Kada je 10. juna 1942. general Friedrich Stahl pokrenuo Borbenu grupu „Zapadna Bosna“ na Kozaru, u njenom sastavu nalazilo se i oko 2.000 četnika, uključujući grupacije Rade Radića, Uroša Drenovića i Laza Marčetića. Dok su njemačke i ustaške trupe stezale obruč oko Kozare i sprovodile kaznene ekspedicije nad civilima, Radićeve jedinice imale su precizne zadatke unutar okupacionog aparata. Četnici su osiguravali ključne saobraćajnice i komunikacije, sprečavali partizanske baze da prime pomoć iz unutrašnjosti i aktivno pročešljavali teren. Svi zarobljeni partizani i njihovi saradnici, prema sklopljenim ugovorima, predavani su njemačkim i ustaškim vlastima. Dok je Potkozarje krvarilo, arhivski dokumenti bilježe da su Radićevi četnici, preko NDH i Wehrmachta, postali ovlašteni isporučioci drvne građe iz šumskih rejona Teslića za potrebe njemačke ratne privrede

Bitka na Kozari, u povijesnim dokumentima zabilježena i pod njemačkim šifriranim nazivom Operation West-Bosnien, predstavlja jednu od najtragičnijih epizoda Drugog svjetskog rata na prostorima Jugoslavije. Pokrenuta u rano ljeto, tačnije desetog juna 1942. godine  a okončana 18. jula iste godine, ova opsežna vojna operacija imala je primarni cilj da potpuno opkoli i uništi Drugi krajiški narodnooslobodilački partizanski odred koji je djelovao na ovom planinskom masivu.

Iz perspektive njemačke komande, partizanske snage neposredno su ugrožavale vitalne komunikacijske pravce, s posebnim naglaskom na prugu Beograd–Zagreb, zbog čega je Berlin odlučio pokrenuti operaciju uništenja pod zapovjedništvom generala Friedricha Stahla, komandanta 714. pješadijske divizije. Snage osovinske koalicije bile su impresivne i zastrašujuće jer je Wehrmacht na teren izveo jedanaest hiljada vojnika raspoređenih u dvanaest pješadijskih, jedan tenkovski i jedan pionirski bataljon, uz podršku dva artiljerijska diviziona i pet topovnjača mađarske riječne flotile, dok je pod Stahlovom vrhovnom komandom u sklopu borbene grupe Zapadna Bosna marširalo i dvadeset hiljada ustaša i domobrana.

Nasuprot ovoj sili stajalo je svega tri i po hiljade partizanskih boraca organizovanih u pet bataljona, sa skromnim i uglavnom zaplijenjenim arsenalom od nekoliko topova, dva tenka i jednim avionom. Unatoč potpunoj brojčanoj i tehničkoj inferiornosti, ustanici su pružili herojski i fanatičan otpor u okruženju, uspjevši u prvim sedmicama borbi razbiti i neutralisati desetak neprijateljskih bataljona.

Međutim, taktika sistematskog iscrpljivanja i formiranje širokih zaprečnih pojaseva oko planine počeli su donositi rezultate nakon deset dana neprekidnih i krvavih sukoba. Odbrambene linije unutar obruča naglo su slabile uslijed velikih gubitaka, ekstremnog zamora ljudstva i hroničnog nedostatka municije. Iako su partizanske jedinice van obruča poduzele energične napade na okolne garnizone poput Bosanskog Novog, Sanskog Mosta i Dobrljina kako bi odvukle dio osovinskih snaga, njemačka komanda je dovođenjem stalnih pojačanja pojačavala pritisak na opkoljene branioce.

Uslijedilo je brutalno, dvosedmično pročešljavanje terena koje je imalo karakter otvorenog genocida nad civilnim stanovništvom, gdje je cilj bio potpuno isprazniti Kozaru i Potkozarje kako bi se partizani lišili baze za preživljavanje. Oko trideset i pet hiljada civila izgubilo je život, sela su sistematski spaljena do temelja, dok je preko šezdeset i osam hiljada ljudi, uključujući žene i djecu, deportovano u koncentracione logore Jasenovac, Stara Gradiška i Sajmište.

Ipak, najmračnija politička i vojna dimenzija ove tragedije ne leži samo u njemačko-ustaškoj sili, već u činjenici da se u istom stroju, pod zajedničkom komandom generala Stahla, našlo i oko dvije hiljade četnika Draže Mihailovića, predvođenih lokalnim zapovjednicima među kojima je ključnu ulogu imao Radoslav Rade Radić.

