Chatbotovi pokretani velikim jezičkim modelima (LLM), neuronskim mrežama obučenim na ogromnim količinama tekstova kako bi generisale prirodan govor, prodiru u sve pore naših života. Ipak, rijetko koji profesionalni sektor prolazi kroz tako brze i dramatične tektonske poremećaje kao što je evropska prevodilačka industrija

U februaru 2022. godine, dok je predano radio na prevođenju romana „Wayward“ američke autorke Dane Spiotte na francuski jezik, književni prevodilac Yoann Gentric odlučio je napraviti mali eksperiment iz čiste radoznalosti. Želio je testirati da li bi ga vještačka inteligencija (AI) uskoro mogla ostaviti bez posla.

Gentric se mučio sa kratkom, neverbalnom rečenicom koja opisuje osjećaje glavne junakinje kada otvori prozor: „Bright, sharp night air, bracing.” Unio je tekst u DeepL, prevodilački servis pokretan neuronskim mrežama koji u procjenama tačnosti često nadmašuje Google Translate.

Ponuđeni prevod ga je umirio i ulio mu privremeni osjećaj profesionalne sigurnosti: „L'air de la nuit, vif et vif, était vivifiant“ (Noćni vazduh, živahan i živahan, djelovao je oživljavajuće). Vještačka inteligencija je prenijela bazično značenje, ali potpuno nesvjesna da ponavljanje istih odrednica liniju čini apsurdnom. Rezultat je bio daleko inferiorniji u odnosu na Gentricov sopstveni prevod koji je u knjizi objavljen godinu dana kasnije: „L'air pur et piquant de la nuit, vivifiant.“

Međutim, kada je Gentric ponovio isti eksperiment ovog proljeća, ishod ga je prilično uznemirio. DeepL je ovoga puta ponudio znatno elegantnije rješenje: „L'air nocturne était vif, pur et vivifiant.“ Iako je online prevodilac i dalje izgubio dio stilskog pečata uvođenjem glagola, naučio je koristiti tri različita sinoneema koji su čak imali i određeni ritam. „Ne znam da li je u pitanju čista slučajnost ili fino podešeni algoritam, ali izbor riječi ‘nocturne’ i ‘pur’ uopšte nije loš”, priznaje Gentric.

Chatbotovi pokretani velikim jezičkim modelima (LLM), neuronskim mrežama obučenim na ogromnim količinama tekstova kako bi generisale prirodan govor, prodiru u sve pore naših života. Ipak, rijetko koji profesionalni sektor prolazi kroz tako brze i dramatične tektonske poremećaje kao što je evropska prevodilačka industrija.

Prema nedavnom istraživanju francuskih udruženja autora ADAGP i Société des Gens de Lettres, čak 79% prevodilaca smatra da uspon vještačke inteligencije „predstavlja direktnu prijetnju potpunog ili djelimičnog zamjenjivanja njihovog rada”. U Velikoj Britaniji, anketa sprovedena krajem prošle godine pokazala je da 84% ispitanih prevodilaca očekuje pad potražnje za ljudskim radom, što posljedično vodi i do znatno nižih honorara.

Za mnoge profesionalce u ovoj oblasti priroda posla već se drastično promijenila. Laura Radosh, koja u Berlinu radi prevode sa njemačkog na engleski jezik, ranije je mjesečno dobijala oko četiri ponude od klijenata poput univerziteta, profesora i muzeja. Tokom protekle godine broj ponuda je spao na svega jednu mjesečno.

Većina tih preostalih angažmana odnosila se na takozvano „post-uređivanje” (post-editing), posao koji od nje zahtijeva da ispravlja i stilski dotjeruje tekstove koje je prethodno obradila mašina. „To post-uređivanje mi oduzima jednako vremena i energije kao i prevođenje od nule”, kaže Radosh.

Osim što donosi znatno manje kreativnog zadovoljstva, ovakav rad je i drastično lošije plaćen. Umjesto tradicionalnog obračunavanja po stranici ili knjizi, klijenti sada insistiraju na plaćanju po satu. Francusko udruženje prevodilaca upozorava da se to radi po „apsolutno neprihvatljivim tarifama s obzirom na količinu uloženog truda”. U Njemačkoj su zabilježeni slučajevi gdje izdavači za post-uređivanje nude tarife od svega dva do osam eura po stranici, što je jedva četvrtina prosječne cijene koju naplaćuju ljudski prevodioci.

