Novi izborni uspjesi Alternative za Njemačku (AfD) dali su dodatan zamah evropskoj ekstremnoj desnici, koja danas učestvuje u vlastima šest zemalja članica EU i vodi u predizbornim anketama u još četiri. Međutim, iza ujedinjene borbe protiv imigracije i klimatskih politika, duboke ideološke podjele oko odnosa prema Vladimiru Putinu, Evropskoj uniji i društvenim pravima otkrivaju da je riječ o bloku čije unutrašnje frakture ozbiljno dovode u pitanje njegovu koheziju

Predvodnici evropske ekstremne desnice ponovo slave. Pobjeda Alternative za Njemačku (AfD) u pokrajini Saksonija-Anhalt, gdje je otvorila put ka formiranju vlasti, što se u toj zemlji nije dogodilo od kraja Drugog svjetskog rata, te trijumf u Meklenburg-Zapadnoj Pomeraniji, dali su novi vjetar u leđa radikalnim strujama na kontinentu. Ekstremni desničari danas su dio izvršne vlasti u šest država članica Evropske unije: Italiji, Finskoj, Češkoj, Slovačkoj, Hrvatskoj i Sloveniji. U još četiri, Njemačkoj, Francuskoj, Austriji i Rumuniji, vode u ispitivanjima javnog mnjenja, dok njihove tri političke grupacije u Evropskom parlamentu zajedno zbirno imaju više zastupničkih mjesta od najbrojnije Evropske narodne partije (EPP).

Ipak, iza kulisa i iza jedinstvene fasade, evropska krajnja desnica daleko je od homogenog bloka. Radikali su ujedinjeni uglavnom u onome protiv čega se bore, prije svega protiv imigracije, ali ulaze u oštre sukobe kada je riječ o odnosu prema Rusiji, budućnosti Evropske unije, makroekonomskim smjernicama ili pravima manjina. Razmjer tih nesuglasica najbolje ilustruje potez francuskog Nacionalnog okupljanja (RN), čiji su lideri otvoreno kritikovali njemački AfD kao „stranku koja relativizira nacističku prošlost“, što je 2024. godine dovelo i do formalnog izbacivanja Nijemaca iz zajedničke poslaničke grupe u Evropskom parlamentu.

Kako bi se precizno izmjerile ove duboke ideološke i političke pukotine, analiza se oslanja na podatke renomiranog akademskog istraživanja Chapel Hill Expert Survey (CHES). Ovaj projekat od 1999. godine okuplja stručnjake koji ocjenjuju političke formacije širom Evrope u desetinama kategorija. U posljednjem izdanju sa kraja 2024. godine, 609 eksperata procjenjivalo je 279 stranaka iz EU i Ujedinjenog Kraljevstva. Analiza fokusa usmjerena je na 23 stranke koje CHES klasificira kao radikalnu desnicu. Profesor političkih nauka na prestižnom pariškom univerzitetu Sciences Po i koautor studije Jan Rovny potvrđuje da su prikupljeni podaci u potpunosti relevantni i danas.

Jedina tačka u kojoj među 23 posmatrane stranke ne postoji ni najmanja sumnja jeste oštra protivimigrantska politika. Početkom 2025. godine, AfD je u svoj zvanični program uvrstio pojam „remigracija“, eufemizam koji radikalna desnica koristi za masovnu deportaciju stranaca. U Španiji je zastupnica Voxa Rocío de Meer izjavila da bi oko osam miliona ljudi „trebalo vratiti u njihove zemlje porijekla“. Vox je iz Francuske preuzeo koncept „nacionalnog prioriteta“ pri dodjeli socijalne pomoći i stanova, uspjevši ga ugraditi u lokalne budžete tamo gdje vlada u koaliciji s desnim centrom. Italijanska premijerka Giorgia Meloni taj je koncept podigla na državni nivo otvaranjem prihvatnih centara za migrante izvan granica EU, u Albaniji. U Austriji, Slobodarska partija (FPÖ) otvoreno zagovara pretvaranje zemlje u neprobojnu „tvrđavu“.

Istraživanje CHES-a pokazuje da kontrola imigracije za ove formacije ima prosječnu ocjenu važnosti 9,4 na skali do 10, dok konzervativci toj temi pridaju važnost od 6,6, a socijalisti 5,2.

Osim imigracije, konsenzus postoji i u borbi protiv mjera za ublažavanje klimatskih promjena, kao i u zagovaranju strožih kaznenih politika. „Srušite ove sramotne vjetrenjače“, poručila je kopredsjednica AfD-a Alice Weidel početkom 2025. godine. Slično razmišlja i lider holandske Stranke za slobodu (PVV) Geert Wilders, koji je u svom izbornom programu obećao da će Holandiju izvući iz Pariskog klimatskog sporazuma i sve ekološke uredbe poslati „u rezalicu za papir“.

Sve saglasnosti padaju u vodu kada se na sto stavi pitanje odnosa prema Vladimiru Putinu i ratu u Ukrajini. To je, prema ocjeni Gillesa Ivaldija, istraživača sa francuskog Nacionalnog centra za naučna istraživanja (CNRS), najvažnija linija razgraničenja unutar evropske desnice. Na samoj granici s Rusijom tako koegzistiraju Finska stranka, koja je podržala ulazak zemlje u NATO i nedvosmisleno pomaže Kijevu, i mađarski Fidesz Viktora Orbána, koji u Evropskom vijeću redovno stavlja veto na pakete sankcija protiv Moskve.

