U sklopu obilježavanja stogodišnjice postojanja (1926–2026), Velika džamija u Parizu pokreće prvo izdanje Međunarodnog takmičenja u arapskoj kaligrafiji pod nazivom „Nûn“. Međutim, iza raskošne hispano-mavarske fasade ovog arhitektonskog dragulja skriva se kompleksna historija duga čitavo stoljeće, od simbola zahvalnosti za 100.000 muslimanskih vojnika stradalih za Francusku u Prvom svjetskom ratu i mehanizma kolonijalnog nadzora, preko tajnog utočišta u kojem su tokom nacističke okupacije spašavane stotine Jevreja, pa sve do modernih diplomatskih ratova između Maroka i Alžira za njeno naslijeđe 

Pariška četvrt Latinski kvart u septembru će ove godine biti središte nesvakidašnjeg kulturnog događaja. Pod visokim pokroviteljstvom rektora Chems-eddinea Hafiza, Velika džamija u Parizu (Grande Mosquée de Paris) objavila je pokretanje prvog izdanja Međunarodnog takmičenja u arapskoj kaligrafiji pod nazivom „Nûn“. Povod za ovaj globalni poziv umjetnicima, za šta je predviđen nagradni fond od čak 57.000 eura, je monumentalan: obilježavanje stogodišnjice postojanja ove institucije, preciznije od 1926. do 2026. godine, institucije koja predstavlja središte duhovnog, kulturnog i umjetničkog uticaja islamske civilizacije u srcu Zapadne Evrope. 

Takmičenje je osmišljeno s ciljem da podrži umjetnike, očuva klasične kaligrafske tradicije i podstakne kulturni dijalog kroz stroga pravila ove sekularne i sakralne umjetnosti. Umjetnici iz cijelog svijeta pozvani su da se okušaju u nekom od šest tradicionalnih stilova: thuluth, naskh, ta'liq, diwani, kufi i maghribi, koristeći isključivo klasičnu crnu tintu i papir svijetlih tonova, s precizno definisanim širinama trščanih pera (qalama) u rasponu od jednog do pet milimetara. 

Međunarodni žiri, predvođen dr. Amorom Jamnijem i sastavljen od vrhunskih profesionalaca poput Muniba Obradovića, Abdelkadera Boumale, Ranyja Rouabahe, Hamde Yacouba i Nizama Baboorallyja, preuzeo je zadatak da ocijeni radove prema rigidnim kanonskim pravilima geometrije slova, gdje svaka pravopisna greška ili devijacija u proporcijama povlači trenutnu diskvalifikaciju. Za stilove thuluth i naskh, umjetnici su imali zadatak prepisati čuveni kur'anski „Ajet o svjetlosti“ (Ayet-un-Nur), koji metaforički sažima čitavu filozofiju ove stogodišnje institucije: svjetlost koja ne pripada ni Istoku ni Zapadu. 

Monumentalni politički projekat

Međutim, dok kaligrafi širom svijeta povlače linije mastilom, pokušavajući dosegnuti savršenstvo oblika, sama građevina iz koje je ovaj poziv potekao priča znatno kompleksniju, dramatičniju i historijski ambivalentniju priču. Velika džamija u Parizu nije samo estetski dragulj u hispano-mavarskom stilu niti puki prostor za molitvu; ona je monumentalni politički projekt, čvorište francuske kolonijalne historije, te živi spomenik u kojem se već stotinu godina prepliću duboko uvažavanje i stroga politička kontrola, prijateljstvo i nepovjerenje između Francuske i arapskog svijeta. 

Smještena na lijevoj obali Sene, u petom pariskom arondismanu, Velika džamija se pred posjetiocem ukazuje gotovo kao arhitektonska fatamorgana. Ugniježđena unutar bloka zgrada skromnije visine i socijalnih stanova, ova građevina s površinom od 7.550 kvadratnih metara, od kojih je čak 3.500 rezervisano za raskošne andaluzijske vrtove, djeluje kao istinska oaza. Dok se s jedne strane u neposrednoj blizini nalaze simboli tradicionalne Francuske poput Sorbone, Panteona i Prirodoslovnog muzeja, s druge strane vrtovi džamije uvode posjetioca u jedan potpuno drugačiji Pariz, nastao iz kolonijalnih i kulturnih veza s islamskim svijetom. 

