Clara Usón je spisateljica, autorica nagrađivanog roman Kćer sa Istoka, čija je tema smrt kćerke Ratka Mladića. Povodom smrti tog ratnog zločinca Usón povlači zlokobnu paralelu između Mladićevog mračnog naslijeđa i savremenog uspona evropske krajnje desnice kao i o opasnim ideološkim matricama koje i danas prijete Evropi

Kada se u najuticajnijem španskom dnevnom listu El País pojavi OSVRT koji započinje zastrašujućom maksimom da se „granice crtaju krvlju, a grobovi definišu države“, čitatelj lako pretpostavi da nije riječ o običnoj političkoj analizi. Autorica ovih redova je Clara Usón, jedna od najznačajnijih savremenih španskih književnica, a povod za njeno oglašavanje refleksija nad smrću i naslijeđem Ratka Mladića.

Podsjećajući da Mladić nije bio nikakav teorijski mislilac, već čovjek od akcije koji je svoju doktrinu sproveo u djelo u julu 1995. godine, natopivši krvlju 8.000 bošnjačkih dječaka i muškaraca zemlju koja danas čini entitet Republika Srpska, Usón se osvrće na činjenicu da, uprkos doživotnoj kazni za genocid, bivši general u svojoj sredini i dalje uživa počasti heroja. Njegova izričita želja da bude sahranjen na beogradskom groblju Topčider, pored groba svoje kćerke Ane, špansku autoricu podsjetila je na njeno četvorogodišnje istraživačko i književno putovanje u samo srce balkanskog mraka.

Clara Usón (Barcelona, 1961) ugledna je i višestruko nagrađivana književnica, poznata po svojoj jedinstvenoj sposobnosti da kroz duboku psihološku analizu i dokumentarističku preciznost uđe u svijest svojih likova. Bivša pravnica, koja je napustila advokaturu kako bi se potpuno posvetila književnosti, afirmaciju na evropskoj sceni stekla je romanima poput „Corazón de napalm“. Njeno stvaralaštvo karakteriše spajanje istorijskih činjenica, arhivske građe i fiktivnih narativa, pri čemu vješto izbjegava patetiku i crno-bijele političke šablone.

Usón se neumorno bavi kompleksnim temama porodičnog naslijeđa, moralne odgovornosti te načinom na koji ideološke manipulacije i populizam uništavaju pojedinca, crpeći inspiraciju iz tradicije velikih pisaca poput Tolstoja i Čehova. Upravo iz te potrebe za razumijevanjem mehanizama kolektivnog sljepila nastao je njen najpoznatiji roman „Kćer sa Istoka“ (La hija del Este), nagrađen prestižnim priznanjima Ciudad de Barcelona i Nagradom kritike.

Priča o nastanku ovog romana nalikuje na intelektualni detektivski proces. Usón, po sopstvenom priznanju, strastvena čitateljica inozemne štampe, na priču o Ani Mladić naišla je sasvim slučajno, čitajući londonski The Times. U tom trenutku nije znala ko je bila ta djevojka, niti je imala dublje znanje o Ratku Mladiću i kompleksnoj istoriji raspada Jugoslavije. Za nju je Balkan bio potpuna nepoznanica, haotičan mozaik u kojem nije razlikovala Srbina od Bosanca ili Hrvata.

Međutim, sudbina Ane Mladić učinila joj se poput antičke, grčke tragedije: lijepa, šarmantna i popularna djevojka, najbolja studentica medicine pred početkom ljekarske prakse, odrasla u uvjerenju da je njen otac narodni heroj i neprikosnoveni zaštitnik nacije, odjednom odlazi na apsolventsku ekskurziju u Moskvu u martu 1994. godine. Vraća se potpuno promijenjena, depresivna i povučena, da bi ubrzo u porodičnoj kući u Beogradu izvršila samoubistvo.

