Političko nasilje koje je 20. juna 1928. godine kulminiralo krvavim atentatom Puniše Račića u beogradskoj Narodnoj skupštini i kasnijom smrću Stjepana Radića, rođenog na današnji dan 1871. godine i danas, gotovo stoljeće kasnije, predstavlja jednu od najkontroverznijih i najviše politiziranih tema jugoslovenske historije. Kroz preispitivanje suprotstavljenih historiografskih struja Vlatko Smiljanić i Bruno Šagi u svom naučnom radu razotkrivaju i do sada neistražene slojeve sistemske cenzure, medicinskih kontroverzi oko Radićeve smrti, ali i namjernog, ideološkog prekrajanja originalnih sudskih zapisnika koje je služilo kao pogonsko gorivo za ratnu propagandu

Atentat na hrvatske zastupnike Seljačko-demokratske koalicije (SDK), počinjen u beogradskoj Narodnoj skupštini 20. juna 1928. godine, predstavlja jedan od prijelomnih i najtragičnijih političkih događaja u historiji međuratne Jugoslavije. Tog dana je Puniša Račić, poslanik Narodne radikalne stranke i figura bliska vladajućim strukturama, unutar samog parlamentarnog prostora otvorio vatru na političke protivnike.

Na licu mjesta ili neposredno nakon napada smrtno su stradali Đuro Basariček i Pavle Radić, dok su Ivan Pernar, Ivan Granđa i predsjednik Hrvatske seljačke stranke (HSS) Stjepan Radić teško ranjeni. Radić je od posljedica ranjavanja preminuo osmog augusta iste godine, čime je započela njegova transformacija iz političkog lidera u centralnu figuru nacionalnog mita o mučeništvu.

Ovaj čin parlamentarnog nasilja nije bio tek izolovani incident radikaliziranog pojedinca, već kulminacija duboke sistemske krize Kraljevine Srba, Hrvata i Slovenaca. Historiografski i publicistički korpus posvećen ovom događaju otkriva duboke razlike u interpretacijama ključnih aspekata, od pitanja neposrednih nalogodavaca i uloge kraljevskog dvora, preko hronologije samih hitaca, pa sve do kasnijih ideoloških manipulacija zapisnicima i kultu sjećanja koji i danas izaziva političke prijepore.

U potrazi za odgovorom na pitanje ko zaista stoji iza povlačenja obarača u Narodnoj skupštini, historiografija se podijelila u nekoliko oštro suprotstavljenih struja. Srpska historičarka Latinka Perović upozoravala je na tendenciju u hrvatskoj historiografiji koja ustrajava na tezi o široko organiziranoj pozadini atentata, nastojeći u krugu oko kralja Aleksandra Karađorđevića prepoznati stvarne nalogodavce. Prema njenoj ocjeni, iako postoje brojne političke indicije, izravni arhivski dokazi koji bi niti urote nedvosmisleno vodili prema dvoru nikada nisu pronađeni, što postavlja pitanje naučne dokazivosti teze o državnom udaru.

S druge strane, Vladimir Radić, sin Stjepana Radića, u svojoj pariškoj doktorskoj disertaciji iz 1931. godine postavlja izuzetno radikalnu tezu: Puniša Račić bio je produžena ruka velikosrpskog režima čiji je strateški cilj bio fizičko uništenje političkog vođstva Hrvata. „Puniša Račić je prvi zločinac u povijesti čovječanstva za čijim su leđima bili kraljevski ministri u času izvršenja zločina“, eksplicitan je Radić, sugerirajući da je režim svjesno primijenio logiku „udari pastira, razbježaće se ovce“. Zbog ovakvog političkog naboja, njegova knjiga je očekivano bila zabranjena u monarhističkoj Jugoslaviji.

Tezu o državnoj umiješanosti dodatno je razradio publicista Zvonimir Kulundžić u svojoj opsežnoj monografiji „Atentat na Stjepana Radića“. Kulundžić Račića interpretira kao puko oruđe viših političkih struktura i samog kralja Aleksandra, optužujući ih za svjesno kreiranje atmosfere linča. Iako mu moderna historiografija zamjera povremeni manjak kritičke distance i zaključivanje na osnovu indicija, Kulundžićevo djelo ostaje ključno zbog dokumentiranja političkog konteksta.

Nasuprot ovim teorijama urote, historičarka Mira Kolar-Dimitrijević nudi znatno uravnoteženiju, višeslojnu analizu. Ona se zadržava na razini pojedinačne odgovornosti Puniše Račića kao samostalnog počinitelja, ali krizu posmatra kroz prizmu dubokih nacionalno-političkih, ali i privrednih i socijalnih sukoba. Kao najistaknutija ekonomska historičarka, ona u analizu uvodi ekonomske frustracije i društvene tenzije u prvoj polovini 1928. godine, pokazujući da je motivacijski sloj atentata nemoguće svesti na samo jednu političku adresu.

