Pisma razmijenjena između Velike Britanije i šerifa od Meke 1915. i 1916. godine ostaju među najdalekosežnijim i najspornijim diplomatskim dokumentima 20. stoljeća

Prepiska McMahon–Hussein predstavlja jedan od najvažnijih diplomatskih dokumenata u historiji Bliskog istoka iz perioda Prvog svjetskog rata. Riječ je o seriji pisama razmijenjenih između Velike Britanije i šerifa Husseina bin Alija od Meke u periodu od 1915. do 1916. godine. U samom središtu ovih pregovora nalazilo se pitanje davanja široke nezavisnosti arapskim teritorijama nakon završetka rata, u zamjenu za vojnu i političku saradnju Arapa s Britancima protiv Osmanskog Carstva.

Međutim, neprecizno definirane granice i dvosmislen diplomatski jezik proizašao iz ratne nužde doveli su u kasnijim decenijama do žestokih rasprava, prije svega oko pitanja da li je teritorija Palestine bila obuhvaćena tim obećanjima. Zbog toga prepiska McMahon–Hussein nije značajna samo za razumijevanje britansko-arapskih odnosa u Prvom svjetskom ratu, već i za shvatanje samih korijena političkog poretka koji je nakon raspada Osmanskog Carstva uspostavljen u Siriji, Iraku, Jordanu i Palestini.

Kolekciju od deset pisama razmijenjenih između jula 1915. i marta 1916. godine treba posmatrati u kontekstu vremena u kojem rat još nije bio odlučen, a Osmansko Carstvo je i dalje čvrsto držalo svoje arapske pokrajine. Iz britanske perspektive, primarni cilj bio je oslabiti osmanske vojne kapacitete i osigurati sopstvene strateške interese na bliskoistočnom ratištu. Za šerifa Husseina, cilj je bio uspostavljanje nezavisne arapske države u postosmanskom periodu te učvršćivanje pozicije hašimitske dinastije na čelu tog novog poretka.

Nije moguće razumjeti suštinu ove prepiske bez uvida u historijski okvir u kojem je nastala. Osmansko Carstvo je u rat ušlo u kasnu jesen 1914. godine na strani Njemačke, zbog čega je Britanija počela posmatrati osmanske teritorije kao jedno od ključnih ratišta. Za London su sigurnost Sueckog kanala, Perzijskog zaljeva, Iraka i istočnog Mediterana bili od prvorazrednog strateškog značaja.

U istom periodu, odnosi između osmanske centralne vlasti i pojedinih arapskih uglednika te nacionalističkih krugova počeli su se naglo pogoršavati. Ratne ekonomske nedaće, obavezna mobilizacija, politike centralizacije te uspon arapskog nacionalizma stvorili su duboke tenzije. Šerif Hussein od Meke bio je jedan od najvažnijih političkih aktera u Hidžazu. Kao pripadnik hašemitske dinastije i emir oblasti koja je obuhvatala Meku i Medinu, njegov vjerski i politički autoritet činio ga je idealnim sagovornikom za Britance.

Britanska komanda vjerovala je da bi Husseinovo otkazivanje poslušnosti Carstvu proizvelo snažan politički i vojni odjek širom arapskog svijeta. Britanski cilj nije bio samo podizanje pobune u Hidžazu; vezivanje osmanskih snaga i slabljenje autohtnog autoriteta u arapskim pokrajinama činili su temelj njihove ratne strategije.

Kontakt između Husseina i Britanaca zapravo je bio nastavak ranijih diskretnih razgovora. Inicijalni pregovori, započeti preko Husseinovog sina Abdullaha, prerasli su u zvaničnu prepisku u ljeto 1915. godine. U prvom značajnom pismu, datiranom 14. jula 1915. godine, šerif Hussein je od Britanije zatražio formalno priznavanje nezavisnosti arapskih zemalja.

Granice koje je Hussein predložio bile su izuzetno prostrane. Obuhvatale su područje od Mersina i Adane na sjeveru, duž 37. paralele do iranske granice i Perzijskog zaljeva na istoku, Indijskog okeana na jugu, te Crvenog i Sredozemnog mora na zapadu. Hussein je također naveo da traži podršku Britanije za uspostavljanje arapskog hilafeta. Stoga zahtjev nije bio sveden na lokalnu autonomiju Hidžaza, već se radilo o sveobuhvatnom političkom projektu nezavisnosti koji je obuhvatao ogromna prostranstva Osmanskog Carstva naseljena arapskim stanovništvom. Taj projekat je ujedno odražavao težnju da se različiti elementi arapskog nacionalizma ujedine pod hašimitskim vodstvom.

