Dok se u Izraelu prebrojavaju glasovi koji bi mogli zapečatiti sudbinu Benjamina Netanyahua, politički jezičak na vagi drži zajednica koju mnogi u ključnim krugovima vlasti pokušavaju učiniti nevidljivom. Sa blizu 20 procenata udjela u stanovništvu, ali uz historijsku potisnutost u parlamentu, arapski građani Izraela ulaze u izborni rasplet u kojem bez njihove izlaznosti i zastupničkih mandata niti jedan suprotstavljeni blok ne može doći do čarobne većine od 61 poslanika

Dana su izbori u Izraelu a čini se kako će dobrim dijelom na rezultat utjecati glasovi iz arapskih gradova i sela poput Nazareta, Umm al-Fahma i Abu Gosha. Arapski građani Izraela, koji sebe prevashodno identificiraju kao palestinske građane Izraela, čine blizu 20 procenata ukupnog stanovništva zemlje. Iako po brojnosti predstavljaju petinu populacije, u parlamentarnim klupama Knesseta njihova zastupljenost historijski ostaje znatno niža, rijetko prelazivši osam do deset procenata.

Uprkos toj sistemskoj potisnutosti, u političkoj matematici moderne izraelske države, upravo ovih 1,7 miliona ljudi nosi ključni jezičak na vagi. Pitanje da li će Benjamin Netanyahu sa svojim desničarskim i religijskim saveznicima ostati u kabinetu premijera ili će blok predvođen bivšim generalom Gadijem Eisenkotom uspjeti preuzeti vlast, u potpunosti zavisi od izlaznosti i parlamentarnog kapaciteta arapskih političkih opcija.

Nakon osnutka Države Izrael i masovnog izgona Palestinaca, događaja poznatog kao Nakba (katastrofa), oko 150.000 Palestinaca ostalo je unutar novoproglašenih granica izraelske države. Bili su to preci današnjih arapskih građana koji su dobili izraelsko državljanstvo, ali su sve do 1966. godine živjeli pod strogim vojnim režimom. Taj režim im je drastično ograničavao slobodu kretanja, pravo na udruživanje, izražavanje i pristup tržištu rada.

Iako je formalno ukidanje vojne uprave 1966. godine donijelo građansku jednakost na papiru, u praksi se razvila duboka strukturalna alijenacija. Sam termin “izraelski Arapi” institucionalno je nametnut kako bi se potisnuo njihov palestinski identitet. U službenim dokumentima sve do početka 2000-ih stajala je odrednica “nacionalnost: Arap”, za razliku od “jevrejske nacionalnosti”, čime je naglašeno da izraelski pravni sistem razlikuje državljanstvo (citizenship) od nacionalnosti (nationality). U izraelskom pravu koncept jedinstvene “izraelske nacije” ne postoji.

Sistemska diskriminacija odvijala se kroz kontinuirane zakonske i političke mehanizme. Zakon o spajanju porodica iz 2003. godine onemogućava izraelskim građanima koji se vjenčaju s Palestincima s okupiranih teritorija da žive zajedno u Izraelu, što u praksi pogađa gotovo isključivo arapsku zajednicu. Paralelno s tim, zemljišna politika favorizuje jevrejsko vlasništvo, budući da je oko 13 procenata državnog zemljišta pod kontrolom Jevrejskog nacionalnog fonda koji zabranjuje prodaju ili zakup nejevrejima.

Kroz mehanizme poput Zakona o prijemnim komisijama iz 2011. godine, čisto jevrejskim zajednicama u regijama Galileje i Negeva omogućeno je da odbiju useljenje arapskih porodica. Kulminaciju ovog procesa predstavlja Osnovni zakon o Izraelu kao nacionalnoj državi jevrejskog naroda iz 2018. godine, koji je ustavno definisao da pravo na nacionalno samoopredjeljenje pripada isključivo jevrejskom narodu, čime je službeno legitimiziran primat jedne etničke grupe u odnosu na ostale građane.

Nakon izbijanja rata sedmog oktobra 2023. godine, pritisak na arapsku zajednicu prešao je u novu fazu. Izjave policijskih zvaničnika o deportacijama civila koji izraze solidarnost s Gazom, masovna hapšenja zbog objava na društvenim mrežama, otpuštanja s posla i suspendovanja studenata pretvorili su arapsku manjinu u zajednicu koja živi pod neprestanim nadzorom i strahom od gubljenja osnovnih prava.

