U savremenom političkom kontekstu, dok se Evropa i svijet suočavaju s novim valovima populizma i autoritarnih tendencija, lekcija iz Vichyja ostaje izuzetno opomena: pad jedne republike ne počinje uvijek spoljnim napadom, već iznutra, kada društvo pristane na kompromise s vlastitom slobodom
Više od poznatih krema za lice, termalnih izvora i šesterougaonih bombona s ukusom mente, francuski grad Vichy ostao je u kolektivnoj svijesti neraskidivo vezan za jedan od najtamnijih i najmračnijih trenutaka u historiji Francuske. Poslijepodne 10. jula 1940. godine, u zgradi tamošnje Opere, svega 80 parlamentaraca imalo je hrabrosti glasati protiv uspostavljanja autoritarnog, izdajničkog i kvislinškog režima maršala Philippea Pétaina. Taj čin označio je kraj Treće Republike i početak saradnje s nacističkom Njemačkom Adolfa Hitlera, što je baciolo trajnu ljagu na idilični grad na obalama rijeke Allier.
Danas, osam decenija kasnije, dok se obilježava 82. godišnjica oslobođenja, Vichy ne samo da nastoji skinuti sa sebe historijski žig, već želi poslužiti kao glasno i upozoravajuće svjedočanstvo o tome koliko su demokratske institucije ranjive u vremenima krize i uspona političkih ekstremizama.
Uspostavljanje sjedišta kvislinške vlasti u ovom gradu od 25.000 stanovnika ne nosi sa sobom nikakvu sociološku, političku niti ideološku pozadinu samog lokalnog stanovništva. Prijestonica je prebačena u Vichy isključivo iz praktičnih razloga: grad je posjedovao bogatu hotelsku infrastrukturu, luksuzne palate, razvijenu telefonsku mrežu i udobnost neophodnu za smještaj glomaznog državnog aparata.
Pétain je od njemačkih okupatora prvobitno tražio da sjedište bude u Versaillesu, što su oni odbili, pa je izbor pao na banjsko lječilište koje je u doba Napoleona III bilo simbol buržoaskog odmora i evropske belle époque. Zbog toga gradonačelnik Vichyja, političar desnog centra Frédéric Aguilera, danas naglašava da grad pokušava prekinuti praksu u kojoj služi kao historijski žrtveni jarac, jer se terminom „režim iz Vichyja“ često pokušava prikriti činjenica da je u kolaboraciju s nacistima bio uključen značajan dio tadašnjeg francuskog društva.
Nakon kapitulacije 1940. godine, Francuska je podijeljena na okupiranu sjevernu i atlantsku zonu te na tzv. „slobodnu zonu“ kojom je upravljao režim iz Vichyja. Republikanska krilatica „Sloboda, jednakost, bratstvo“ zamijenjena je konzervativnim sloganom „Rad, porodica, otadžbina“. Dok se većina stanovništva pasivno mirenjem prilagođavala novom poretku pod izgovorom izbjegavanja daljih ratnih stradanja, režim u Vichyju aktivno je učestvovao u nacističkim zločinima, što je kulminiralo 26. augusta 1942. godine kada su francuske vlasti organizovale masovne racije i deportaciju oko 10.000 Jevreja u konclogore. Historičar Alexandre Doulut, stručnjak za ovaj period, upozorava da historijske paralele pozivaju na oprez, jer teške ekonomske i socijalne krize redovno otvaraju prostor za ponovni bujanje ekstremne desnice.
Današnji odnos prema historiji u samom Vichyju znatno je direktniji nego ranijih decenija. U sklopu obilježavanja oslobođenja, u gradu je premijerno prikazan film „Notre salut“ režisera Emmanuela Marrea, inspirisan pričom njegovog pradjede koji je bio službenik u Pétainovom aparatu. Film ne prikazuje kolaboraciju kao apstraktnu čudovišnost, već kao skup sitnih institucionalnih kompromisa, sitničavih ličnih ambicija i konformizma. Ta poruka, kako ističe sam režiser, opominje da narušavanje i najmanjeg procenta osnovnih ljudskih sloboda vodi ka opštoj društvenoj opasnosti.
Borba za historijsku istinu danas se vodi i kroz terminologiju, pri čemu gradske vlasti insistiraju da se umjesto izraza „režim iz Vichyja“ zvanično koristi naziv „Francuska država“ (État français), kako se krivica čitave nacije ne bi svodila na jedno geografsko ime. Na ulazu u gradsku Operu stoje uklesana imena 80 poslanika koji su 10. jula 1940. rekli „ne“ diktaturi, podsjećajući da je demokratija proces koji zahtijeva neprekidnu odbranu.
U savremenom političkom kontekstu, dok se Evropa i svijet suočavaju s novim valovima populizma i autoritarnih tendencija, lekcija iz Vichyja ostaje izuzetno opomena: pad jedne republike ne počinje uvijek spoljnim napadom, već iznutra, kada društvo pristane na kompromise s vlastitom slobodom.
IZVOR: Bosna.hr, El Pais
