Teza da je islam u srednjem vijeku ugušio nauku i gurnuo Orijent u stoljetno zaostajanje više od jednoga stoljeća oblikuje zapadne predrasude. Međutim, savremena historiografija razotkriva ovaj mit, pokazujući kako su islamski naučnici sve do 17. stoljeća ne samo čuvali, već i radikalno razvijali astronomiju, matematiku i medicinu, ne uprkos religiji, nego često unutar samih njenih institucija

Dana 29. marta 1883. godine, historičar i filolog Ernest Renan, akademik na vrhuncu svog prestiža, održao je na Sorboni predavanje pod nazivom „Islamizam i nauka“, objavljeno iste godine u Parizu. Renan nije bio početnik u proučavanju arapske misli, budući da je jedna od njegovih prvih knjiga (objavljena 1852.) bila posvećena Averroesu i averoizmu; pored toga, bio je priznati stručnjak za orijentalne jezike (1855. je objavio Opštu historiju i uporedni sistem semitskih jezika). Dakle, kao specijalista nastojao je u ovom kratkom izlaganju odbraniti tezu koja je bila kategorična i sasvim u duhu toga vremena: ono što je spriječilo razvoj modernih nauka na Orijentu jeste sam islam kao religija, „religija koju ovdje nazivam – islamizmom“.

Najmanje što se može reći jeste da se predavanje predstavlja kao zbirka vrlo izričitih tvrdnji: „Islamizam [je] uvijek progonio nauku i filozofiju. Na kraju ih je ugušio“, tvrdi ovaj mislilac; „za ljudski razum, islamizam je bio samo šteta“; ili pak: „Ono što odlikuje […] suštinski muslimanskog čovjeka jeste mržnja prema nauci, to je uvjerenje da je istraživanje beskorisno, frivolno, gotovo bezbožno.“

U vrijeme kada je hijerarhija rasa bila uobičajena shvatanje, Renan nastoji precizirati da naučno zaostajanje muslimanskih zemalja duguje isključivo religiji, a ne dubokoj prirodi orijentalnih naroda. Napominjući da je „musliman u najvećem preziru prema obrazovanju, prema nauci, prema svemu što čini evropski duh“, on naglašava da je „ova privrženost muslimanskoj vjeri toliko snažna da se sve razlike u rasi i nacionalnosti gube preobraćenjem na islam“.

Prema njemu, procvat arapske nauke na početku srednjeg vijeka nije se dogodio zahvaljujući islamu, već uprkos njemu. To je zato što je islam još uvijek bio preslab da bi mogao zabraniti nauku; kada je postao dovoljno jak, dogma je potisnula svako racionalno promišljanje.

Diskurs koji je tako karikiran očigledno je datiran, proizvod epohe u kojoj se ideja o zapadnoj superiornosti slagala sa pozitivizmom, antiklerikalizmom i kolonijalizmom. Ali ne treba vjerovati da je potpuno nestao; ponovo se javlja i u naše dane, u jedva omekšanom obliku. Međutim, danas je najraširenije shvatanje da je od 12. ili 13. stoljeća postojalo zlatno doba arapskih nauka (što Renan uostalom ne poriče), nakon kojeg je uslijedio neposredni pad započet prije sedamsto godina. Religija redovno ostaje u središtu objašnjenja: traži se potom u samoj nauci, gdje njeni branioci citiraju odlomke iz Kur'ana ili hadisa koji eksplicitno potiču proučavanje racionalnih disciplina.

Ali zar se ovdje ne radi o drugom obliku antihistorijskog determinizma, samo u obrnutom obliku u odnosu na Renana, koji od islama pravi religiju predstavljenu kao fiksnu i nepromjenjivu od svog postanka, kao jedini ključ za razumijevanje drevnih i savremenih islamskih društava? Pritom se ne uzima u obzir da veličanje zlatnog doba implicira pretpostavku o potonjem padu: nakon određenog datuma, nauka islamskog svijeta navodno više nije bila sposobna proizvesti vrijedna djela te je ostala zatvorena u puko ponavljanje.

Renan, koji je kao glavni uzrok ovog pada vidio vjersko progonstvo nauke, smjestio je njegov početak u 13. stoljeće („nakon 1200. godine otprilike, nema više nijednog uglednog arapskog filozofa“, izjavljuje on). Drugi stavljaju prekretnicu na kasniji datum, ali zaključak je uvijek isti: mjesto nauke u zemljama islama koncipirano je kao tranzicija, puk prolaz između antičkih korijena i evropskog ishoda u 16. i 17. stoljeću.

Međutim, ako se ono što historiografska tradicija naziva „naučnom revolucijom“ razvilo u zapadnom svijetu, to nipošto ne implicira da je na kraju srednjeg vijeka došlo do pada ili gubitka interesa za nauku u islamskom svijetu. Naprotiv, intelektualna proizvodnja nikada nije prestala nakon takozvanog „klasičnog“ perioda, a neka od najznačajnijih naučnih dostignuća u islamskom svijetu osmišljena su upravo u tom kasnijem razdoblju.

