Dejtonski ustavni okvir stvorio je višeslojni sistem u kojem birači istog dana biraju predstavnike na državnom, entitetskom i kantonalnom nivou, dok evropske zemlje uglavnom glasaju na jednom ili dva listića.

Bosna i Hercegovina 4. oktobra 2026. godine ponovo izlazi na Opće izbore, četrnaeste po redu od potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma 1995. godine. Dok birač u većini evropskih zemalja na parlamentarnim izborima dobije jedan jedini listić, birač u BiH suočava se sa znatno složenijim zadatkom, koji zahtijeva poznavanje čitavog niza nivoa vlasti prije nego što uopšte uđe u glasačku kabinu.

Prema zvaničnim podacima Centralne izborne komisije BiH, svaki birač na Općim izborima dobija po četiri glasačka listića, no njihov sadržaj zavisi od toga u kom entitetu birač glasa.

Birač u Federaciji BiH bira: člana Predsjedništva BiH (bošnjačkog ili hrvatskog), Predstavnički dom Parlamentarne skupštine BiH, Parlament Federacije BiH i skupštinu svog kantona. Birač u Republici Srpskoj bira: člana Predsjedništva BiH iz reda srpskog naroda, Predstavnički dom Parlamentarne skupštine BiH, predsjednika i potpredsjednike Republike Srpske te Narodnu skupštinu Republike Srpske.

Dakle, oba entiteta imaju po četiri listića, ali struktura glasanja u Federaciji dodatno je opterećena kantonalnim nivoom, kojeg u Republici Srpskoj nema, zbog čega Federacija ima deset zasebnih kantonalnih skupština, svaka sa svojim brojem zastupnika (od 21 do 35, zavisno od veličine kantona), dok Republika Srpska ima jedinstvenu Narodnu skupštinu sa 83 zastupnika.

518 pozicija za 3,4 miliona birača

Prema podacima Centralne izborne komisije BiH, na Općim izborima se bira ukupno 518 nosilaca mandata: tri člana Predsjedništva BiH, 42 zastupnika u državnom Parlamentu, 98 zastupnika u Parlamentu Federacije BiH, predsjednik i dva potpredsjednika Republike Srpske, 83 zastupnika u Narodnoj skupštini RS, te stotine zastupnika u deset kantonalnih skupština.

Za ove pozicije na izborima 2022. godine kandidovalo se 7.258 kandidata iz 72 političke stranke i 38 koalicija. To znači da je u prosjeku svaka vlast popunjavana sa više od 14 kandidata po mandatu, ali i da je prosječan birač, prije nego što je ušao u glasačku kutiju, morao prepoznati i razumjeti sadržaj četiri potpuno odvojena izborna nivoa, svaki sa desetinama ili stotinama imena na kandidatskim listama.

Za ilustraciju razmjera ove složenosti dovoljno je pogledati susjednu Hrvatsku, zemlju sličnog broja stanovnika. Hrvatska ima oko 3,87 miliona stanovnika, slično kao BiH, ali njen birač na parlamentarnim izborima dobija samo jedan glasački listić, kojim bira 151 zastupnika u Hrvatski sabor (plus zasebne, odvojene listiće za nacionalne manjine i dijasporu, ali to je iznimka koja se tiče samo tog dijela biračkog tijela). Lokalni izbori (gradonačelnici, županijske skupštine) u Hrvatskoj se održavaju u zasebnom izbornom ciklusu, odvojeno od parlamentarnih.

U BiH se, naprotiv, u jednom te istom danu, jednim odlaskom na biralište, bira čak četiri potpuno različita zakonodavna i izvršna nivoa odjednom, državni, entitetski, kantonalni (u Federaciji). Da bi se stekla realna slika, trebalo bi zamisliti hrvatskog birača koji bi istovremeno, na istom biralištu, birao Hrvatski sabor, predsjednika države, županijsku skupštinu i još jedno zakonodavno tijelo koje ne postoji nigdje osim u BiH.

Administrativna cijena složenosti

Ova slojevitost ima i mjerljivu administrativnu cijenu. Prema analizi pojedinih organizacija na prethodnim izborima zabilježen je izuzetno visok broj nevažećih i praznih glasačkih listića. Dio tih listića otpada na namjerno bojkotovanje pojedinih nivoa glasanja, ali stručnjaci upozoravaju i da sama složenost sistema, četiri različita listića, različite boje, različita pravila popunjavanja (otvorene liste, preferencijalni glasovi, do tri kandidata po listiću), doprinosi tehničkim greškama birača, posebno starijih osoba i onih koji prvi put glasaju.

Za izbore 2026. godine CIK BiH prvi put uvodi biometrijsku identifikaciju birača otiskom prsta i skeniranje glasačkih listića, što bi, prema najavama nadležnih, trebalo ubrzati obradu rezultata, ali ne mijenja osnovnu strukturnu složenost samog čina glasanja.

Složenost sistema prati i problem izlaznosti. Za izbore 2026. godine na biračkom spisku je upisano nešto više od 3,4 miliona birača, dok prema procjenama Svjetske banke u BiH stvarno živi oko 3,14 miliona stanovnika, dakle manje ljudi ukupno nego što ih je upisano kao birača. Razlog leži u pasivnoj registraciji birača (od 2006. godine birač se automatski upisuje na spisak vađenjem lične karte, bez obzira živi li stvarno u zemlji) i činjenici da veliki dio dijaspore, koja se trajno iselila, ostaje na spisku.

Korijen ove slojevitosti leži u samom Dejtonskom mirovnom sporazumu iz 1995. godine, koji je, u cilju okončanja rata i uspostave ravnoteže između tri konstitutivna naroda, BiH podijelio na dva entiteta i Brčko distrikt, sa Federacijom dodatno podijeljenom na deset kantona. Svaki od ovih nivoa dobio je vlastiti parlament i vladu, što je tridesetak godina kasnije rezultiralo strukturom koju međunarodni posmatrači, uključujući izvještaje Evropske komisije u okviru procesa pristupanja EU, redovno navode kao primjer prekomjerne fragmentacije vlasti koja otežava donošenje odluka i povećava troškove administracije.

Dok birač u većini evropskih država na jednim izborima dobija jedan ili eventualno dva listića, birač u Bosni i Hercegovini suočava se sa četiri odvojena izborna nivoa, biranjem između desetina stranaka i stotina kandidata, te biračkim spiskom koji statistički premašuje broj stvarnih stanovnika zemlje. Ova kombinacija, slojevita ustavna arhitektura naslijeđena iz Dejtona, rekordan broj registrovanih političkih subjekata i dugotrajno nerazriješeno pitanje tačnosti biračkog spiska, čini bosanskohercegovačke izbore jednim od strukturno najsloženijih izbornih procesa u Evropi, bez obzira na to što zemlja ima manje stanovnika od pojedinih evropskih gradova.