebno su se istakli zvornički kapetan Mehmed-beg Fidahić te drugi regionalni kapetani koji su predvodili svoje odrede direktno u prve borbene linije. Istovremeno, uvidjevši dolazak pojačanja, posada banjalučke tvrđave izvršila je masovni ispad iz grada, otvarajući kapije i napadajući opsadne jedinice sa suprotne strane. Habsburška vojska našla se ukliještena između iznenadnog udara s polja i ispada iz opsjednutog grada.

Borba je trajala satima, a presudni trenutak dogodio se u kasno poslijepodne, kada su bosanski juriši uspjeli probiti ključne austrijske položaje na krilima. Reorganizacija koju je Hildburghausen pokušao izvesti nije uspjela ublažiti pritisak, pa je u habsburškim redovima nastala pometnja koja se ubrzo pretvorila u nekontrolirano povlačenje prema rijeci Vrbas. Zbog rušenja dijela improviziranih mostova i prelaza pod teretom opreme i ljudstva, veliki broj austrijskih vojnika stradao je u valovima Vrbasa tokom pokušaja da se prebace na drugu obalu i spase od potpunog uništenja. Do zalaska sunca, bitka je bila u potpunosti završena, a habsburške trupe potisnute su sa banjalučkog područja.

Gubici na habsburškoj strani bili su znatni. Pored više od hiljadu poginulih na samom bojištu, stotine vojnika su se utopile u Vrbasu, dok je na terenu ostavljen velik dio opsadne artiljerije, municije i logističkih zaliha. Bosanske snage imale su znatne gubitke među ljudstvom, ali je strateški cilj postignut u potpunosti: napad je odbijen, a habsburška vojska primorana na povlačenje preko Save.

Posljedice Banjalučkog boja bile su višestruke i dugoročne. Na vojno-političkom planu, pobjeda od četvrtog augusta zaustavila je habsburšku ofanzivu i u potpunosti promijenila tok rata koji je trajao do 1739. godine. Kasnijim Beogradskim mirom iz 1739. godine utvrđene su granice duž rijeka Save i Une, čime je stabiliziran teritorijalni okvir Bosne koji će ostati nepromijenjen sve do 1878. godine.

Na unutrašnjem, društvenom i psihološkom planu, Banjalučki boj predstavljao je prekretnicu u svijesti lokalnog stanovništva. Činjenica da je odbrana organizirana bez direktne pomoći centralne vlasti u Istanbulu učvrstila je poziciju domaćih kapetana i ajana te promijenila odnos snaga unutar samog Ejaleta. U godinama koje su uslijedile, lokalne elite pokazivale su sve veću samostalnost u vođenju unutrašnjih poslova, oslanjajući se na iskustvo iz 1737. godine kao dokaz vlastite sposobnosti za samoorganizaciju i vojnu odbranu.