Zgrada Vakufa hadži Idriza predstavlja jedan od najprofinjenijih primjera sarajevske škole moderne. Njena izgradnja započela je 1939. godine, a radovi su okončani 1940. godine, neposredno pred izbijanje Drugog svjetskog rata na ovim prostorima. Građena za potrebe Vakufa, zgrada je bila vizionarski pokušaj da se tradicionalna institucija predstavi kroz savremenu estetiku “pročišćenog” volumena, bez suvišne dekoracije, ali s plemenitim materijalima koji i danas svjedoče o njenom vrhunskom kvalitetu

U vremenu globalnih oružanih sukoba vodećih europskih i svjetskih sila, dramatičnom periodu obnove teško porušene zemlje, finansijski nepovoljnim prilikama za ulaganja i korjenite urbanističko-arhitektonske poduhvate, na bosanskohercegovačkoj sceni po prvi put u historiji nastupaju mlade generacije arhitekata koji svojim realiziranim projektima, teorijskim radovima i društveno-političkim angažmanom pokazuju da Bosna i Hercegovina uspješno shvata, prihvata i nudi kreativna rješenja koja ni u kojem smislu ne zaostaju od međunarodno priznatih i široko prihvaćenih projekata.

Među pionirima te generacije spadaju i braća Kadić, čiji zajednički rad i međusobna sarad nja kroz vlastiti projektantski biro iznjedravaju prve konkretne primjere ar hitekture internacionalnog stila u BiH. Jedno od tih ostvarenja predstavlja i stambeno-trgovačka zgrada Vakufa hadži Idriza, u ulici Maršala Tita 32, pri čijoj se izradi i provedbi projekta autori suočavaju s dva krucijalna izazova, uklapanje u zatečenu arhitekturu različitih stilova gradnje, ali pretežno arhitekturu austrougarskog perioda i negativnu posljedicu ukidanja dijela već prepoznatljivog kulturno-historijskog naslijeđa iz osmanskog perioda, mesdžida i mezarja hadži Idriza.

Korjenite promjene u arhitekturi XX stoljeća, tačnije krajem drugog i početkom trećeg desetljeća pokazuju u kolikoj mjeri su nove generacije sada već domaćih ško lovanih arhitekata doživjeli, shvatili i oblikovali ideje i stremljenja vodećih arhiteka ta europskih metropola u kojima stiču visokoškolsku naobrazbu i praksu. Toj “novijoj” generaciji “novih” arhitekata koji BiH uvode u jednu novu fazu pripadala su i braća Kadić, Muhamed i Reuf, autori projekta stambeno-trgovačke zgrade Vakuf hadži Idriz u Sarajevu, prvi vjesnici i pioniri internacionalnog stila u arhitekturi, koji kroz veliki broj realiziranih projekata pokazuju u kolikoj mjeri su postigli otklon od arhitekture rane moderne i tada prisutnih imena najcjenjenijih arhitekata BiH.

Braća Muhamed Kadić (Mostar, BiH, 10. april 1906. – Sarajevo, BiH, 26. maj 1983.) i Reuf Kadić (Sarajevo, BiH, 25. april 1908. – Sarajevo, BiH, 1974.) potiču iz ugledne i za tadašnje prilike relativno imućne građanske porodice koja je umjela podstaknuti interesovanje i mladalački senzibilitet za nastavak obrazovanja u politički vrlo nestabilnim i neizvjesnim prilikama između dva svjetska rata.

Tokom studija na Češkoj visokoj tehničkoj školi u Pragu koju završavaju 1934. (Reuf) i 1939. (Muhamed) ali i po završetku studija zapošljavaju se u projektantskoj kancelariji arhitekte Dušana Smiljanića, da bi 1940. godine otvorili vlastiti projektantski biro. Već tokom studentskih dana započinje njihova društveno-politička angažovanost u Jugoslaviji, koja će po završetku studija Muhameda postupno odvoditi prema državničkim poslovima, organizaciji srednjoškolskog i fakultetskog obrazovnog sistema u BiH, uzimajući aktivno učešće u aktuelnim problemima struke i društva te obnovi i izgradnji grada.

Od 1950. godine započinje njegova profesorska karijera, prvo u Sarajevu, a potom i u drugim državama (SAD, Sudan, Velika Britanija). Iako je brat Reuf ostao u sjeni mnogo zastupljenijeg Muhameda, važno je napomenuti da su realizovani projekti nastajali iz međusobne saradnje i uvijek žive konsultacije, razmjene ideja i saznanja, posebno prve faze stva ralaštva u periodu od 1936. do 1941. godine produkt zajedničkog rada i angažmana

Stilske karakteristike prostornog obuhvata zatečenog stanja, u kojem je 1938. godine izgrađena zgrada Hadži Idriza pokazuju da je prostor na potezu ulica Maršala Tita – Radićeva od 1878. do 1960-ih godina nastajao sukcesivno, kontinuiranim dokidanjem manjih objekata, različite namjene, parcijalnim intervencijama i suštinski gradnjom neusklađenih stilova arhitekture.