Tragediji od 20. juna prethodila je višemjesečna, sistemska radikalizacija parlamentarne scene. Formiranje nove vlade Velje Vukičevića u februaru 1928. godine označilo je uvođenje otvorene represije prema opozicionom bloku koji su činili HSS i Samostalna demokratska stranka Svetozara Pribićevića. Politička komunikacija u Skupštini potpuno je degradirana. Verbalni sukobi i fizičke čarke postali su svakodnevica; tako je još trećeg marta 1928. došlo do opšteg meteža u sali kada je opozicioni poslanik Ivan Pernar jednog člana vladajuće većine nazvao „žandarom“. Sukobi su se dodatno rasplamsavali oko socijalnih pitanja, poput gladi u pasivnim krajevima i ratifikacije Nettunskih konvencija, pri čemu su srpski radikali, poput Čede Radovića, otvoreno odbijali humanitarnu pomoć usmjeriti prema hrvatskim seljacima.

Ključnu ulogu u dehumanizaciji opozicije odigrao je režimski štampani medij. Beogradske novine Politika, pod urednikom Milanom Gavrilovićem, sistematski su cenzurirale prijetnje i uvrede koje su dolazile sa radikalskih klupa, dok su Stjepana Radića konzistentno prikazivale kao destruktivni i destabilizujući element u državi. Još radikalniji je bio list Jedinstvo, zvanično glasilo blisko premijeru Vukičeviću, koje je 14. juna 1928. godine, samo šest dana prije atentata, objavilo zloglasni tekst pod naslovom „Sa svinjama se možemo samo njihovim jezikom razgovarati“. U tekstu je eksplicitno navedeno da je „ubiti Stjepana Radića i Svetozara Pribićevića apsolutni državni interes“. Sam Radić je tokom kasnijeg saslušanja posvjedočio o ovom članku kao direktnom pozivu na ubistvo.

Upozorenja nisu bila samo medijska. Dan prije atentata, 19. juna, Radić je u razgovoru za medije izjavio da ga je visoki zvaničnik Radikalne stranke upozorio kako je premijer Vukičević „spreman na sve“. Istog dana, opozicija je zvanično tražila da se Puniša Račić i Toma Popović isključe sa sjednica zbog otvorenih prijetnji smrću, a poslanik Maštrović je s govornice apelovao da se priprema politički zločin.

Državni aparat i predsjednik Skupštine Ninko Perić ignorisali su sva upozorenja, svjesno pasivizirajući institucije i stvarajući atmosferu potpune nekažnjivosti. Ta tolerancija nasilja bila je direktno poduprta djelovanjem paramilitarnih organizacija poput Srpske nacionalne omladine (SRNAO) i Udruženja srpskih četnika „Petar Mrkonjić“, čiji su istaknuti članovi bili i Vasilije Trbić i sam Puniša Račić. Uživali su finansijsku podršku režima i audijencije na Dvoru, pa je u takvom ambijentu atentat postao ne samo predvidiv, već i logičan ishod.

Sam tok atentata 20. juna 1928. godine ostao je zarobljen u polifoniji kontradiktornih svjedočanstava i cenzuriranih dokumenata. Zvanični stenogram skupštinske sjednice nikada nije formalno ovjeren, a Vladimir Radić navodi da je podvrgnut brutalnoj cenzuri. Zapisnik se prekida u sekundi kada Puniša Račić sa govornice uzvikuje: „Tko god bude pokušao da se stavi izmedju mene i Pernara poginuće!“ Sam čin pucanja izbrisan je iz zvaničnog državnog dokumenta.

Prema verziji koju je plasirala beogradska Politika, Račić je prvo pucao u Ivana Pernara, zatim u Đuru Basaričeka koji je potrčao prema njemu da ga spriječi, potom u Stjepana Radića u klupi, te na kraju u Ivana Granđu i Pavla Radića koji su pokušali zaštititi lidera stranke. Međutim, istoričarka Mira Kolar-Dimitrijević donosi drugačiju, politički intrigantniju verziju: drugi hitac Puniše Račića zapravo je bio namijenjen Svetozaru Pribićeviću. Đuro Basariček je skočio iz klupe i bukvalno primio metak umjesto Pribićevića, što je potvrdio i sam Pribićević izjavom: „Đuro Basariček mi je spasio život“.

