Vlada Kantona Sarajevo je 2023. godine proglasila peti maj Danom sjećanja na ubijenu djecu Sarajeva – Danom žalosti u Kantonu Sarajevo, s ciljem trajnog očuvanja sjećanja na 1.601 ubijeno dijete tokom opsade Sarajeva u periodu od 1992. do 1995. godine

U analima modernog ratovanja, opsada Sarajeva (1992–1995) ne stoji samo kao najduža opsada jednog glavnog grada u historiji modernog doba, već i kao laboratorij za proučavanje neselektivne upotrebe sile protiv civilnog stanovništva. Dok klasična vojna historija opsade često teži analizi topografskih prednosti, kalibara artiljerije i proboja linija, društvena historija ovog sukoba ispisana je u mikrosvjetovima sarajevskih naselja, haustora i igrališta. Među svim žrtvama opsade, smrt 1.601 djeteta predstavlja najbrutalniji dokaz strateške namjere da se jedan grad dovede do tačke fizičkog i psihičkog sloma.

Prva žrtva među djecom Sarajeva bila je Aida Zelić, ranjena metkom 31. marta, podlegla od posljedica ranjavanja petog aprila a zatim Samir Mišić ubijen metkom petog aprila, Nadir Skikić ubijen granatom 21. aprila, beba Belma Ćutuk ubijena u granatiranju porodilišta 23. aprila, Midhat Zornić ubijen granatom 24. aprila.

Kada je u pitanju najveći broj ubijene djece u jednom danu, tada pamtimo 26. juni 1993. godine kada je ubijeno sedam osoba od kojih šestero djece (Sanjin Rustenpašić, Sinanudin Šećerović, Belma Zijadić, Nihada Ćatić, Almir Poturić, Senad Pliska i punoljetna djevojka Velida Muftić). Na djecu je ispaljena granata sa položaja Sarajevsko-romanijskog korpusa Vojske Republike Srpske (SRK VRS). Živo je sjećanje i na 22. januar 1994. godine kada su na djecu na sankanju u tadašnjoj ulici Klare Cetkin na Alipašinom polju ispaljene tri granate od strane SRK VRS-a. Tada je ubijeno šestero djece (sestre Indira i Jasmina Brković, Admir Subašić, Nermin Rizvanović, Danijel Jurenić i Mirza Dedović).

Granatama su gađane i tek rođene bebe a u više navrata granatirano je porodilište „Zehra Muidović“. Najteže i nastrašnije granatiranje porodilište je pretrpilo 26. na 27. maj 1992. kada je usljed silnog granatiranja došlo do nestanka struje u inkubatoru gdje su bile tri tek rođene bebe koje su preminule. Statistički, najveći broj djece u Sarajevu ubijen je u augustu 1992. godine a najčešće su ubijana na području općine Novi Grad.

Svi ovi ratni zločini direktna su posljedica odluka donesenih u visokim vojnim i političkim krugovima tadašnjeg srpskog rukovodstva.

Analizirajući podatke Instituta za istraživanje zločina protiv čovječnosti, uočava se da je najveći broj djece (37%) ubijen upravo tokom igre. Ova statistika demistificira pojam “vojne potrebe” na kojem su insistirale odbrane generala Sarajevsko-romanijskog korpusa (SRK) pred Međunarodnim tribunalom u Haagu.

Sva ubistva djece Sarajeva potvrđuju nalaze ICTY-a u Haagu o “smišljenoj namjeri da se nad civilima izvrše akti nasilja”. Napadi su bili sistematski i rasprostranjeni, s jasnim ciljem da se osjećaj nesigurnosti uvuče u svaki segment života.  Ukupno je dokumentirano 111 masovnih ubistava u kojima su žrtve bila djeca.

Najviše djece Sarajeva ubijeno je u vrijeme dok je Sarajevsko-romanijskim korpusom Vojske Republike Srpske komandovao Stanislav Galić (septembar 1992 – august 1994). Djeca su ubijana u redovima za vodu, hljeb ili humanitarnu pomoć. Prvog juna 1993. godine, tokom Bajrama, granatiran je malonogometni turnir na Dobrinji, pri čemu je ubijeno petero djece.

Napadi na škole poseban su segment mračne opsade Sarajeva. Škole su pod opsadom radile u improviziranim uslovima, često u podrumima ili haustorima, ali ni to ih nije činilo sigurnima. Dana 9. novembra 1993. godine, granata ispaljena s položaja SRK-a pogodila je improviziranu učionicu OŠ „Prvi maj“ na Alipašinom Polju. Ubijena su tri učenika, Adis Mujala, Feđa Salkić i Vedad Mujkanović, zajedno sa svojom učiteljicom Fatimom Gunić. Narednog dana, na platou pokraj osnovne škole u ulici Žrtava fašizma, ubijeno je još petero djece.

Ovi napadi na škole bili su svjesna odluka da se uništi bilo kakav pokušaj normalnog života. To potvrđuju i presretnuti razgovori i zapisi sa sjednica na kojima su čelnici SDS-a otvoreno govorili o fatalnim planovima za Sarajevo.

Iako su žrtve opsade u ogromnoj većini bili Bošnjaci (88,6% djece ubijene u masovnim ubistvima), kampanja terora bila je neselektivna u svom metodu. Granate nisu birale nacionalnost u multietničkom Sarajevu. Među žrtvama su bila i djeca srpske (3%), hrvatske (3%) i albanske nacionalnosti (1,8%). Što potvrđuju primjeri stradanja Srđana Mraovića u parku 30. jula 1992. ili Srđana Ratkovića na sankanju kod Skenderije 22. novembra 1993. godine.

Međunarodni sud u Haagu osudio je Stanislava Galića na doživotni zatvor, a Dragomira Miloševića na 29 godina zatvora, čime je pravno potvrđeno da su njihove snage provodile sistematski teror nad civilima. Pored presuda pred Međunarodnim kaznenim sudom za bivšu Jugoslaviju, koje su obuhvatile komandnu odgovornost generala Galića i Miloševića, domaći pravosudni okvir ostaje upadljivo nijem pred razmjerima zločina počinjenih nad najmlađima.

Tužiteljstvo Bosne i Hercegovine do danas nije podiglo nijednu direktnu optužnicu koja se isključivo odnosi na ubistva djece tokom opsade Sarajeva. Ova pravna praznina stvara duboku diskrepancu između historiografski utvrđenih činjenica i pravosudnog epiloga na državnom nivou. Historičari su identificirali izvršioce, lokacije ispaljenja projektila i konkretne jedinice SRK-a odgovorne za masakre na igralištima i u školama, no optužnica, suđenja i presuda nema.