Analiza graditeljskog naslijeđa kao posljedica navedenog, pokazuje šarolikost stilova pretežno arhitekture nastajale od polovine drugog desetljeća XX stoljeća, u odnosu na onu iz austrougarskog perio da. Imajući u vidu da je riječ o prostoru na kojem još u osmanskom periodu nastaje mahala i mesdžid hadži Idriza s haremom koji se širio prema ulici Maršala Tita, te da je prema Planu iz 1884. godine, ali i situacionim planovima i geodetskim karta ma s kraja XIX i početka XX stoljeća na prostoru niže tadašnje ulice Franje Josipa izgrađena štamparija s pomoćnim objektima, kao i nekolicina manjih stambenih zgrada, te da su regulacioni planovi u austrougarskom periodu, izrađivani sukcesivno, težište ipak stavljali na nukleus starog dijela grada i prostora oko čaršije (ulice Ferhadija, Štrosmajerova, Zelenih beretki itd.), izgradnja ovog dijela Sarajeva do pomenutog perioda nije bila naročito ekspanzivna.

Analizirajući dokumente planova i karti može se zaključiti da su na prostoru egzistirali manji objekti od kojih je većina uklonjena ili adaptirana do kraja austrougarskog perioda, odnosno da se gradnji koju u današnjem obliku poznajemo na ovim parcelama pristupilo tek krajem XIX stoljeća, izuzimajući, prvobitno, mesdžid s haremom (pozicija zgrade Vakuf hadži Idriza).

Potporu ovoj pretpostavci predstavlja značajan vremenski razmak između dva (do danas očuvana) reprezentativna objekta (“Gradina” i palača Arona Isaka Musafije), od kojih prvi izgradnjom upućuje na vremenski period iz među 1890. i 1903., dok je drugi izgrađen tek 1913. godine.

Ibrahim Krzović navodi podatak da su nekretnine na ovom mjestu 1886. godine u vlasništvu porodice Berberović, od kojih ih 1912. godine kupuju Aron i Jakov Musafija, te da je od 1955. godine zgrada vlasništvo nasljednika porodice Musafija. Analizirajući podatke u katastarskim kartama Sarajeva koji intenzivno nastaju od 1901. do 1905. godine (i sporadično do 1907. godine), a koje potpisuju geometri Johann Kremser, Ladislaus Wailichnowski, Stanko Poljašević, Julius Grauner i Johan Baše, na parceli još uvijek nije bio izgrađen nikakav objekat, što znači da porodica Berberović ili gradi neki objekat između 1903. i 1911. godine, koji je za potrebe izgradnje palače porušen ili prodaje porodici Mordohaj još uvijek neizgrađenu parcelu.

Još od srednjovjekovnog perioda ovaj dio grada u narodu nosi naziv Žabljak, iako je po prvi put pod službenim nazivom “mahala hadži Idrizovog mesdžida” spomenut 1540. godine. Mahala je predstavljala jednu od četiri najstarije osnovane na prostoru između Katedrale i potoka Koševo, a prema usmenom kazivanju u haremu je bio ukopan Sari Murat koji je zajedno sa braćom Morić pogubljen 1757. godine.

Mesdžid je bio sazidan od ćerpiča, s lijepo izrađenom drvenom munarom od ka setiranih daščica, pokriven ćeramidom, s otvorenim sofama rastvorenim drvenim stupovima. Iako manjih dimenzija mesdžid je zauzimao veću površinu, opasan haremom i ograđen duvarom s nekoliko prozora.

Nakon katastrofalnog požara koji je zahvatio grad poslije upada Eugena Savojskog 1697. mesdžid je do temelja izgorio, da bi nekoliko godina poslije bio u potpunosti obnovljen. Tada je uz njega podignuta i česma. Imajući u vidu da je na parceli na kojoj je zgrada Vakuf hadži Idriz sagrađena postojao harem, predstavljen i na katastarskoj karti iz 1903. godine, gradnja tokom austrougarskog perioda nije ni zabilježena, s obzirom da je i mezarje ekshumirano tek 1938. godine.