Najočigledniji primjeri tiču se matematike i astronomije, discipline koja je dugo smatrana ključnim nosiocem naučne revolucije na Zapadu. Navedimo ovdje Nasir al-Din al-Tusija, koji je radio u opservatoriji u Maraghi (sjeverozapad današnjeg Irana), koju su 1259. godine podigli mongolski vladari Ilkanidi, dinastija koju je 1256. osnovao unuk Džingis-kana. Filozof, astronom i matematičar, Tusi je na više mjesta ispravio Ptolomejeva djela, pa i samog Euklida. Njemu u oblasti astronomije dugujemo takozvani „Tusi par“, geometrijski model u kojem dva kretajuća kruga, jedan unutar drugog, generišu pravolinijsko kretanje.

Njegova djela bila su predmet brojnih komentara i dopuna u narednim stoljećima, posebno od strane Ibn al-Shatira, astronoma rođenog u Damasku početkom 14. stoljeća, koji je konstruisao nove planetarne modele odstupajući od antičke norme: njihov uticaj na rad Nikole Kopernika danas je široko dokazan. U 15. stoljeću novi iskoraci pojavljuju se sa Alijem Qushjijem (ili Qushchijem), koji je vodio opservatoriju osnovanu 1429. u Samarkandu od strane Ulugh Bega, praunuka Tamerlana, prije nego što je stupio u službu osmanskog sultana Mehmeda II u Konstantinopolju nakon što ga je ovaj osvojio 1453. godine.

U medicini, duga tradicija komentara Aviceninih djela, nastala neposredno nakon smrti velikog mislioca početkom 11. stoljeća, nastavila se sve do kraja srednjeg vijeka i dalje, kako na Zapadu tako i na Orijentu: svjedočanstvo o tome jeste i komentar na Kanon medicine koji je napisao Nafis al-Kirmani, ljekar Ulugh Bega. Mogu se navesti i mnogi drugi primjeri ove intelektualne vitalnosti. Često se, doduše, tvrdi da ona ne postoji, ali u pitanju je puko nepoznavanje ove kasne tradicije od strane zapadnih historičara. To nepoznavanje povezano je s izostankom prijevoda ovih tekstova na evropske jezike, a samim tim i s njihovim smanjenim uticajem na zapadnu nauku.

Od 16. stoljeća islamskim svijetom dominiraju tri carstva: Osmanlije u Sredozemnom basenu, Safavidi u današnjem Iranu i Moguli u Indiji. Međutim, nedavna istraživanja ovih prostora dokazala su da su racionalne nauke tu cvjetale, Ponekad i na inicijativu samih vladara. U Osmanskom carstvu, na primjer, astronomija, medicina i matematika nastavile su se široko prakticirati, često u vezi sa konkretnim pitanjima kao što su vjerski kalendar ili primjena i integracija biljaka iz Novog svijeta, poput duhana.

Naravno, postojale su vjerske struje koje su nastojale spriječiti ili zabraniti naučna istraživanja u islamskim zemljama. Tako je u Osmanskom carstvu početkom 17. stoljeća fundamentalistički pokret kadizadeli, inspirisan Kadizade Mehmedom, pokazivao oštro neprijateljstvo prema nauci pitajući se: „Zar da čovjek prolije suzu nad smrću logičara?“ Nastojeći iznad svega reformirati religiju, ovo mišljenje ipak nije bilo većinsko. Što je najvažnije, ove struje gotovo nikada nisu bile prihvaćene od strane vladara, koji su ih uglavnom suzbijali. Ono što je sigurno jeste da na Orijentu takvi stavovi nisu prekinuli niti ozbiljnije poremetili naučna istraživanja.

Naučnici islamskog svijeta 17. i 18. stoljeća pokazuju štoviše značajnu radoznalost prema naučnim dostignućima razvijenim u Evropi i drugdje. Može se spomenuti slučaj Ibn Sallama, porijeklom iz Halepa, prvog ljekara Osmanskog carstva pod Mehmedom IV (1648–1687) i promotera „hemijske medicine“ (nazvane „nova medicina“), koji se oslanjao na Paracelzusove tekstove.

U oblasti astronomije, Ibrahim-efendi al-Zigetvari Tezkireci, rođen u Mađarskoj pod osmanskom upravom, preduzima 1660-ih godina prilagođavanje Nove teorije planeta Noëla Dureta, objavljene u Parizu 1635. godine, čiji je puni naslov glasio da je „usklađena sa posmatranjima Ptolomeja, Kopernika, Tycha, Lansberga i drugih vrsnih astronoma, kako drevnih tako i modernih“.

