Projekt Južne plinske interkonekcije u Bosni i Hercegovini netransparentna je geopolitička trgovine u kojoj se energetska sigurnost države prepliće s privatnim interesima. Sumnjivo je uvezivanje bivšeg Trumpovog savjetnika Michaela Flynna i Milorada Dodika, čije je lobističko partnerstvo rezultiralo ukidanjem američkih sankcija Dodiku. Sada ovaj “porodični biznis” klanova bliskih Bijeloj kući kroz zakonodavne presedane pokušava preuzeti kontrolu nad plinskom mrežom. To je dovelo Sarajevo pred sudbonosan izbor: prihvatanje američkog ortačkog kapitalizma ili nastavak evropskih integracija koje Brisel sada direktno uslovljava transparentnošću ovog milijardu dolara vrijednog ugovora

Bosna i Hercegovina ponovo je poprište na kojem se lome koplja velikih sila. Ovaj put, u fokusu nije samo diplomatska retorika, već konkretan, milijardu dolara vrijedan infrastrukturni projekt: Južna plinska interkonekcija. Dokumenti u koje je uvid imao The Guardian otkrivaju da je Evropska unija ušla u direktan rizik konfrontacije s Trumpovom administracijom pokušavajući zaustaviti dodjelu ugovora kompaniji iza koje stoje predsjednikovi najbliži saradnici.

Brisel se s Trumpom već sukobljavao zbog trgovine, podrške Ukrajini i vojnih troškova unutar NATO-a, ali intervencija u projektu Južne interkonekcije označava presedan. To je prvi put da se EU direktno suprotstavila komercijalnom poduhvatu kruga ljudi od najvišeg povjerenja američkog predsjednika, pretvarajući energetski projekt u Sarajevu u prvorazredno geopolitičko ratište.

Projekt koji bi trebao povezati Bosnu i Hercegovinu s terminalom za ukapljeni prirodni plin (LNG) na hrvatskoj obali, ključan je za energetsku nezavisnost zemlje koja se trenutno u potpunosti oslanja na ruski gas. Ipak, umjesto transparentnog međunarodnog tendera, na sceni se pojavila kompanija AAFS Infrastructure and Energy, registrirana u novembru prošle godine u Wyomingu, čija vlasnička struktura ostaje obavijena velom tajne.

Iako kompanija nema vidljivu biografiju u realizaciji velikih infrastrukturnih projekata, njena “težina” leži u ljudima koji je predstavljaju. Na čelu su Jesse Binnall i Joe Flynn. Binnall je lični Trumpov advokat koji ga je branio od optužbi za podsticanje nemira na Capitolu, dok je Joe Flynn brat Michaela Flynna, bivšeg savjetnika za nacionalnu sigurnost. Izvori iz Sarajeva tvrde da su lokalni lideri mjesecima pod pritiskom američkih zvaničnika kako bi posao dodijelili upravo ovoj firmi, koja planira investirati 1,5 milijardi dolara u bosanskohercegovačku infrastrukturu.

U cijelu priču upleteni su i drugi članovi Trumpovog najužeg kruga. Michael Flynn, kojeg je Trump pomilovao nakon optužbi za laganje FBI-u, aktivno je lobirao za interese Milorada Dodika, lidera bosanskih Srba. Ta lobistička kampanja urodila je plodom u oktobru, kada su Dodiku ukinute određene američke sankcije, uprkos njegovom stalnom podrivanju Daytonskog mirovnog sporazuma.

Situacija se dodatno komplicira posjetom Donalda Trumpa Jr. Banjoj Luci u aprilu. Iako on i Michael Flynn nisu direktno potpisani na projektu plinovoda, činjenica da je Dodik, koji je godinama blokirao projekte koji smanjuju zavisnost od Rusije, iznenada dao podršku Južnoj interkonekciji pod vodstvom AAFS-a, izaziva ozbiljnu zabrinutost u evropskim diplomatskim krugovima.

Michael Flynn predstavlja jednu od najkontroverznijih figura u modernoj američkoj istoriji, služeći kao živa veza između vojnih obavještajnih struktura, privatnog lobiranja i Trumpovog populizma. Kao bivši general-pukovnik i direktor Odbrambene obavještajne agencije (DIA), Flynn je imao najdublje uvide u globalne sigurnosne mreže, ali je njegova karijera doživjela dramatičan preokret kada je 2017. godine postao savjetnik za nacionalnu sigurnost s najkraćim stažom u istoriji SAD-a od svega 22 dana. Razlog je bio skandal oko njegovih neprijavljenih kontakata s ruskim ambasadorom Sergejem Kisljakom, što je kasnije preraslo u širu istragu o njegovom lobiranju za strane interese, prvenstveno turske i bliskoistočne, dok je istovremeno bio dio Trumpovog tranzicionog tima.