Da bi se uopće razumjela logika saradnje četnika i vlasti Nezavisne Države Hrvatske u ljeto 1942. godine, historiografija mora napustiti moralne dileme i analizirati ogoljeni realpolitički okvir tog vremena. Nakon stravičnih ustaških pokolja nad srpskim stanovništvom tokom 1941. godine, četnički komandanti u Bosni shvatili su da je njihova vojna pozicija izuzetno krhka, moral ljudstva nizak, a opskrba gotovo nikakva. Suočeni sa strahom od uništenja i brzim širenjem partizanskog pokreta koji je nudio antifašističku alternativu, oni su rješenje za preživljavanje pronašli u legalizaciji svojih odreda kroz direktne sporazume sa ustaškim režimom.

Ovaj proces započeo je u proljeće 1942. godine i odvijao se kao sistemski talas kapitulacije i savezništva. Prvi korak načinio je Uroš Drenović, komandant četničkog odreda Kočić, koji je dvadeset sedmog aprila u Mrkonjić Gradu potpisao ugovor sa predstavnicima NDH, a nepunih mjesec dana kasnije, dvadeset trećeg maja, isti korak poduzima i Lazar Tešanović, zapovjednik četničkog bataljona Mrkonjić. Trend se nastavlja dvadeset osmog maja u selu Lipac, gdje Cvijetin Todić i Savo Božić sklapaju saveze u ime Ozrenskog i Trebavskog četničkog odreda, dok su samo dva dana kasnije, tridesetog maja, predstavnici Majevičkog četničkog odreda također predali svoje potpise ustaškim vlastima.

Konačni, vojnički najbrutalniji sporazum za područje oko Banje Luke potpisao je devetog juna 1942. godine upravo Rade Radić, vođa četničkog odreda Borja, i to samo dvadeset i četiri sata prije nego što će prve njemačke granate pasti na Kozaru. Tim ugovorima bosanski četnici su službeno prekinuli sva neprijateljstva prema ustaškim snagama, formalno priznali vrhovnu vlast Poglavnika Ante Pavelića i prešli pod direktnu operativnu komandu oružanih snaga NDH, naglašavajući u tekstovima sporazuma da ulaze u zajedničku ratnu borbu do potpunog uništenja partizana.

Uloga Radoslava Rade Radića u ovim događajima predstavlja paradigmatičan primjer potpune moralne i političke kapitulacije. Prije nego što je postao ustaški i njemački saveznik, Radić je bio član štaba Četvrtog krajiškog narodnooslobodilačkog partizanskog odreda. Međutim, u pozadini je vodio tajne pregovore i pripremao teren za prevrat. Krajem marta 1942. godine, dok je glavnina partizanskog odreda vodila teške borbe protiv ustaša na sektoru Teslića, Radić je ostavljen u selu Jošavka sa zadatkom da organizuje prikupljanje hrane, te da brine o logistici i partizanskoj bolnici.

Iskoristivši situaciju u kojoj su štab i ranjenici ostali bez adekvatne zaštite, on je organizirao naoružanu bandu od oko stotinu ljudi i u noći između trideset prvog marta i prvog aprila izvršio mučki napad na bolnicu. Tom prilikom ubijeno je petnaest boraca i političkih rukovodilaca, dok je veći broj zarobljen. Među zarobljenima se našao i teško ranjeni doktor Mladen Stojanović, legendarni načelnik štaba Drugog krajiškog odreda i najpopularniji vođa ustanka u Potkozarju.

Već sutradan, prvog aprila, Radićevi ljudi su dr. Mladena Stojanovića i Rajka Bosnića izveli i hladnokrvno strijeljali, čime je uklonjena ključna figura antifašističkog otpora u cijeloj regiji. Istog dana, na zboru četničkih vođa u Opsječkom, Radić je izabran za komandanta ove grupacije, nakon čega pokreće opštu ofanzivu protiv preostalih partizanskih institucija, napadajući bolnice na Borju i Čemernici, te štabove u Čečavi i Maslovarima, ostavljajući iza sebe stotine ubijenih ranjenika i preko šezdeset likvidiranih najuglednijih rukovodilaca pokreta.

Odmah nakon ovih zločina, četvrtog aprila, Radić odlazi u Banju Luku na sastanak sa ustaškim generalom Ivanom Brozovićem, gdje dogovara formalni okvir saradnje prema kojem su se četnici obavezali da će dobrovoljno učestvovati u suzbijanju i uništavanju komunističkih bandi pod opštom komandom ustaške vojske, dok su od Zagreba dobili pravo na municiju, plate i besplatno liječenje svojih ranjenika u državnim bolnicama NDH.

