Zloglasna UDBA vjerovatno je najmanje poznata među velikim špijunskim agencijama Hladnog rata, ali njena moć ne blijedi ni decenijama nakon nestanka države koju je trebala štititi. Iako je formalno raspuštena u krvavom raspadu Jugoslavije, njeno naslijeđe nastavlja živjeti kroz neraskidive mreže odmetnutih agenata, političkih lidera i ekonomskih magnata koji i danas, iz duboke sjenke, presudno oblikuju stvarnost na Balkanu

Nazivi poput CIA-e, KGB-a, Mossada ili MI6 opće su poznata, iako neizbježno neprozirna imena tajnih službi koje su igrale glavne uloge u Hladnom ratu. Ipak, među špijunskim agencijama koje su izronile iz pepela Drugog svjetskog rata, UDBA bivše Jugoslavije gotovo je potpuno nepoznata široj svjetskoj javnosti. Formalno raspuštena tokom nasilnog raspada zemlje 1991. godine, njeno naslijeđe nastavlja živjeti kroz odmetnute špijune, poslovne magnate, političare i novu generaciju insajdera porodično povezanih s bivšim komunističkim režimom.

UDBA (Uprava državne bezbednosti) i dalje uživa zloglasnu reputaciju na Balkanu. Politički rivali svakodnevno se optužuju za veze s bivšom agencijom, dok su “lustracijske komisije” u bivšim jugoslavenskim republikama, Sloveniji, Hrvatskoj, Bosni i Hercegovini, Srbiji, Crnoj Gori, Sjevernoj Makedoniji i Kosovu, sastavile obimne liste osumnjičenih doušnika, kodnih imena i tajnih misija. Namjera tih komisija nije bila hapšenje, već identifikacija doušnika kako bi im se u budućnosti onemogućilo obavljanje državnih poslova. Ipak, pokušaji presjecanja starih veza širom bivše Jugoslavije nikada nisu dobili veći zamah u poređenju s naporima učinjenim u zemljama bivšeg Varšavskog pakta.

Dva su ključna razloga za to. Prvi leži u vještom pozicioniranju Josipa Broza Tita, vođe partizanskog pokreta i osnivača komunističke, odnosno, socijalističke Jugoslavije 1945. godine. Nastojeći balansirati između Istoka i Zapada, Tito je provodio “mekši” oblik komunizma od onog nametnutog u drugim državama Istočnog bloka. Iako se kritika režima nije tolerirala, građani su uživali veće mogućnosti zapošljavanja i mogli su putovati gotovo bilo gdje s jugoslavenskim pasošem.

Drugi razlog je taj što se, za razliku od relativno mirnog procesa nezavisnosti postsovjetskih država, Jugoslavija devedesetih raspala u složenom građanskom ratu. U tom haosu, mreže UDBA-e međusobno su sarađivale ali i s raznim stranim obavještajnim službama na vojnim obavještajnim podacima i sve korumpiranijim poslovnim praksama koje su omogućili rat, međunarodne sankcije i zatvorene granice. Danas, kada je Balkan miran, nasilni ekscesi UDBA-e uveliko su zaboravljeni, što je omogućilo njenim tajnim članovima da se transformiraju u “ugledne” članove društva, profesore, političare i biznismene.

Do 1945. godine Titovi partizani porazili su ne samo okupacione snage Njemačke i Bugarske, već i unutrašnje rivale poput četničkog pokreta i ustaša. Zemlja koju je Tito naslijedio bila je uglavnom agrarna, osiromašena i razorena ratom. Osim emigracije, društveni napredak ovisio je o pristupanju Komunističkoj partiji, vojsci ili UDBA-i. Ovaj fenomen je istovremeno ubrzao emigraciju disidenata, ali i stvorio komunističke i udbaške dinastije koje i danas vrše utjecaj.

Tito je učvrstio vlast do 1946. godine, balansirajući između Zapada i Istoka, što je uključivalo i približavanje zemljama u razvoju. Jugoslavija je 1961. godine u Beogradu postala jedan od osnivača Pokreta nesvrstanih. Kroz ove odnose, Tito je širio političku ideologiju, poslovne ugovore i obavještajne kapacitete širom svijeta.

Ipak, unutrašnje i vanjske prijetnje su opstajale. Bugarska i Mađarska izgledale su predatorski nastrojene nakon Titovog razlaza sa Staljinom 1948. godine. Za Tita (koji je i sam bio meta Staljinovih pokušaja atentata), stvaranje nemilosrdne i efikasne tajne službe bilo je od vitalnog značaja. Čovjeka za taj zadatak pronašao je u Aleksandru Rankoviću, srpskom partizanskom veteranu. Više od dvije decenije, sve do pada 1966. godine, Ranković je bio treći najmoćniji čovjek u zemlji. Godine 1944. osnovao je OZNA-u (Odeljenje za zaštitu naroda), koju je 1946. transformisao u UDBA-u.