Inicijalni odgovori s britanske strane bili su izuzetno suzdržani, naročito u pogledu razgraničenja. Visoki komesar Velike Britanije u Kairu, sir Henry McMahon, izbjegao je da odmah i nedvosmisleno prihvati Husseinove teritorijalne zahtjeve, ističući da u jeku rata nije uputno detaljno rješavati granična pitanja. Međutim, kako je Hussein uporno insistirao na definiranju granica, McMahon je u pismu od 24. oktobra 1915. godine preciznije izložio stav britanske vlade. Ovo pismo postaće centralni dokument u kasnijim raspravama o statusu Palestine.

McMahon je naveo da se oblasti Mersina i Iskenderuna, kao i „dijelovi Sirije koji leže zapadno od pokrajina Damask, Homs, Hama i Halep“, ne mogu smatrati čisto arapskim te da moraju biti izuzeti iz granica koje je Hussein zatražio. Izvan tih izuzetaka, naveo je da Britanija prihvata predložene granice, uz određene modifikacije.

Drugi ključni dio ovog pisma odnosio se na buduće uređenje Iraka. McMahon je naglasio da su Britaniji potrebni „posebni administrativni aranžmani“ u pogledu pokrajina Bagdad i Basra. Kao razlozi su navedeni zaštita od vanjskih napada, dobrobit lokalnog stanovništva i zajednički ekonomski interesi. Takođe je istaknuto da će Britanija savjetovati Arape pri uspostavljanju odgovarajućih oblika vlasti te da će neophodni evropski savjetnici i službenici biti birani iz britanskih redova. Prema tome, pismo od 24. oktobra nije predstavljalo prostu i bezuslovnu deklaraciju o nezavisnosti, već kompleksan diplomatski tekst koji je prihvatao ideju arapske samostalnosti uz istovremenu zaštitu britanskih strateških i ekonomskih interesa.

Najsporniji aspekt čitave prepiske postat će status Palestine. Sama riječ „Palestina“ nije eksplicitno spomenuta u McMahonovom pismu. U kasnijim godinama, britanska strana je tvrdila da je McMahonova formulacija o izuzimanju određenih područja zapadno od Sirije obuhvatala i Palestinu. Arapska strana, kao i dio historičara koji podržava to tumačenje, zastupali su suprotan stav. Prema njima, McMahon je modificirao Husseinove granice samo u pogledu geografskih odrednica koje je izričito poimenično naveo, a Palestina nipošto nije bila među tim izuzecima. Na osnovu toga, tvrdilo se da je Palestina morala ostati unutar obećane zone arapske nezavisnosti.

Ova debata u decenijama koje su uslijedile nije ostala samo na nivou akademskog neslaganja; pretvorila se u prvorazredno političko pitanje koje je dovodilo u sumnju legitimitet britanske politike u Palestini i poljuljalo povjerenje Arapa u London. U studijama Cambridge University Pressa ističe se da je prepiska McMahon–Hussein kasnije postala nerazdvojni dio palestinskog pitanja te da su arapski predstavnici tokom 1930-ih godina kontinuirano dokazivali da je Palestina bila obećana upravo kroz ove dokumente.

Osnovni problem ležao je u tome što su dvije strane istim riječima pridavale različita politička značenja. Već ionako složena osmanska administrativna geografija dodatno je komplikovala stvar, jer su se pojmovi poput „Sirija“, „vilajet“, „oblast“ i „Arabija“ koristili u različitim kontekstima. Posebno su se razišla tumačenja oko toga koja je geografska prostranstva obuhvatala McMahonova fraza „dijelovi Sirije zapadno od Damaska, Homsa, Hame i Halepa“. Dok su kasnija britanska objašnjenja tvrdila da je ta formulacija uključivala i Palestinu, arapska strana je insistirala na tome da Palestina nije izričito izuzeta. Zbog razmimoilaženja u tumačenju, tokom Konferencije o Palestini 1939. godine formiran je i posebni britansko-arapski komitet sa zadatkom da detaljno analizira prepisku i podnese zvanični izvještaj.

Značaj prepiske McMahon–Hussein ogleda se i u tome što su ova pisma bila samo dio širih diplomatskih aktivnosti koje je Britanija vodila tokom ratnih godina. U istom periodu, London je vodio tajne pregovore s Parizom o podjeli osmanskih teritorija. Sporazum Sykes-Picot iz 1916. godine uspostavio je tajni okvir između Britanije i Francuske o tome kako će se arapske pokrajine podijeliti nakon rata. Time je stvorena duboka kontradikcija između obećanja datih Husseinu o arapskoj nezavisnosti i tajnih dogovora koje je Britanija sklapala s Francuskom.

Iako prepiska i Sporazum Sykes-Picot nisu direktno povezani po svojoj pravnoj prirodi, oba dokumenta pokazuju da su u isto vrijeme djelovale potpuno oprečne vizije budućnosti Bliskog istoka: s jedne strane arapske težnje za nezavisnošću, a s druge britanski i francuski imperijalni interesi. Historiografski radovi naglašavaju da se prepiska McMahon–Hussein, Sporazum Sykes-Picot te kasnija Balfourova deklaracija moraju posmatrati zajedno kao međusobno isprepleteni diplomatski tekstovi koji su oblikovali prekrajanje Bliskog istoka između 1915. i 1922. godine.