Kompleks je izgrađen u hispano-maurskom stilu, a njegovim vizuelnim identitetom dominira minaret visok 33 metra, inspiriran tornjevima marokanskog grada Feza, ukrašen tirkiznim cvjetnim mozaicima i pločicama. Veliko centralno dvorište ili Cour d'Honneur, oko kojeg se organizuje svakodnevni život centra, projektovano je po uzoru na slavnu Alhambru u Granadi. Svaki detalj ovog kompleksa, od fontana koje žubore s preciznošću koja im daje imaginarnu vrijednost djevičanskog izvora, preko isklesanih arkada na mramornim stubovima, do geometrijski misterioznih kupola, izveli su sjevernoafrički majstori prenoseći drevne zanatske tehnike. 

Materijali i mozaici dopremljeni su direktno iz Maroka i Alžira kako bi se do u detalj rekreirao intimni i gostoljubivi duh islamskih hramova, daleko od zapadnih graditeljskih kanona. 

Unutar ovog kompleksa, izgrađenog između 1922. i 1926. godine, nalazi se i impresivna sala za molitvu predviđena da primi 500 vjernika, ukrašena perzijskim tepisima neprocjenjive ljepote. Ipak, ono što džamiju čini jedinstvenom u urbanom tkivu Pariza jeste činjenica da njen muzejski i sakralni karakter ne prekida bujicu svakodnevnog života. Dok u jednom dijelu turisti fotografiraju tirkizne motive na plafonima, u drugom dijelu mještani spavaju pod drvećem, porodice se izuvaju pred ulazom, a studenti hvataju bilješke. 

Džamija je rano otvorila svoja vrata javnosti kroz prostore koji su s vremenom postali kultna mjesta pariske boemije i društvenog života. Tradicionalno tursko kupatilo (hamam), restoran s mediteranskim i magrepskim specijalitetima, te čuveni salon u kojem se služi marokanski čaj od mente s orijentalnim kolačima, transformirali su ovu instituciju u mjesto čulnog i pacifikovanog mediteranskog načina života. 

Filmski kritičar i bivši direktor časopisa Les Cahiers du Cinéma, Serge Toubiana, rođen u Tunisu, često je opisivao taj osjećaj rekavši da povratak u prostore džamije, među te mirise i okuse, u njemu budi neopisivo zadovoljstvo i obnavlja senzualni art de vivre koji zapadni svijet ne može imitirati. Međutim, ovaj trijumf egzotizma, namijenjen francuskoj buržoaziji i turistima, od samog početka bio je predmet oštrih političkih i društvenih kontroverzi. 

Kolonijalni korijeni

Ideja o podizanju velike muslimanske bogomolje u Francuskoj ima duboke korijene koji sežu daleko u prošlost. Još 1767. godine, u vrijeme kralja Luja XV, postojale su rane zamisli o sličnom koraku u saradnji s marokanskim sultanom, dok je 1841. godine osnovano Orijentalno društvo (Société Orientale), koje je pod krinkom naučnog istraživanja funkcioniralo kao agencija za političku propagandu i špijunažu u korist francuske ekspanzije na Istoku, natječući se s britanskim uticajem. 

Već 1846. godine unutar tog društva raspravljalo se o potrebi izgradnje džamija u Parizu i Marseju kako bi se zadovoljile potrebe muslimana, ali i olakšao kolonijalni nadzor. Sukobljeni stavovi o kompatibilnosti islama s francuskim republikanskim ustavom, kao i unutrašnje političke krize poput afere Dreyfus, decenijama su blokirali realizaciju ovog projekta. 

Odlučujući poticaj za izgradnju džamije donijela je klaonica Prvog svjetskog rata. Tokom Velikog rata, više od 100.000 muslimanskih vojnika iz Maroka, Alžira, Tunisa i senegalskih streljačkih odreda poginulo je boreći se pod trobojnicom Francuske Republike. U ljeto 1915. godine, Paul Bourdarie, istaknuti propagandista kolonijalne politike i urednik časopisa La Revue Indigène, započeo je razgovore s arhitektom Émielom Tronquoisom, koji je iznio stav da bi jedini pravi, dostojanstveni spomenik herojstvu i žrtvama tih vojnika bila izgradnja monumentalne džamije u Parizu. 

Međutim, iza ovog čina proklamovane zahvalnosti stajala je pragmatična i hitna potreba za ratnom kontrapropagandom. Carska Njemačka je, u savezu s Osmanskim carstvom, u blizini Berlina (u logoru Zossen) podigla džamiju za zarobljene muslimanske vojnike iz francuske i britanske vojske, pokušavajući ih pridobiti za ideju rata protiv sila Antante. Francuska država morala je hitno odgovoriti vizuelnim i institucionalnim dokazom vlastite „blagonaklonosti“ prema islamu. 