Prema usmenom kazivanju građevinskog inženjera Ladislava Maksimovića, stanara zgrade i živog svjedoka gradnje iste, mesdžid Hadži Idriza je bio u funkciji do 1934. godine kada nastaju veća oštećenja koja do rušenja objekta 1938. godine nisu ni sanirana. Autor projekta izrađenog iste godine je Muhamed Kadić u saradnji s bratom Reufom. Iako su braća tih godina bila zaposlena u projektantskom birou Dušana Smiljanića, Reuf od novembra 1935. radi za Vakufsku direkciju u Sarajevu na mjestu voditelja Tehničkog ureda i glavnog arhitekte, gdje ostaje do augusta 1942. godine, zbog čega ga se opravdano uzima za koautora, iako je upravo Mehmed u predratnom periodu osvojio prvu nagradu na konkursu za stambeno – trgovačku zgradu vakufa, koja je izgrađena godinu dana poslije 1939. godine. U periodu saradnje s Vakufskom direkcijom Reuf je projektovao i realizirao više od deset projekata.

Zgrada Vakufa hadži Idriza predstavlja jedan od najprofinjenijih primjera sarajevske škole moderne. Njena izgradnja započela je 1939. godine, a radovi su okončani 1940. godine, neposredno pred izbijanje Drugog svjetskog rata na ovim prostorima. Građena za potrebe Vakufa, zgrada je bila vizionarski pokušaj da se tradicionalna institucija predstavi kroz savremenu estetiku “pročišćenog” volumena, bez suvišne dekoracije, ali s plemenitim materijalima koji i danas svjedoče o njenom vrhunskom kvalitetu.

Braća Kadić su se prilikom projektovanja odlučile za rješenje koje ne dominira agresivno prostorom, niti pokušava zasjeniti okolne stare građevine. Umjesto napadne dekoracije, nova zgrada jednostavno i dostojanstveno ispunjava prostor, oslanjajući se na skladne i simetrične prozore. Ova fasada, lišena suvišnih ukrasa, predstavlja vrhunski primjer modernog pristupa u kojem se ljepota rađa iz čiste funkcije i jednostavnog pravougaonog oblika. To je onaj prepoznatljivi model gradnje „novog u starom“, karakterističan za zgrade vakufa, gdje se jasno definira estetika „pročišćenog“ prostora.

Tradicionalno kićenje fasada s početka 20. vijeka ovdje je zamijenjeno jedinstvom cijele kompozicije. Dizajn je suptilan i logičan: prizemlje je odvojeno od spratova, dok je zadnja etaža blago uvučena. Upotreba novih materijala donijela je i novi osjećaj u arhitekturi, umjetničko uobličavanje koje se temelji na jednostavnosti, a ne na usiljenom ukrašavanju.

Iako je sama lokacija bila skučena i nepovoljno pozicionirana, prioritet je bio organizirati unutrašnjost tako da stanovi dobiju dovoljno sunca i pristojan pogled. Budući da zgrada nije imala direktan dodir sa gradskim parkovima, vertikalna komunikacija i osvjetljenje riješeni su kroz svjetlarnike okrenute ka malim unutrašnjim dvorištima. Unutar stanova, prostorije su grupisane u funkcionalne cjeline s najkraćim mogućim vezama, što potvrđuje praktičnost dizajna.

Velika pažnja posvećena je ulaznom dijelu i stepeništu. Unutrašnjost zgrade otkriva maštovit pristup gdje je svaki detalj, od vrata i stubišta do balkonskih lođa, pažljivo dizajniran kao dio jedne umjetničke cjeline. Upečatljivi detalji na stepeništu, poput čeličnih ograda, drvenih rukohvata i kombinacije sivo-crnih i crvenih kamenih ploča, pokazuju potrebu arhitekte da oplemeni svaki kutak. Vodeći se idealom da svaki materijal nosi umjetnički potencijal, arhitekte su uspjeli pretvoriti obično stubište u prostor vrhunske estetske vrijednosti.

Posebno je zanimljivo poigravanje bojom. Na zgradi vakufa Hovadže Kemaludina iz 1939. godine (takozvani JAT-ov neboder), braća Kadić su insistirala na svijetlo-zelenim keramičkim pločicama. Time su unijeli boju u materijal i napravili iskorak iz tadašnjeg sivila međuratne moderne. Boja ovdje nije samo ukras; ona postaje svojeručni potpis arhitekte i simbol identiteta same institucije vakufa. Ovakvo eksperimentiranje vuče korijene iz praške škole i pokreta poput kubizma, gdje boja služi da naglasi dubinu prostora i snagu geometrijskih oblika.

IZVOR: Mirha Šabanović: „Stambeno-trgovačka zgrada Vakuf Hadži Idriz“, Muzej Sarajeva, Prilozi