Izraelski parlament, Knesset, broji 120 poslaničkih mjesta. Izborni sistem u Izraelu zasnovan je na strogo proporcionalnom modelu gdje je čitava zemlja jedna izborna jedinica. Da bi jedna politička stranka ili koaliciona lista ušla u Knesset i dobila zastupnička mjesta, mora preći izborni prag koji trenutno iznosi 3,25 procenata ukupnog broja važećih glasova.

Ovaj prag na papiru djeluje nisko, ali u praksi predstavlja ogromnu prepreku za manje partije. Ako lista osvoji 3,24 procenta glasova, svi ti glasovi propadaju, a raspodjela 120 mandata se vrši samo između opcija koje su prešle prag. Upravo zbog toga, političko organiziranje arapskih građana u Izraelu godinama oscilira između ujedinjavanja u zajedničke blokove i samostalnih izbornih nastupa.

Demografski gledano, arapski građani bi uz potpunu izlaznost i glasanje za vlastite nacionalne liste mogli osigurati između 20 i 24 poslanička mandata u Knessetu. Međutim, u realnosti taj broj nikada nije dostigao teorijski maksimum. Tradicionalni osjećaj bojkota i apatije, proistekao iz uvjerenja da rad u Knessetu ne donosi stvarne promjene, drži izlaznost arapskih birača znatno ispod prosjeka jevrejske zajednice. Dok je opća izlaznost u Izraelu u pravilu oko 70 procenata, arapska izlaznost je u proteklim ciklusima padala i na 54 procenta. Dodatno, između 15 i 20 procenata arapskih birača, naročito u zajednicama poput Druza, glasa za cionističke i jevrejske partije.

Čitav proces prate i stalni institucionalni pritisci, jer Izborna komisija u kojoj većinu drže vladajuće cionističke partije redovno pred izbore izglasava zabranu učešća arapskim listama uz optužbe o negiranju jevrejske države ili podršci terorizmu. Iako te odluke u pravilu obara Vrhovni sud Izraela, proces stvara atmosferu nesigurnosti i političke diskvalifikacije.

Na političkom spektru arapskih građana Izraela danas dominiraju dvije potpuno različite strategije, koje predstavljaju dvije suprotstavljene opcije na izbornim listićima.

Zajednička lista okuplja sekularne, liberalne i ljevičarske opcije, uključujući Hadash kao arapsko-jevrejski front predvođen Komunističkom partijom i zastupnikom Oferom Cassifom, Ta'al predvođen Ahmadom Tibijem, te Balad koji zastupa koncept države svih njenih građana. Njihov primarni cilj nije ulazak u izraelsku vladu, što smatraju nemogućim i nemoralnim u uslovima okupacije, već izgradnja snažne opozicione platforme koja zahtijeva ukidanje diskriminatornih zakona, okončanje okupacije West Banka i Gaze, te osiguranje pune ravnopravnosti.

S druge strane, konzervativna islamistička stranka Raam pod vodstvom Mansoura Abbasa izabrala je radikalno drugačiji, pragmatičan pristup zasnovan na doktrini učestvovanja za pregovaračkim stolom. Raam se fokusira na rješavanje svakodnevnih socio-ekonomskih problema arapskih građana, u prvom redu na borbu protiv podivljalog organizovanog kriminala i epidemije nasilja u arapskim sredinama, gdje je tokom 2025. godine zabilježeno čak 241 ubistvo, naspram 47 u jevrejskoj zajednici. Kako bi pojačao svoj kapacitet za koaliranje s centrističkim jevrejskim partijama, Abbas je napravio presedan postavivši na drugo mjesto svoje liste Yoava Segalovitza, jevrejskog političara i bivšeg visokog policijskog dužnosnika.

Historijski preokret dogodio se 2021. godine kada je upravo Raam prekinuo višedecenijski tabu izraelske politike. Sa svoja četiri mandata, Abbas je ušao u vladajuću koaliciju “Bloka za promjene” koju su predvodili Naftali Bennett i Yair Lapid. Tih četiri mandata bilo je presudno da se formira većina od 61 poslanika i Benjamin Netanyahu nakon 12 godina pošalje u opoziciju. Iako je ta vlada trajala kratko, pokazala je realnu moć arapskih glasova u ulozi presudnog arbitra pri formiranju vlasti.