Zvanično saopštenje Kluba SDK rekonstruiše precizan, egzekutorski hodogram: nakon Pernara, Račić ispaljuje dva metka u Stjepana Radića. Prvi metak pogađa Ivana Granđu koji je svojim tijelom zaklonio predsjednika stranke. Sam Stjepan Radić je kasnije posvjedočio o Granđinom herojstvu, objašnjavajući kako je Granđa postavio ruku ispred drugog hica, dok se on sam „nekim čudom okrenuo za 90 stepeni“, izbjegavši da mu zrno prođe sredinom trbuha. Ivan Pernar je u svom svjedočenju potvrdio da pucnjava nije bila kaotična: „Pogođen sam s dva metka, jedan za drugim, prvi u lijevu ruku, a drugi u prsa“, što ukazuje na hladnokrvno nišanjenje.

Učešće drugih aktera u sali dodatno pojačava sumnju u organiziranu akciju. Radikalski poslanik Dragutin Jovanović Lune, ultranacionalista i četnički aktivista, prema Saopštenju SDK, tokom pucnjave je „čistio prostor“ između Račića i klupa HSS-a s revolverom u ruci, pazeći da niko ne spriječi atentat. Vasilije Trbić i Dušan Ivančević takođe potvrđuju da je Lune držao ruku na oružju i koordinisao situaciju.

Posebno je fascinantno svjedočenje samog Vasilija Trbića, koji u svojim memoarima i privatnoj prepisci s Kulundžićem priznaje da je oružje kojim je izvršen zločin, revolver sistema „Steyer“ kalibra 9 mm, zapravo poticalo iz njegovog privatnog arsenala, te da je preko posrednika mjesec dana ranije završilo u Račićevim rukama. Kulundžić napominje da su u šaržeru nakon atentata ostala dva neispaljena metka, što je ključni dokaz da Račić nije djelovao u nekontroliranom afektu, već je svjesno prekinuo paljbu.

Institucionalnu suodgovornost dijeli i predsjedavajući Ninko Perić. Kulundžić i Vladimir Radić dokazuju da je Perić mimo poslovnika dao riječ Račiću pod izgovorom da je „prozvan“, a kada je Račić prekršio pravila i fizički se približio govornici, Perić mu nije oduzeo riječ. Prema nekim svjedočenjima, Račić mu je uputio tajni signal, nakon čega je Perić formalno prekinuo sjednicu i napustio salu u sekundi kada je ispaljen prvi metak, ostavljajući opoziciju na strelištu.

Nakon ranjavanja u predjelu trbuha, Stjepan Radić je hitno operiran u beogradskoj bolnici. Hirurški zahvat, koji je trajao petnaestak minuta, izveo je dr. Mile Kostić, profesor Beogradskog univerziteta. Svetozar Pribićević bilježi da je Radić operaciju podnio junački, potpuno svjestan i bez narkoze, dok mu je dr. Kostić pregledao crijeva van trbušne šupljine. Inicijalni bilten dr. Kostića bio je optimističan, crijeva nisu bila teško povrijeđena, ali je ljekar odmah upozorio na ključnu komplikaciju: „G. Radić ima osim toga šećernu bolest, što može izazvati gnojenje rane“. Ovu tešku formu dijabetesa potvrđuje i Mira Kolar-Dimitrijević, navodeći da je bolest godinama uticala na Radićevo narušeno zdravstveno stanje.

Prvih dana oporavak je tekao začuđujuće dobro. Njegova supruga Marija Radić bilježi da je masno tkivo usporilo metak i spriječilo povredu vitalnih organa. Radić je već osmog jula pušten iz bolnice i svečano dočekan u Zagrebu. Međutim, 23. jula nastupaju dramatične komplikacije: javljaju se reumatski bolovi, nesanica, halucinacije i nagli pad vitalnih funkcija nakon jednog rendgenskog pregleda. Oko njegovog kreveta okuplja se evropski ljekarski konzilijum, uključujući dr. Wenckenbacha iz Beča i dr. Romberga iz Minhena.

Stjepan Radić je preminuo osmog augusta 1928. godine. Izvještaj njegovog ličnog ljekara dr. Bruna Hallea i obdukcija prof. Juraka pokazali su da je neposredni uzrok smrti bila embolična opstrukcija plućne arterije (arteria pulmonalis), izazvana trombozom u desnom srcu, kao direktna posljedica hirurškog šoka i naglog pogoršanja dijabetesa nakon ranjavanja.

Halleov rukopis donosi i jednu bizarnu crticu: opisuje sopstveno iskustvo paralize sna i halucinacije koju je doživio u sobi pored samrtnika, što ilustruje stravičan psihološki pritisak pod kojim su se nalazili ljekari. Još intrigantniji je podatak koji iznosi historičar Stipica Grgić, tokom obdukcije, Radiću su izvađeni mozak i srce. Iako su organi najvjerovatnije sačuvani u memorijalne i muzejske svrhe u sklopu mitologizacije lidera, u javnosti su se odmah javile sumnje da su organi skriveni kako bi se onemogućile forenzičke analize na potencijalno trovanje u beogradskoj bolnici, što svjedoči o apsolutnom gubitku povjerenja u zvanične državne strukture.