Do dvadeset petog juna 1942. godine, u jeku najkrvavijih borbi na Kozari, održan je masovni sastanak svih četničkih komandanata Bosne na kojem su, uz prisustvo Save Božića, Lazara Tešanovića i Cvijetina Todića, donijeli odluku da se sve snage ujedine, a da Rade Radić postane vrhovni komandant svih osam četničkih odreda u Bosni. Tokom trajanja Kozaračke ofanzive, Radićeve trupe su funkcionisale kao integralni dio okupacionog aparata, aktivno čuvajući leđa njemačkim jedinicama, kontrolišući putne komunikacije i željezničke pruge, te pročešljavajući šumske komplekse kako bi pohvatali preživjele partizanske grupe i izbjeglo civilno stanovništvo.

Svaki zarobljeni partizan morao je, prema ugovoru, biti izručen njemačkim ili ustaškim vlastima u Banjoj Luci, što je u praksi značilo sigurnu smrt. Ova saradnja imala je i vrlo profitabilnu ekonomsku stranu jer su arhivski dokumenti otkrili da su Radić i njegovi podređeni, preko ureda NDH i Wehrmachta, dobili status ovlaštenih isporučilaca drvne građe iz bogatih šumskih rejona Teslića, direktno snabdijevajući njemačku ratnu mašineriju dok su okolna srpska sela pretvarana u pepeo.

Iako su poslijeratni pokušaji revizije historije nastojali ove sporazume prikazati kao izolovanu akciju lokalnih vođa koji su djelovali na svoju ruku kako bi zaštitili narod, historijski izvori i dokumenti sa suđenja u Beogradu jasno dokazuju da je Vrhovna komanda pod vodstvom Dragoljuba Draže Mihailovića bila potpuno upoznata sa situacijom i da je ovakav rad svesrdno odobravala. Mihailović je još u proljeće 1942. godine, preko svog oficira kapetana Dragoslava Račića koji je boravio na Majevici, stavio pod svoju vrhovnu komandu sve ove odrede, a u augustu iste godine šalje majora Slavoljuba Vranješevića da preuzme funkciju načelnika štaba kod Rade Radića.

Vranješević je redovno, putem radio-veza i kurira, slao detaljne izvještaje Mihailoviću u kojima je otvoreno navodio da bosanski četnici u Banjoj Luci planiraju i izvode zajedničke operacije sa ustašama i Nijemcima. Mihailović je na ove izvještaje odgovarao jasnim naređenjima u kojima ističe da je primarni i jedini važan cilj uništiti komuniste, dok prema okupatoru treba primjenjivati taktiku prividnog primirja kako bi se izmamili oružje i municija.

Koliko je Mihailović cijenio Radićeve napore govori podatak da ga je lično predložio jugoslovenskoj emigrantskoj vladi i kralju Petru Drugom za visoko vojno odlikovanje, pa je četnički komandant iz Jošavke odlikovan ordenom Karađorđeve zvijezde. Početkom 1943. godine Radić sa njemačkom komandom u Banjoj Luci potpisuje novi, još rigidniji sporazum kojim se obavezuje da će četnici najtačnije izvršavati sve njemačke operativne zapovijesti i loviti dezertere iz ustaške vojske kako bi ih predali Wehrmachtu.

Ova neprirodna, ali pragmatična koalicija, koju su historičari s pravom nazvali ratnim paktom očajnika, trajala je sve dok je osovinska strana imala jasnu inicijativu na terenu. Kada je u jesen 1943. godine došlo do kapitulacije fašističke Italije, četnici su izgubili svog najvećeg vanjskog zaštitnika, a unutrašnje krize unutar same NDH poljuljale su sistem legalizovanih odreda. Ipak, politički cinizam ovog saveza doživio je svoj vrhunac na samom kraju rata. U aprilu 1945. godine, dok su se njemački frontovi dramatično raspadali, a jedinice Jugoslovenske armije nezadrživo oslobađale Bosnu i Hrvatsku, Draža Mihailović je poslao svoje zvanične političke delegate u Zagreb direktno Anti Paveliću.

U tim paničnim, posljednjim danima rata, komandant jugoslovenskih četnika tražio je od vođe ustaškog režima vojni savez, hitnu pomoć u hrani, lijekovima i municiji, te osiguravanje bezbjednog prolaza za četničke kolone koje su se preko teritorije NDH povlačile prema Austriji. Time je krug kolaboracije, započet na lokalnom nivou u proljeće 1942. godine na stratištima oko Kozare, definitivno zatvoren na najvišem nivou u Zagrebu 1945. godine.

Radoslav Rade Radić ostao je u odmetništvu nakon sloma okupacionih snaga, ali je ubrzo lociran i uhapšen od strane organa nove vlasti. Na velikom beogradskom procesu 1946. godine izveden je pred sud zajedno sa Dražom Mihailovićem, gdje je proglašen krivim za veleizdaju, masakre nad ranjenicima i sistematsku saradnju sa okupatorom, te osuđen na smrt i strijeljan u julu iste godine.