Operacije UDBA-e pod Rankovićem uključivale su osiguranje tajnih skladišta municije, zaštitu željezničkog saobraćaja, špijuniranje stranih diplomata, prisluškivanje telefona i ispitivanje “domaćih neprijatelja”,  od političara do seljaka koji su se opirali kolektivizaciji. Osnovna obuka u špijunskim školama u Beogradu trajala je dvije godine i obuhvatala je fizičku spremu, jezike, vojnu i diplomatsku obavještajnu službu, te kriminalističke istrage.

Dok je učvršćivao unutrašnju stabilnost, Tito je oprezno posmatrao inostranstvo, gdje su pobjegli brojni ratni rivali. UDBA je dobila zadatak da špijunira tu emigraciju. Do 1974. godine, država je uvela novi ustav u pokušaju da smiri nacionaliste decentralizacijom vlasti. Odgovor UDBA-e na disidentsko djelovanje u dijaspori manifestirao se u nekima od najkrvavijih i najbrutalnijih atentata Hladnog rata, vjerovatno više od 100 likvidacija.

Metode su bile jednostavne i organizovane na etničkom principu. “Zadatak” bi se delegirao republičkom rukovodstvu UDBA-e iz koje je meta poticala, koristeći operativce istog etničkog porijekla. Nakon infiltracije u emigrantske krugove, agenti bi širili dezinformacije, potičući paranoju i unutrašnje sukobe. To je jugoslavenskim vlastima omogućavalo “uvjerljivo poricanje”. Nakon atentata, obično izvršenog iz blizine vatrenim oružjem ili nožem, događaj bi se jednostavno prikazao kao nesretni ishod obračuna unutar zatvorenih emigrantskih zajednica. Korištenje agenata povezanih s kriminalnim podzemljem dodatno je skrivalo umiješanost države.

Lokalne policije na Zapadu često su izbjegavale dublje istrage ovih slučajeva, bilo da su se desili u Britaniji, Zapadnoj Njemačkoj, SAD-u ili Australiji. Takav pristup nije bio samo plod neznanja, već i različite percepcije “mekog komunizma” Jugoslavije u odnosu na sovjetski blok. Dok je ubistvo bugarskog disidenta Georgija Markova u Londonu 1978. izazvalo detaljnu istragu, malo ko se sjeća atentata na hrvatskog disidenta Brunu Bušića u Parizu mjesec dana kasnije. Zapad je Tita smatrao korisnim saveznikom protiv Sovjeta, pa je entuzijazam za istrage protiv UDBA-e izostajao.

Mnoge operacije UDBA-e prelazile su granice morala, poput ubistva Stjepana Ševe 1972. u Italiji ili Dragiše Kašikovića 1977. u Chicagu, kada su stradali i nevini posmatrači, uključujući djecu. Druge misije, poput ubistva bivšeg ustaškog zapovjednika Vjekoslava Luburića 1969. u Španiji, smatrane su opravdanijim zbog njegove uloge u logoru Jasenovac. UDBA je strpljivo prodiranje u Luburićevo okruženje smatrala vrhunskom profesionalnom operacijom.

Tokom devedesetih, Jugoslavija se raspala u krvavim ratovima. Osoblje raspuštene UDBA-e preuzelo je sigurnosne strukture svojih novih država, istovremeno sarađujući s bivšim kolegama preko novouspostavljenih granica. U vremenu neregularnog ratovanja i sankcija, postojala je velika potražnja za ljudima koji su znali lokacije starih skladišta oružja ili su mogli kanalisati naftu i deficitarnu robu kroz malo poznate granične prijelaze.

Tako je UDBA suštinski postala decentralizovani kriminalni entitet, tajno društvo skriveno na očigled svih. Čak i danas, na prostorima bivše Jugoslavije, mogu se pronaći bivši atentatori koji primaju penzije, “nacionalistički” političari s komunističkim korijenima, biznismeni sumnjivog bogatstva i bivši agenti koji rade kao plaćenici za strane sile. Zahvaljujući bogatstvu akumuliranom kroz decenije privilegija i kriminalnih aktivnosti, proširene porodice UDBA-e vjerovatno će nastaviti prosperirati i u budućnosti.

Nezainteresovanost Zapada za naslijeđe UDBA-e bila je, prije svega, vođena imperativom regionalne stabilnosti. To je zahtijevalo određenu toleranciju prema ljudima koji su postali duboko ukorijenjeni u sigurnosni i politički establišment država nasljednica. Uprkos povremenim pozivima na procesuiranje, prošlo je previše vremena. Zamah za “čišćenje” bivših komunističkih elemenata u Istočnoj Evropi odavno je splasnuo. Dobro ili loše, zloglasna tajna služba Jugoslavije kao da je osuđena da ostane enigma, čak i dok odjeci njenih aktivnosti i dalje snažno rezonuju.

IZVOR: History Today