Ova radikalna politička i ideološka cenzura možda se najjasnije ogleda u dramatičnim modifikacijama samog teksta zapisnika o saslušanju Stjepana Radića, dokumenta koji danas u historijskoj nauci postoji u tri potpuno različite verzije. Kritička i lingvistička analiza ovih izvora otkriva namjerno i sistematsko prekrajanje istorijske istine u zavisnosti od političkog trenutka u kojem su objavljeni.

Tako je u verziji koja je tokom Drugog svjetskog rata ugledala svjetlo dana u ustaškom časopisu „Danas“, ime srpskog političara Svetozara Pribićevića brutalno izbrisano iz pasusa o prijetnjama smrću koje je plasirao režimski list „Jedinstvo“, dok je u arhivskoj verziji koju je decenijama kasnije pronašla Josipa Paver njegovo ime tek precrtano crvenom olovkom, što jasno svjedoči o pokušaju režima NDH da sakrije činjenicu da su u Beogradu meta napada bili i Srbi prečani.

Slična tekstualna manipulacija uočljiva je i u Horvatovoj verziji, gdje se Radićeva neutralna formulacija da je Račić prije atentata bio na audijenciji kod „visoke ličnosti“ samovoljno dopunjava riječima „kod kralja Aleksandra“, s očitom namjerom da se u ratnom kontekstu potencira direktna krivica dvora.

Konačno, ustaški pisci su išli toliko daleko da su Paverin izvorni i primarno politički vokabular potpuno etnizirali. Dok se u originalu govori o ugroženosti „zastupnika Seljačko-demokratske koalicije“, ratne verzije „Horvata“ i časopisa „Danas“ prepravljaju historijski izvor u proglase o „općem pokolju svih Hrvata u skupštini“, svjesno pretvarajući sudski dokument u bazu za raspirivanje međunacionalne mržnje i propagande.

Ova radikalna inverzija i manipulacija simbolima svoj će stravičan i apsurdan epilog doživjeti u modernom ratnom sukobu, kada je u okupiranom Vukovaru 1992. godine Ulica Stjepana Radića i zvanično preimenovana u Ulicu Puniše Račića, čime je u javnom prostoru izvršeno potpuno brisanje historijskog identiteta i simboličko izjednačavanje žrtve sa njenim dželatom.

Kultura sjećanja ne živi samo u udžbenicima, već i na mjestima posljednjeg počivališta. Sprovod Stjepana Radića u augustu 1928. godine bio je jedan od najmasovnijih javnih pogreba u istoriji ovih prostora, pretvorivši se u otvoreni politički protest protiv apsolutizma i centralizma. Grobna arkada na zagrebačkom Mirogoju, gdje su sahranjene i ostale lipanjske žrtve, postala je svetilište nacionalnog pokreta.

Međutim, materijalna sudbina tog groba u socijalističkoj Jugoslaviji otkriva suptilne ideološke otpore prema afirmaciji Radićeve političke ostavštine. Zvonimir Kulundžić je sredinom 1968. godine javno alarmirao javnost objavivši fotografije potpuno zapuštenog Radićevog groba: slova na spomen-ploči su bila otpala, ploča oštećena, a prostor oko grobnice ruiniran. Kulundžićeva akcija natjerala je komunističke vlasti na reakciju, pa je u ljeto 1968. izvršena restauracija i postavljena bista Stjepana Radića. Ipak, Kulundžić bilježi da je rješenje bilo znatno skromnije od monumentalnog memorijala koji je on predlagao, što ukazuje na to da je socijalistički režim radije birao institucionalni zaborav i skromnu pacifikaciju Radićevog lika (svodeći ga isključivo na „narodnog tribuna“), nego potpunu afirmaciju njegove političke ideje koja se nije uklapala u partijski diskurs.

Beogradski atentat iz juna 1928. godine ostaje neiscrpna tema koja i danas, umjesto konačnih presuda, nudi nova naučna pitanja. Smrt Stjepana Radića nije bila samo fizički kraj jednog izuzetnog političkog života, već i historijska tačka bez povratka koja je dokazala da prva zajednička država nije imala kapacitet da izdrži pluralizam mišljenja, nacionalnu raznolikost niti demokratski dijalog. Kroz analizu preinačenih izvora i zapuštenih spomenika, istorija ovog atentata jasno nam pokazuje kako se, zavisno od političkog trenutka, manipuliše prošlošću radi legitimisanja savremenih političkih projekata.

IZVOR: Vlatko Smiljanić, Bruno Šagi: „Tko je ubio Stjepana Radića? Interpretacije i kultura sjećanja“, Historijska misao