Flynna poznavatelji portretiraju kao prototip “novog lobiste” u svijetu u kojem granice između državne službe i privatnog bogaćenja postaju porozne. Flynnove veze s Balkanom nisu slučajne; one su dio šire strategije “paradiplomatije” gdje privatni akteri bliski Bijeloj kući otvaraju vrata liderima koji su pod sankcijama ili u izolaciji, poput Milorada Dodika. Njegovo lobiranje za uklanjanje sankcija Dodiku, uz istovremeno uvezivanje sa energetskim projektima poput Južne interkonekcije preko brata Joea Flynna, stvara specifičan model “porodičnog biznisa” u srcu geopolitike. Flynn koristi politički uticaj kao robu, pretvarajući strateške resurse poput plinovoda u privatne monopole, čime Balkan ostaje zarobljen u “sivoj zoni” između evropskih pravila i američkog ortačkog kapitalizma.

Veze između Michaela Flynna i Milorada Dodika predstavljaju jedan od najintrigantnijih primjera “paradiplomatije” koja se odvija izvan zvaničnih kanala State Departmenta, a koja je direktno uticala na političku arhitekturu Bosne i Hercegovine. Ova saradnja intenzivirana je u periodu kada je Dodik bio pod teškim sankcijama SAD-a zbog podrivanja Daytonskog sporazuma, što ga je činilo personom non grata za zvanični Washington. Flynn je, koristeći svoj status bivšeg šefa vojne obavještajne službe (DIA) i bliskog saveznika Donalda Trumpa, postao ključni posrednik koji je Dodiku otvorio vrata do kojih on regularnim diplomatskim putem nije mogao doći.

Suština njihovog odnosa leži u transakcionoj politici: Flynn je Dodiku nudio “pranje” reputacije i pristup američkim konzervativnim krugovima moći, dok je Dodik, zauzvrat, nudio stratešku podršku američkim investicijama. Činjenica da su sankcije Dodiku ukinute upravo u oktobru 2025. godine, nakon intenzivne lobističke kampanje u kojoj su učestvovali Flynn i njegovi saradnici, u diplomatskim krugovima se tumači kao direktan dokaz efikasnosti ove privatne diplomatske mreže.

Flynn ne nastupa kao predstavnik američkih državnih interesa u tradicionalnom smislu, već kao privatni akter koji geopolitičku poziciju Balkana koristi kao polugu za osiguravanje unosnih ugovora za kompanije poput AAFS-a, u kojoj su angažirani članovi njegove porodice. Na taj način, Dodik je od izolovanog balkanskog lidera postao ključni partner u Trumpovoj “energetskoj ofanzivi” na Balkanu, čime je stvoren opasan presedan u kojem se sankcije i državna politika koriste kao sredstvo za pregovaranje u privatnim poslovnim aranžmanima.

Kada su bosanskohercegovački zakonodavci odobrili propise koji, prema ocjeni Transparency Internationala, postavljaju “opasan presedan” jer predviđaju da ugovor mora pripasti isključivo AAFS-u, bez javnog poziva, to je bio signal za Brisel da povuče kočnicu.

Izvještaji Transparency Internationala (TI BiH) u fokus stavljaju do sada nezabilježen pravni presedan koji suštinski suspendira instituciju javnog tendera u Bosni i Hercegovini. Prema njihovim analizama, ključni korupcijski rizik leži u činjenici da se nacrt zakona o Južnoj plinskoj interkonekciji ne bavi samo trasom ili tehničkim specifikacijama plinovoda, već se u sam tekst zakona direktno inkorporira ime privatne kompanije, AAFS Infrastructure and Energy, kao ekskluzivnog nosioca prava na investiciju i upravljanje.

Ovakav pristup, koji TI BiH naziva „zakonodavnim inženjeringom za privatne potrebe“, u potpunoj je suprotnosti s temeljnim principima slobodne konkurencije i direktivama Evropske unije o javnim nabavkama. Time se država dovodi u podređen položaj u kojem unaprijed odustaje od traženja najpovoljnijeg ponuđača na tržištu, favorizujući subjekt koji nema dokazanog iskustva u energetskom sektoru, ali posjeduje snažne političke veze.

Upravo je ova pravna anomalija bila glavni okidač za pismo Luigija Sorece,  šefa delegacije Evropske unije u Bosni i Hercegovini, jer Brisel ovakvo postupanje vidi kao direktno podrivanje vladavine prava i institucionalnu legalizaciju ortačkog kapitalizma. TI BiH naglašava da unošenje imena konkretne firme u zakon stvara monopolsku poziciju koja je praktično neoboriva na sudu, jer se ne temelji na upravnom postupku koji se može pobijati, već na samoj volji zakonodavca.