Ono što je priču činilo posebno mračnom jeste izbor oružja. Ana nije uzela bilo koji komad iz bogatog arsenala svog oca, već njegov omiljeni pištolj, dar koji je Mladić dobio od svojih kolega sa vojne akademije kao najbolji kadet i koji je čuvao sa posebnom namjerom: da iz njega puca u zrak onog dana kada mu kćerka rodi prvo unuče. Uništenjem vlastitog života tim konkretnim oružjem, Ana je poslala jezivu simboličku poruku o prekidu loze i moralnom slomu. Sam Mladić nikada nije želio prihvatiti činjenicu da se njegova kćerka ubila, upravo tvrdeći da je ona previše dobro znala šta mu je taj pištolj značio, zbog čega su u njegovim krugovima kružile teorije o zavjeri i trovanju u Moskvi.

Istražujući šta se zapravo dogodilo u Moskvi, Usón je slagala mozaik o tome kako su prijatelji i vanjski izvori informisanja Ani otvorili oči, predočivši joj surovu istinu o zločinima, opsadama i masakrima koje je komandovao njen otac. Suočena sa činjenicom da je njen moralni vertikal i čovjek koga je neizmjerno voljela zapravo kreator masovnih stradanja, Ana nije mogla podnijeti teret te spoznaje.

Da bi do kraja razumjela ovaj lom, Usón se nije zadržala na površinskim zapadnim izvještajima. Umjesto planirana tri mjeseca, istraživanje se proteglo na pune tri godine. Putovala je po Srbiji, Hrvatskoj i Bosni i Hercegovini, prevodila biografske spise, proučavala lokalnu štampu i razgovarala sa intelektualcima sa svih strana nekadašnjeg zajedničkog prostora.

Tokom tog procesa, spisateljica je došla do ključnih uvida koji su uobličili njen roman. Otkrila je famozni članak u beogradskom sedmičniku NIN, u kojem je Mladić direktno označen kao ubica, a koji je u generalovom okruženju smatran direktnim okidačem za Anin čin. Do teksta je došla zahvalizujući beogradskom dezerteru u Londonu, koji joj je posvjedočio o općoj atmosferi straha i izbjegavanja mobilizacije.

Takođe, istražujući arhivsku građu i dokumentarne snimke, poput zabranjenog dokumentarca poljskog režisera iz 1992. godine u kojem se polotički i vojni vrh Republike Srpske prikazuje u potpuno ogoljenom, nemilosrdnom izdanju, Usón je naišla i na sam Mladićev intervju u kojem se hvalio kako su ga kćerka i supruga posjetile helikopterom na položajima iznad Sarajeva za Anin rođendan 1993. godine i pomogle mu da ispaljuje granate na grad. Taj podatak bio je prekretnica: Ana više nije bila samo nevina žrtva, već i saučesnik koji je naknadno osjetio razornu grižu savjesti kada je shvatila da su na meti bili nenaoružani civili.

Proučavajući Aninu transformaciju od jugoslovenske pionirke odrasle u Titovom narativu bratstva i jedinstva do radikalne nacionalistkinje, Usón je napravila duboku paralelu između historija Španije i Jugoslavije. Obje zemlje, smještene na periferiji Evrope, kroz 20. stoljeće su prošle kroz slične traume: diktature, krvave građanske ratove i potiskivanje istorijskih istina pod izgovorom očuvanja državnog jedinstva. I Franco i Tito umrli su u svojim krevetima, ostavljajući iza sebe zamrznute konflikte i neotvorene masovne grobnice. Usón zaključuje da nema ničeg opasnijeg od zakopavanja prošlosti: kada su stege popustile, potisnuti revanšizam, pomognut vanjskim političkim interesima i populizmom, zapalio je balkansko bure baruta.

Upravo u tom mehanizmu stvaranja zla leži najvažnija poruka koju Clara Usón šalje u svom današnjem komentaru za El País. Baveći se likom Ratka Mladića, ona odbacuje jednostavne utešne teze o „rođenim čudovištima“. Njena saznanja su daleko uznemirujuća: čudovišta su ljudska bića, ona se stvaraju, a sjeme zla nosi se u svima nama i potrebno mu je samo malo vode i đubriva da procvjeta. Mladić je mogao biti brižan otac, voljen suprug i poštovan oficir, a istovremeno nemilosrdni izvršilac genocida jer su ga dogma o etničkom suprematizmu i eufemizmi poput „etničkog čišćenja“, koncepta koji je skovala ptravosnažno presuđena ratna zločinka Biljana Plavšić, ubijedili da drugi nisu ljudi, već štetočine i virusi koje treba ukloniti.