Dok je rat trajao, za Husseina je ključno pitanje bilo hoće li se britanska obećanja pretočiti u stvarnu političku nezavisnost. Za Britaniju je podsticanje Arapa na ustanak protiv Osmanskog Carstva bilo prvenstveno strateško sredstvo. Britanski dokumenti iz tog perioda otkrivaju da je vojna uprava posmatrala Arapsku pobunu kao faktor koji će oslabiti osmansku vojnu moć. Događaji na frontovima poput Galipolja i Kuta tokom 1915. i 1916. godine učinili su bliskoistočnu strategiju Londona još presudnijom.

Arapska pobuna konačno je izbila u junu 1916. godine. Hussein i njegovi sinovi, posebno Fejsal i Abdulah, preuzeli su vodeće uloge u organizaciji ustanka. Vojni efekat pobune bio je značajan, posebno u pogledu napada na Hidžašku željeznicu i ograničavanja pokretljivosti osmanskih trupa. Međutim, bilo bi pogrešno posmatrati ustanak isključivo kao operaciju vođenu iz Londona; arapski nacionalizam, politika hašemitske kuće, tenzije s osmanskom upravom i ratni uslovi bili su ravnopravni činioci tog procesa.

Kada se rat završio, politički poredak koji je Hussein očekivao nije se ostvario. Osmansko Carstvo je doživjelo poraz, a veliki dio arapskih teritorija potpao je pod britansku i francusku vojnu kontrolu. Arapsko Kraljevstvo koje je Fejsal pokušao uspostaviti u Siriji srušile su francuske snage 1920. godine. Britanci su uspostavili mandate u Iraku i Palestini, dok je u Transjordaniji formiran režim pod podjelom hašemitske dinastije na čelu s Abdulahom.

Tako se ideja o jedinstvenoj i prostranoj arapskoj državi transformirala u rascjepkanu geografiju sastavljenu od različitih država i mandatnih uprava. Razloge za ovakav ishod ne treba tražiti isključivo u prepisci McMahon–Hussein; aranžmani Sykes-Picot, Konferencija u San Remu, mandatni sistem Društva naroda te lokalni politički procesi odigrali su presudnu ulogu. Ipak, prepiska ostaje temeljni dokument za razumijevanje načina na koji su arapske vođe izgradile svoja očekivanja.

Situaciju je dodatno usložnila Balfourova deklaracija iz 1917. godine, kojom je Britanija objavila podršku uspostavljanju „nacionalnog doma“ za jevrejski narod u Palestini, uz napomenu da se ne smiju ugroziti građanska i vjerska prava nejevrejskih zajednica. Time se povećao broj kontradiktornih diplomatskih obećanja u pogledu Palestine. Dok je arapska strana prepisku iz 1915–1916. posmatrala kao temelj obećane nezavisnosti, Britanija je svoju poslijeratnu politiku u Palestini oblikovala u okvirima Balfour ove deklaracije i mandatnog sistema.

Među historičarima i danas postoje podijeljena mišljenja o pravnoj prirodi prepiske McMahon–Hussein. Dok jedni smatraju da se radilo o obavezujućem diplomatskom obećanju, drugi naglašavaju da prepiska ne predstavlja formalno definisan međunarodni ugovor. Zbog toga se ovo pitanje ne može svesti na jednostavan odgovor da li je Britanija obećala nezavisnost ili nije. Britanska vlada jeste dala jasna uveravanja da će podržati arapsku samostalnost, ali su teritorije obuhvaćene tim uveravanjima i status Palestine ostali predmet trajnog spora.

Historijsko naslijeđe slučaja McMahon–Hussein stoga je daleko složenije od proste naracije o „izdaji“ ili „nesporazumu“. Dok se na arapskoj strani učvrstilo uverenje da Britanija nije ispunila svoja ratna obećanja, britanska strana je tvrdila da je Palestina prema tekstu pisama ostala izvan obećane teritorije. Sa današnje tačke gledišta, najvažnija karakteristika ove prepiske jeste to što slikovito prikazuje duboku nesigurnost i neizvjesnost koju je Prvi svjetski rat donio Bliskom istoku.

Prepiska McMahon–Hussein nije tek serija diplomatskih pisama, već ključni dio velike političke trgovine nad sudbinom arapskog svijeta na izdisaju Osmanskog Carstva. Najupečatljiviji dio ovih dokumenata ostaje upravo njihova dvosmislenost, dokaz kako diplomatska nepreciznost i ratni kalkulativi mogu postati izvor višedecenijskih historijskih sukoba.

IZVOR: Bosna.hr, GZT