Drugi svjetski rat nas je naučio da se s apsolutnim zlom ne pregovara, već da se ono mora uništiti. Ratovi koje danas vode Vladimir Putin, Donald Trump i Benjamin Netanyahu slijede upravo tu logiku, matricu koja nanosi nepopravljivu štetu samim liberalnim demokratijama

Drugi svjetski rat je Evropljanima ostavio u naslijeđe aksiom da Adolf Hitler predstavlja apsolutno zlo, personifikaciju svega što čovječanstvo odbacuje i što nikada nije trebalo postojati. Upravo na tom bolnom iskustvu, na fizičkim i moralnim ruševinama kontinenta, izgrađena je krilatica „nikada više“, historijski zavjet koji je definirao epohu koja se danas očigledno primiče kraju.

Tokom više od osam decenija, zapadna civilizacija je strpljivo gradila međunarodni poredak s ciljem da se takvo zlo trajno obuzda. Univerzalna deklaracija o ljudskim pravima postavila je jasne okvire ljudskog dostojanstva kao sekularni konsenzus protiv antiljudskog djelovanja. Međutim, od tog nekadašnjeg entuzijazma za trajnim mirom danas je ostalo vrlo malo. Iako formalno dijelimo univerzalni etički kodeks i deklarativno prihvatamo da smo svi jednaki u svojim neotuđivim pravima, u praksi se društva ponašaju selektivno, rukovođena premisom da su jedni vrjedniji od drugih.

Britanski historičar Alec Ryrie u svom eseju „Hitlerovo doba i kako ga preživjeti“ tvrdi da problem leži upravo u tome što savremeni svijet sopstveni identitet definira isključivo u odnosu na nacizam. Ryrie sugeriše da bi za globalno društvo bilo daleko produktivnije kada bi promijenilo moralno mjerilo. Umjesto da se konstantno definiramo kroz reaktivno suprotstavljanje zlu, fokus bi morao biti na proaktivnoj težnji ka dobru. Razlika između ova dva pristupa je suštinska.

Postavljanje nacizma kao trajne moralne i političke antiteze osuđuje zapadnu misao na vječnu defanzivu, na kulturu stalnog straha i preventivnih ratova. Stvara se opasna iluzija da život dobija puni smisao samo kroz borbu protiv fašizma, umjesto kroz svakodnevnu, konstruktivnu odbranu i unapređenje demokratskih institucija. Kao da savremeni čovjek patološki žudi za herojstvom onih koji su pali u borbi protiv Hitlera, tražeći novog neprijatelja na nišanu kako bi opravdao nasilje u ime spasa zapadne civilizacije.

U tekućoj eri postliberalizma ova politička dinamika postaje ogoljena. Savremeni lideri skloni su da u svakom geopolitičkom protivniku vide naciste, jer ih postojanje radikalnog zla automatski čini moralno superiornim. Oni vjeruju da veličina njihovog političkog formata raste s veličinom zla s kojim se suočavaju.

Savremena društvena imaginacija stoga je zasićena modernim mitovima o uništenju, figurama poput Darth Vadera, Saurona ili Voldemorta. Kroz ove pop-kulturne arhetipove generacije su programirane za binarnu borbu do istrebljenja. Autoritarni lideri koriste taj narativ kako bi opravdali preventivne operacije. Logika je krajnje jednostavna: pred apsolutnim zlom nema mjesta suzdržanosti, a samoodbrana ne priznaje nikakva zakonska ili moralna ograničenja.

Iz ove premise proizilazi opasan obrazac: dovoljno je protivnika žigosati kao nacistu da bi se opravdalo njegovo potpuno uništenje, uključujući i stradanje civila. Rasistička i mesijanska retorika koja dehumanizuje čitave narode potpuno eliminiše prostor za diplomatiju i kompromis. Na snagu stupa stara krilacija da prema netolerantnima ne treba biti tolerantan, što je doktrina koja vuče korijene još iz završnice Drugog svjetskog rata.

Historijski primjeri svjedoče o tome. Po naređenju američkog generala Curtisa LeMaya, saveznička avijacija je u noći s 9. na 10. mart 1945. godine zapalila Tokio. To je do danas ostalo najsmrtonosnije pojedinačno bombardovanje u istoriji, sa oko 100.000 žrtava, što premašuje neposredne bilanse Hirošime i Nagasakija. Sam LeMay je kasnije trezveno priznao da bi im, u slučaju poraza, bilo suđeno kao ratnim zločincima.

Danas se suočavamo sa sličnom moralnom krizom na globalnoj sceni, gdje se vojni postupci pravdaju isključivo nacionalnim opstankom i logikom totalnog rata. Pokušaj da se apsolutno zlo slomi apsolutnom silom takozvanog „pravednog rata“ neizbježno vodi ka moralnoj degradaciji onih koji taj rat vode. Nemoguće je braniti ubijanje djece i civila radi viših geopolitičkih ciljeva, a da se pritom ne izgubi sopstveni moralni kompas.

Ova degradacija duboko pogađa savremene liberalne demokratije koje sve češće pokleknu pred ksenofobijom i populizmom. Kolektivni moral Zapada danas se češće mobiliše kroz zajednički animozitet nego kroz pozitivne društvene vrijednosti. U takvom ambijentu, instrumentalizacija zla postaje najefikasniji alat za osvajanje i očuvanje vlasti, kako u autokratijama tako i u demokratskim sistemima.

Izlaz iz ovog začaranog kruga degradacije moguć je samo vraćanjem afirmativnom konceptu dobra, koji otvara prostor za pregovore. Bezuslovne kapitulacije, poput onih iz 1945. godine, predstavljaju historijski izuzetak, a ne pravilo. Savremeni sukobi na Bliskom istoku i u Istočnoj Evropi jasno pokazuju da se vojnom silom ne mogu trajno ugasiti duboki politički i istorijski pokreti.

Moralni zastoj u koji su upale vodeće svjetske sile u pokušajima rješavanja globalnih kriza uveliko podsjeća na mračne periode prošlog vijeka, uključujući i sistem južnoafričkog aparthejda. Međutim, upravo je iz tog istorijskog ćorsokaka i rigidnog sistema ugnjetavanja izronio Nelson Mandela, figura koja i danas služi kao univerzalni putokaz.

Mandela je svijetu pokazao da poražena strana ne odustaje od svojih temeljnih težnji samo zato što je vojno ili politički nadjačana. Njegovo najvažnije naslijeđe jeste lekcija da civilizaciju daleko bolje i trajnije definira ono za šta se bori, nego ono protiv čega ustaje. Savremenom svijetu, zarobljenom u vječnim preventivnim ratovima, hitno je potreban takav politički i moralni zaokret.

IZVOR: La Vanguardia