Književno prevođenje je i prije pojave velikih jezičkih modela važilo za nesigurnu i slabo plaćenu profesiju. Podaci njemačkog udruženja VdÜ pokazuju da je prosječni godišnji prihod književnih prevodilaca prije oporezivanja iznosio skromnih 20.363 evra. Zbog najnovijih trendova, mnogima računica više jednostavno nije održiva, pa je tako i Radosh nedavno bila prisiljena prihvatiti posao s polovičnim radnim vremenom kao knjigovođa u jednoj nevladinoj organizaciji.

Marco Trombetti, suosnivač i izvršni direktor kompanije za mašinsko prevođenje Translated, problem posmatra kroz prizmu biologije i ekonomije.

„Bez tehnološke pomoći, ljudski mozak je u prosjeku sposoban proizvesti oko 3.000 prevedenih riječi dnevno. Početnici će dostići oko 1.500, dok najbolji prevodilac na svijetu može prebaciti i 6.000 riječi, ali varijacije nisu tako velike. Cijena ljudskog prevoda bila je definisana brojem neurona u mozgu, kojih ima oko 100 milijardi. Ako to promijenimo, mijenjamo kompletnu ekonomsku zakonitost ove privredne grane.”

Ipak, nevjerovatna brzina ovih promjena istovremeno na površinu izbacuje ono u čemu su ljudi i dalje nezamjenjivi. Mašinski prevodioci se i dalje ozbiljno muče sa kontekstom. Njemačko-britanski akademski izdavač Springer Nature već neko vrijeme nudi autorima opciju besplatnog automatskog prevođenja knjiga. Uprkos naknadnim „ljudskim provjerama”, ovaj proces je već dovodio do komičnih rezultata.

Tako je 2024. godine pomenuti izdavač pomoću vještačke inteligencije na njemački jezik preveo djelo grupe indijskih akademika pod naslovom „Capital” in the East: Reflections on Marx. U naslovima poglavlja, DeepL je englesku riječ „capital” (kapital, u ekonomskom smislu) preveo kao Hauptstadt, odnosno „glavni grad”, umjesto Kapital.

Jedna od najvećih ironija ovog tehnološkog prevrata jeste to što se književni prevod sada čini znatno sigurnijim izborom od tehničkog prevođenja. Izdavačka kuća Harlequin France, koja se nalazi u vlasništvu giganta HarperCollins, potvrdila je da sarađuje s jednom komunikacijskom agencijom na izradi prevoda koje generiše AI, a potom dorađuju ljudi, mada su takvi eksperimenti za sada rezervisani isključivo za jeftinu, šund literaturu.

U Njemačkoj, gdje ukupan broj novih objavljenih naslova bilježi postepeni godišnji pad, prevedena književnost se drži iznenađujuće dobro. Sa 8.765 prevedenih naslova u 2024. godini, ovaj segment je dostigao istorijski visok udio od 15% ukupne izdavačke produkcije. Marieke Heimburger, prevoditeljica s danskog na njemački i predsjednica udruženja VdÜ, ističe da autori sve češće ugovorom obavezuju izdavače da uopšte ne koriste vještačku inteligenciju u procesu prevoda.

„Vještačka inteligencija jednostavno ne zna napisati i prenijeti dijalog”, objašnjava Katy Derbyshire, prevoditeljica sa sjedištem u Berlinu. „Kada prevodite od nule, vi ulazite u srž likova, razumijete njihove motivacije i neprestano ih prilagođavate u svojoj glavi – specifičnim situacijama, ali i samom žanru. Dijalozi koje je ponudio AI uopšte nisu odgovarali psihološkom opisu likova.”

Ona dodaje da je ljudsko iskustvo ključna prednost u ovom poslu:

„Moje tijelo je fizički osjetilo svu bol i radost koju književnost nastoji prenijeti. Ja tačno znam šta će čovjek viknuti kada palcem u mraku udari o ivicu kreveta, algoritam to ne može znati.”

IZVOR: The Guardian Weekly