Ruska invazija na Ukrajinu natjerala je mnoge stranke na taktička prilagođavanja. Francusko Nacionalno okupljanje, koje se 2014. godine finansiralo ruskom pozajmicom, što je izuzetno opteretilo Marine Le Pen tokom predsjedničke kampanje 2022. godine, danas nastoji balansirati. Le Penova poziva na smanjenje vojne pomoći Kijevu, ali istovremeno optužuje Kremlj za pokušaje destabilizacije Francuske. S druge strane, Giorgia Meloni i njeni Braća Italije od dolaska na vlast 2022. godine nepokolebljivo podržavaju Ukrajinu.

Na suprotnom polu nalaze se čelnici njemačkog AfD-a, koji otvoreno zastupaju ruske interese i izražavaju spremnost za direktne pregovore s Moskvom o obnavljanju isporuke plina. Takav proputinovski kurs izaziva ozbiljnu zabrinutost u Briselu. Ovaj rascep direktno diktira i raspored unutar Evropskog parlamenta: Evropski konzervativci i reformisti (ECR) okupljaju proukrajinske snage poput italijanske vladajuće stranke i poljskog Prava i pravde (PiS); grupacija Patrioti za Evropu okuplja stranke naklonjenije Moskvi kao što su RN i austrijski FPÖ; dok najradikalniji prorusi, predvođeni AfD-om, djeluju kroz grupu Evropa suverenih nacija.

Slično šarenilo vlada i u odnosu prema samoj Evropskoj uniji. Britanski Reform UK Nigela Faragea i dalje bilježi rekordne nivoe antievropskog raspoloženja, a slijedi ga Wildersov PVV koji je dugo zagovarao referendum o izlasku Holandije iz Unije. Stranke poput Voxa, PiS-a ili Braće Italije umjerenije su u svom evroskepticizmu. Kako ističe Jan Rovny, iskustvo Brexita pokazalo je koliko je ekonomski skupo ostati izvan zajedničkog tržišta. Zbog toga je Le Penova odustala od ideje izlaska iz eurozone, dok se Meloni u praksi postavila iznenađujuće kooperativno prema Briselu.

Kada je riječ o ekonomiji, radikalna desnica pokazuje najviši stepen neodređenosti. Unutar istog tabora nalaze se zagovornici državne intervencije i protecionizma, ali i zagovornici drastične deregulacije i smanjenja uloge države. Rovny smatra da je ta nedefinisana pozicija namjerna i kalkulisana kako bi se zadovoljile najrazličitije grupe birača. Marine Le Pen tako zvuči poput socijaldemokrate kada se obraća radnicima na sjeveru Francuske, dok malim preduzetnicima obećava velika poreska rasterećenja.

Starije stranke radikalne desnice vremenom su prihvatile elemente države blagostanja, poput podrške penzionerima i subvencija za stanovanje, ali uz striktno uslovljavanje tih prava principom „nacionalnog prioriteta“. Novije opcije, poput španskog Voxa, njemačkog AfD-a ili poljske Konfederacije, zadržale su izrazito neoliberalne ekonomske programe usmjerene na kresanje javne potrošnje.

Duboke razlike vidljive su i u sferi društvenih pitanja, poput prava žena, LGBTQ+ populacije, abortusa i istospolnih brakova. Iako u načelu većina ovih stranaka baštini tradicionalističke stavove, što je najslikovitije sažela Meloni svojom čuvenom izjavom: „Ja sam Giorgia, ja sam žena, ja sam majka, ja sam Italijanka, ja sam kršćanka“, praksa na terenu otkriva velika odstupanja.

Dok je poljski PiS preko Ustavnog suda gotovo u potpunosti zabranio abortus u svojoj zemlji, Marine Le Pen je u Francuskoj 2024. godine glasala za to da se pravo na prekid trudnoće ugradi direktno u francuski Ustav. Pitanje istospolnih brakova još više dijeli ovaj blok: podržavaju ih samo holandski PVV i Danska narodna stranka, dok je u Mađarskoj Orbánov Fidesz otišao toliko daleko da je potpunosti zabranio održavanje parada ponosa. Istraživanje CHES-a potvrđuje jasnu zakonitost: stranke koje snažnije inkorporiraju religiju u svoje programe, poput Fidesza, Voxa ili portugalskog Chega, ujedno pokazuju i najveći stepen netolerancije prema manjinskim pravima.

Ulaskom u vlast, međutim, radikalni politički retoričari prisiljeni su na prilagođavanje. Biti na vlasti zahtijeva prave odluke umjesto zapaljivih govora, pri čemu su ustupci koalicionim partnerima neizbježni. Meloni tako nije dirala italijanski zakon o abortusu, dok je Wilders napustio holandsku koaliciju jer nije uspio sprovesti obećana restriktivna pravila o azilu.

Međutim, najdalekosežniji efekat uspona radikalne desnice nije njihovo djelovanje u vlasti, već postepeno preuzimanje njihove retorike i ideja od strane stranaka političkog mejnstrima. Došlo je do potpune normalizacije diskursa i mjera radikalne desnice, naročito u segmentu migracione politike. Najočigledniji primjer za to pružaju danski socijaldemokrati, čiji je današnji odnos prema imigraciji nesumnjivo bliži stavovima radikalne desnice nego tradicionalnim načelima evropske ljevice.

IZVOR: El Pais, Bosna.hr