Izraelski politički prostor podijeljen je u dva nepomirljiva tabora: pro-Netanyahuov blok okupljen oko Likuda, ultraortodoksnih partija i krajnje desnice Bezalela Smotricha i Itamara Ben Gvira, te anti-Netanyahuov blok koji predvodi nekadašnji načelnik Generalštaba Gadi Eisenkot sa svojom strankom Yashar, uz podršku Naftalija Bennetta.

Ankete uoči izbora predviđaju da bi pro-Netanyahuov blok mogao osvojiti oko 50 mandata, što je nedovoljno za samostalno formiranje vlade. Anti-Netanyahuov tabor projicira se na oko 55 mandata, čime mu nedostaje šest mjesta do neophodne većine od 61 poslanika. Arapske liste, okupljene oko Zajedničke liste i Raama, prema istraživanjima nose između 13 i 14 mandata, čime postaju nezaobilazan faktor u parlamentarnoj matematici.

Iz navedene računice jasno je da anti-Netanyahuov tabor fizički ne može doći do čarobnog broja od 61 poslaničkog mandata bez neke vrste saradnje s arapskim poslanicima.

Međutim, ovdje nastaje duboki politički i društveni paradoks. Iako žele srušiti Netanyahua, vodeći političari jevrejske opozicije nalaze se pod ogromnim pritiskom desničarskog biračkog tijela. Gadi Eisenkot i Naftali Bennett u kampanji su više puta ponovili da ne namjeravaju praviti formalnu koaliciju s arapskim strankama, tvrdeći da one ne dijele cionističke vrijednosti i da ne priznaju Izrael kao jevrejsku državu. Netanyahu s druge strane koristi svaku priliku da opoziciju optuži za izdaju, plasirajući u kampanji AI-generisane snimke i plakate s porukama o izboru između desnice i Palestine, izjednačavajući bilo kakav pakt s Abbasom ili Tibijem s potkopavanjem državne sigurnosti.

Uprkos javnom odbijanju formalnih koalicija, arapske partije mogu odlučiti pobjednika kroz nekoliko mogućih scenarija.

Prvi scenarij predstavlja model vanjske podrške i osiguranja parlamentarne sigurnosne mreže. U tom slučaju Eisenkotova vlada ne bi morala uključivati arapske ministre u kabinet, već bi bilo dovoljno da arapske liste glasaju za podršku manjinskoj vladi prilikom glasanja o povjerenju ili da se suzdrže od glasanja. Time bi se omogućilo rušenje Netanyahua bez ulaska Arape u formalne strukture vlasti, po uzoru na model koji je 1992. godine iskoristio Yitzhak Rabin.

Drugi scenarij podrazumijeva direktno učešće Raama u koaliciji. Ako Mansour Abbas sa svojim mandatima ponovo ponudi ulazak u koaliciju u zamjenu za budžetska ulaganja u arapske gradove i suzbijanje kriminala, centristički dio opozicije mogao bi popustiti pred matematikom, baš kao i 2021. godine.

Treći scenarij odnosi se na efekat podizanja izborne izlaznosti. Ukoliko izlaznost arapskih birača pređe 65 ili 70 procenata, ukupni prag potreban za dobijanje jednog mandata znatno raste. To direktno šteti malim desničarskim i radikalnim jevrejskim strankama iz Netanyahuovog tabora, vodeći ih u rizik da ostanu ispod praga od 3,25 procenata i time izgube sve glasove, što bi automatski prelilo mandate opozicionom bloku.

Izbori u Izraelu stoga predstavljaju trenutak u kojem se sučeljavaju sistemsko nepovjerenje i gola politička nužda. Dok veliki dio jevrejskog političkog spektra odbija prihvatiti arapske zastupnike kao legitimne partnere, izborni brojevi neumoljivo pokazuju da je nemoguće oblikovati budućnost zemlje bez uvažavanja glasova njene najbrojnije manjine. Da li će arapski građani Izraela ostati potisnuta margina ili postati snaga koja prekida višedecenijsku dominaciju izraelske desnice, zavisiće od toga koliko ih u izbornom danu izađe na birališta.