Ipak, teza prema kojoj je osnovni i jedini motiv Aninog samoubistva bilo iznenadno prosvjetljenje o očevoj ratnoj ulozi nosi u sebi značajnu dozu upitnosti i naivnosti. Teško je izgrađen i čvrsto ukorijenjen svjetonazor dovesti do potpunog kolapsa preko noći, naročito kod djevojke koja nije bila neutralni posmatrač, već izdanak porodice u kojoj je historija doživljavana kroz prizmu vjekovnog stradanja i revanšizma „turcima“ i ustašama.

Odrasla u domu u kojem su priče o ustaškim zločinima, logorima i osmanskom zulumu tvorile temeljan dio porodičnog i nacionalnog identiteta, Ana je od malih nogu oblikovana u duhu borbe za opstanak vlastitog naroda. Za dijete vaspitano na takvim narativima, ratne operacije i stradanja druge strane prirodno su se uklapali u matricu nužne odbrane i historijske pravde. Tvrdnja da bi kćerka srpskog generala, koja je i sama posjećivala položaje i dijelila očeve nacionalističke ideale,  preživjela tako radikalan moralni preokret na jednoj apsolventskoj ekskurziji da bi zbog patnje neprijatelja podigla ruku na sebe, djeluje prilično nategnuto i pojednostavljeno.

Daleko je vjerovatnije da se u Moskvi nije dogodio jednostavan prosvetiteljski čin, već složeni psihološki slom u kojem su se lični sukobi, pritisak izolacije, teorije zavjere i eventualne ucjene ispreplitali s porodičnim teretom, dok je politički narativ o „griži savjesti“ poslužio kao najprikladnije književno i novinsko objašnjenje za tragediju čija će prava pozadina zauvijek ostati zaključana na Topčideru.

Ono što autoricu najviše danas plaši jeste činjenica da Mladićeva smrt ne označava i kraj njegove doktrine. Njegovo naslijeđe, kao i naslijeđe Miloševića i Karadžića, danas ne samo da opstaje nego se i aktivno širi u samom srcu savremene Evrope. Usón upozorava da su upravo oni bili pioniri ideoloških obrazaca koje danas, iako u uglancanom odijelu i bez otvorenog pozivanja na oružje, promovišu lideri evropske krajnje desnice poput Marine Le Pen, Santiago Abascala, Giorgie Meloni ili Alice Weidel. Plemenski ponos, ksenofobija, raspirivanje straha od stranaca te narativ o ugroženosti vlastite kulture, jezika i „bijele kože“ postali su mainstream evropske politike.

U završnom pasusu svog komentara, koji ujedno predstavlja i najmračnije upozorenje za savremeno društvo, Clara Usón sažima svu opasnost vremena u kojem živimo, podvlačeći direktnu liniju od balkanskih ratova do današnjih evropskih ulica:

„Mladić je mrtav, ali njegovo naslijeđe, i naslijeđe njegovih jarana Miloševića i Karadžića, ne samo da opstaje nego se i širi. Oni su bili prvi koji su formulisali principe koje danas brane — iako bez pozivanja na oružje — političari krajnje desnice poput Le Pen, Abaskala, Orriols, Meloni i Weidel (Trump je posebna priča; što se tiče Putina i Netanyahua, oni su nadmašili svoje prethodnike u nasilju i divljaštvu): plemenski ponos, mržnju i strah od stranaca, kojih se moramo osloboditi jer ugrožavaju našu kulturu, našu religiju, naš jezik, naš način života i, zašto ne priznati, našu etničku pripadnost, tako bijele kože, da je ne bismo oskrnavili. Sve će biti divno kada konačno ostanemo sami.“