Naglasimo, uostalom, da ovo usvajanje nije bilo puko preuzimanje: ono se sastojalo od izbora, adaptacija i sopstvenih istraživanja povezanih sa interesima lokalnog društva i samog učenjaka što je stav koji se u suštini nimalo ne razlikuje od pristupa učenjaka koji su na početku islamske epohe preuzimali i preoblikovali grčku nauku.

Ono što proizilazi iz ovih radova jeste odsustvo bilo kakvog diskontinuiteta u razvoju nauke unutar samog islamskog svijeta. Slika koja dominira jeste, naprotiv, snažan kontinuitet, kako u naučnim praksama tako i u oblicima pokroviteljstva od strane političkih elita. Naučnici su bili otvoreni za novitete te su nastojali poboljšati, obnoviti i dopuniti radove svojih prethodnika.

Islam nije spriječio ovaj pokret, a dokaz za to jeste i činjenica da su mnogi od najvećih učenjaka kasnog islamskog Sredozemlja ujedno bili i vjerski stručnjaci: Ibn al-Nafis, koji je živio u Kairu u 13. stoljeću i prvi otkrio mali (plućni) krvotok, bio je teolog i muslimanski pravnik; već spomenuti Nasir al-Din al-Tusi autor je brojnih teoloških rasprava; astronom Ibn al-Shatir obavljao je dužnost muvekita (službenika zaduženog za mjerenje vremena) u Velikoj džamiji Emevija u Damasku.

Racionalne nauke su tako tokom Srednjeg vijeka i u ranom modernom dobu uvijek činile dio islamskog naučnog obrazovanja, uključujući i samo srce medresa, tih obrazovnih ustanova prvenstveno vjerskog karaktera, namijenjenih obuci uleme (pravnika) i državnih službenika. Nema, dakle, nikakvog traga sistematskom odbacivanju, već je posredi bila integracija nauke i religije koja je dovodila i do određenih hibridnih tvorevina poput „proročke medicine“, koja kombinuje grčko-arapsku nauku i savjete proizašle iz muslimanske tradicije. Suživot među disciplinama je, naravno, povremeno rađao probleme, pa su pojedini vjerski mislioci smatrali da je nauka beskorisna. Ali to je bio slučaj i na Zapadu, a većina muslimanskih naučnika smatrala je, poput velikog mislioca iz 14. stoljeća Ibn Khalduna, da su „racionalne nauke prirodne čovjeku“ te da „nisu posjed jedne posebne religije“.

Ako islam nije spriječio razvoj i praksu nauke, kako onda objasniti to što su se naučni putevi Evrope i islamskog svijeta na kraju razišli? To je sasvim drugo i izuzetno složeno pitanje. Odgovoriti na njega podrazumijeva posmatranje nauke kao društvene, političke i ekonomske prakse oba svijeta, pri čemu razloge treba tražiti u materijalnoj, a ne primarno konceptualnoj historiji nauke. Radi se, uostalom, o načinu na koji se danas razumijeva naučna revolucija na Zapadu: naglašavanjem novih oblika naučne prakse, novih institucija, razvoja razmjene i napretka tehnoloških procesa.

S te tačke gledišta, evolucija nauke u islamskom svijetu bila je barem djelimično drugačija od one u zapadnom svijetu. Primjećuje se prije svega da nisu postojali univerziteti strukturirani poput evropskih u 13. stoljeću, pa je podučavanje nauka ostalo uveliko neformalno unutar medresa. Pored toga, iako je pokroviteljstvo bilo značajno, ono je zavisilo od ličnog interesa vladara ili dinastija, zbog čega je bilo nestalno.

To dobro ilustrira osnivanje opservatorije u Istanbulu (1574–1579) po naređenju sultana Murata III, a potom i njeno rušenje od strane istog vladara 1580. godine, do kojeg je došlo, čini se, nakon jednog razočaravajućeg astrološkog predviđanja. Ovome treba dodati i izvjesno zaostajanje u pogledu nekoliko ključnih tehnologija, poput štamparstva, koje se u Osmanskom carstvu razvilo tek vrlo kasno. Na kraju, i ekonomski faktori su mogli odigrati ulogu usljed nedostatka finansiranja teorijskih radova čije praktične primjene nisu bile odmah očigledne.

Tek kada se izvrši ovakva kontekstualizacija, biće moguće na listu uzroka dodati i unutrašnje evolucije unutar same kulture i religije. Te evolucije su se očigledno ispreplitale s naučnom praksom, bilo na dobro ili na zlo; ali umjesto površnih uopštavanja, analizu treba provesti tako da se ni „kršćanstvo“ ni „islam“ ne posmatraju kao okamenjeni i nepromjenjivi podaci, već valja nastojati razumjeti konkretne oblike koje su te religije poprimale u tačno određenim historijskim trenucima

IZVOR: L'Histoire, Bosna.hr