Ovakav model, upozoravaju analitičari, ne samo da diskreditira Bosnu i Hercegovinu kao kredibilnog partnera EU, već otvara prostor za „zarobljavanje države“ (state capture), gdje se strateški resursi zemlje prepuštaju na milost i nemilost netransparentnim dogovorima postignutim iza zatvorenih vrata u Washingtonu i Sarajevu. Za Brisel, ovo nije samo pitanje energije, već fundamentalno pitanje da li će BiH funkcionisati kao država zasnovana na zakonima ili kao poligon za realizaciju interesa uske grupe lobista povezanih s inostranim centrima moći.

U pismu od 13. aprila Soreca podsjeća da je, prema energetskim sporazumima između Sarajeva i Brisela, “ključno da nacrti zakona budu temeljito koordinirani s EU”. Poruka Brisela je nedvosmislena: ukoliko BiH želi nastaviti svoj evropski put i izbjeći gubitak finansijskih prilika, mora dozvoliti EU da ima riječ u energetskom zakonodavstvu. Soreca zapravo upozorava Sarajevo da bi favoriziranje Trumpovih saradnika moglo značiti kraj evropskih integracija.

Ironija situacije leži u činjenici da se ciljevi Brisela i Washingtona na papiru poklapaju, oba centra žele eliminaciju ruskog energetskog utjecaja na Balkanu. Nakon invazije na Ukrajinu 2022. godine, EU je postavila rok da do 2028. godine prestane kupovati ruski plin. Južna interkonekcija je savršen alat za to, jer bi omogućila dotok američkog plina u srce Balkana.

Međutim, Brisel se sada suočava s mogućnošću da ključna figura na evropskoj energetskoj šahovskoj ploči padne pod kontrolu kompanije koja nije samo američka, već je lično povezana s predsjednikom čiji su stavovi prema EU često neprijateljski. AAFS na svojoj stranici ponosno ističe orla koji evocira američku moć, ali iza te ikonografije nema dokaza o decenijskom iskustvu u energetici na koje se pozivaju.

Energetska diplomatija Trumpove administracije 2.0 označava radikalan zaokret od tradicionalnog multilateralizma ka onome što analitičari Atlantic Councila i Centra za evropsku politiku (EPC) nazivaju „energetskim merkantilizmom“. U središtu ove strategije je američki tečni prirodni plin (LNG), koji se više ne posmatra samo kao energent, već kao moćno diplomatsko oruđe za redefinisanje transatlantskih odnosa.

Za razliku od prethodnih decenija, gdje je fokus bio na zajedničkoj energetskoj sigurnosti unutar NATO saveza, Trumpov model koristi LNG kao polugu za direktno potiskivanje njemačkog industrijskog primata i ruskog geopolitičkog uticaja u Evropi. Kroz agresivno forsiranje američkih zaliha, Washington nastoji stvoriti novi oblik zavisnosti koji je, za razliku od ruske, direktno vezan za lojalnost Bijeloj kući i prihvatanje njenih trgovinskih uslova.

Ovaj pristup posebno pogađa „periferne“ regije poput Balkana, koje se pretvaraju u energetska čvorišta preko kojih američki plin prodire ka srcu Evrope, slabeći pozicije projekata poput nekadašnjeg Sjevernog toka. Think-tank organizacije upozoravaju da ovakva diplomatija često zaobilazi standardne energetske propise Evropske unije, preferirajući bilateralne dogovore s lokalnim elitama koji se temelje na principu „usluga za uslugu“. Na taj način, izvoz plina postaje dio šireg paketa koji uključuje vojnu zaštitu, ukidanje sankcija ili političku podršku kontroverznim liderima.

Rezultat je duboka podjela unutar same EU: dok Brisel insistira na zelenoj tranziciji i transparentnim tenderima, Trumpova energetska ofanziva nudi brzu i jeftinu „fosilnu alternativu“ koja cementira američku dominaciju i pretvara energetsku mrežu Evrope u instrument za ostvarivanje nacionalnih interesa SAD-a, često nauštrb evropskog jedinstva i ekoloških ciljeva.

Bosna i Hercegovina se nalazi u klopci između dvije vatre. S jedne strane je Brisel, koji insistira na vladavini prava, transparentnosti i usklađenosti s evropskim standardima kao uslovu za članstvo. S druge strane je pragmatična i agresivna politika Trumpovog kruga, koja nudi brza rješenja i investicije u zamjenu za direktnu kontrolu nad strateškim resursima.

Pitanje Južne interkonekcije više nije samo pitanje plinskih cijevi; to je test suvereniteta BiH i stabilnosti savezništva između EU i SAD-a. Ako Sarajevo podlegne pritisku Washingtona i dodijeli ugovor bez tendera kompaniji povezanoj s Trumpom, moglo bi dugoročno narušiti svoje odnose s Evropom. S druge strane, prkošenje Trumpovim saradnicima nosi rizik diplomatske odmazde iz Bijele kuće. Na balkanskom ratištu energija je ponovo postala najmoćnije oružje.

IZVOR: Bosna.hr, The Guardian, agencije