Na današnji dan, šestog februara 1494. godine, naziv Banja Luke prvi put je ušlo u zvanične historijske izvore. U latinskom dokumentu ugarskog kralja Vladislava II Jagelovića grad se ne pojavljuje kao novonastalo mjesto, već kao već postojeća varoš od strateškog značaja u dolini Vrbasa
Na današnji dan, šestog februara 1494. godine, naziv Banja Luka prvi put je zabilježeno u zvaničnim historijskim izvorima. Taj datum ne označava osnivanje grada, ali predstavlja prelomni trenutak: ulazak Banja Luke u pisanu evropsku administrativnu memoriju kasnog srednjeg vijeka. Riječ je o dokumentu koji je izdao ugarski kralj Vladislav II Jagelović, napisanom na latinskom jeziku, a koji se i danas čuva u Državnom arhivu Mađarske u Budimpešti.
Ovaj akt nastaje u vremenu dubokih političkih i vojnih previranja na južnim granicama Ugarskog kraljevstva. Prostor današnje sjeverozapadne Bosne bio je tada dio složenog pograničnog sistema, u kojem su se sudarali interesi ugarsko-hrvatske krune, lokalnog plemstva i sve snažnije Osmanske države. Upravo u tom kontekstu treba čitati i prvi poznati pomen imena Banjaluke.
U dokumentu od šestog. februara 1494. godine spominje se Juraj Mikulašić u Banja Luci, što predstavlja najraniji sačuvani zapis u kojem se grad javlja pod imenom koje, uz manje grafijske varijante, nosi i danas.
To znači da je naselje postojalo i ranije, vjerovatno kao utvrđeno mjesto i razvijena varoš u dolini Vrbasa, ali da tek krajem 15. stoljeća ulazi u sačuvane pisane izvore državne administracije. U srednjovjekovnoj historiografiji upravo je takav trenutak presudan: ne kao početak života grada, nego kao početak njegove dokumentovane historije.
Kraj 15. stoljeća obilježen je stalnom osmanskom prijetnjom. Nakon pada Bosne 1463. godine i Jajca 1464, područje oko Vrbasa dobija novu stratešku važnost. Banjaluka se u tom periodu razvija kao utvrđeni punkt u zaleđu Jajačke banovine, posljednjeg većeg ugarskog uporišta južno od Save.
O tome svjedoče i kasniji historiografski izvori. Mađarski historičar Lajoš Taloci u svom djelu “Povijest banovine, grada i varoši Jajca 1450–1527”, objavljenom 1916. godine u Zagrebu, posvetio je značajnu pažnju i Banja Luci. Taloci je opisuje kao jedno od najvažnijih mjesta u kotlini Vrbasa: snažno utvrđenje iza Jajca, ispod kojeg se razvijala varoš, sa prisutnim samostanom prosjačkog reda.
Prema njegovim navodima, stanovnici banjalučke varoši u vrijeme pojačane turske opasnosti dobijali su pomoć od ugarskog kralja, što dodatno potvrđuje vojni i strateški značaj ovog mjesta. Banja Luka se, dakle, ne pojavljuje kao marginalno selo, nego kao dio organizovanog pograničnog sistema.
Nakon osmanskog osvajanja početkom 16. stoljeća, Banja Luka ulazi u novu fazu svog razvoja. Grad dobija sasvim drugačiju administrativnu, vojnu i urbanističku ulogu, koja će kulminirati u 16. i 17. stoljeću, kada postaje sjedište Bosanskog pašaluka. Ipak, srednjovjekovni korijeni grada, potvrđeni zapisom iz 1494. godine, ostaju temelj na kojem se gradi kasnija urbana struktura.
Tokom narednih vijekova, naziv Banja Luke sve se češće pojavljuje u izvorima: u osmanskim defterima, habsburškim vojnim izvještajima, putopisima i kartografiji. Grad mijenja uprave, granice i političke okvire, ali zadržava kontinuitet urbanog života.