Kada je projekt konačno odobren 1920. godine, a pariska opština ustupila zemljište bivše bolnice iza botaničkog vrta, postalo je jasno da Francuska ne gradi privremeni vjerski objekat, već trajnu instituciju preko koje planira preuzeti primat u vođenju i kontroli islamskih pitanja na zapadu. 

Zvanična historija često slavi Veliku džamiju kao simbol tolerancije i suživota, što je tokom sedamdesete godišnjice potvrdio i tadašnji predsjednik Jacques Chirac, definirajući je kao „utvrdu umjerenog, velikodušnog i tolerantnog islama, stranog svakom fanatizmu“. Ipak, antropološka i historijska analiza otkrivaju da je iza te fasade tolerancije funkcionirao strogo kontroliran sistem nadzora. U periodu između 1924. i 1945. godine, francuska Služba za sjevernoafričke domorodačke poslove (Service des Affaires Indigènes Nord-Africaines) koristila je džamiju i njeno rukovodstvo kao ključni instrument za nadzor rastuće muslimanske populacije u metropoli, koja je brojala preko 100.000 ljudi, uglavnom alžirskih radnika. 

Uspostavljena je specijalna policijska mreža koja je pratila, locirala i katalogizirala magrepske imigrante kroz hotele, kafiće i radnička naselja, kreirajući dosjee za više od 40.000 pojedinaca. Cilj ovog državnog dirigizma bio je jasan: kroz lojalnu ulemu promovirati „oficijelni, državni islam“, podržavati mističke sufijske redove bliske kolonijalnoj upravi, te rigorozno suzbijati bilo kakav uticaj boljševičkih ideja ili antikolonijalnog nacionalizma, koji su u očima francuske administracije automatski proglašavani „atavističkim fanatizmom“. 

Ovakav pristup izazvao je žestok otpor među ranim sjevernoafričkim nacionalistima okupljenim oko organizacije L'Étoile Nord-Africaine. Na dan 14. jula 1926. godine, u vrijeme svečanog otvaranja kompleksa, panarabisti su u Parizu organizovali masovni miting koji je okupio oko dvije hiljade radnika. Njihovi proglasi bili su nedvosmisleni: Velika džamija u Parizu proglašena je „manevrom najgrubljeg kolonijalizma“. Ljuti zbog buržoaskog luksuza koji je pratio objekat, optužili su francusku elitu da će posjetioci hamama, bazara i elitnog restorana profanisati sveta mjesta islama, pretvarajući ih u puke noćne klubove i prostore za zabavu pariškog visokog društva. 

Poznati arapski pjesnik i satiričar Mahmud Bayram al-Tunsi napisao je niz oštrih satira ismijavajući elitističku upotrebu prostora džamije, koji je bio nedostupan stvarnoj, obespravljenoj muslimanskoj radničkoj klasi Pariza. 

Tajni spasitelj

Ključna figura u realizaciji i upravljanju ovim grandioznim projektom bio je sidi Kaddour ben Ghabrit (1868–1954), diplomata i prevodilac izuzetne političke razboritosti. Rođen u Alžiru, u Tlemcenu, ben Ghabrit je izgradio impresivnu karijeru unutar francuskog kolonijalnog aparata, postavši šef protokola marokanskog sultana i ključna osoba od povjerenja za francuske interese u Sjevernoj Africi. Kao predsjednik društva Société des Habous et des Lieux Santos del Islam, pravnog vlasnika džamije, ben Ghabrit je upotrijebio sav svoj politički uticaj i diplomatske vještine kako bi projekt priveo kraju, uprkos čestim opstrukcijama iz same kolonijalne administracije koja je povremeno blokirala prikupljena sredstva u bankama. 

Ben Ghabrit je bio svjetski čovjek, sposoban organizirati glamurozne mondenske zabave za parisku elitu kako bi prikupio donacije, ali i rigorozno kontrolirati vjerske protokole unutar džamije. Njegova uloga bila je toliko dominantna da je nakon smrti ukopan u sjevernom dijelu dvorišta džamije, gdje počiva i danas. 

Međutim, najsvjetlije i historijski najvažnije poglavlje ben Ghabritovog života odigralo se tokom Drugog svjetskog rata i nacističke okupacije Pariza. Pod njegovim direktnim vodstvom, Velika džamija u Parizu transformirana je u tajno utočište za pripadnike francuskog pokreta otpora, ali prvenstveno za progonjene Jevreje. Unutar podzemnih labirinata džamije, katakombi i džematskih prostora, stotine Jevreja pronašlo je privremeno sklonište. Ben Ghabrit i njegovi saradnici osmislili su sistem izdavanja lažnih dokumenata i uvjerenja o muslimanskom porijeklu, čime su ih spasili od deportacije u nacističke logore smrti. Ovaj čin vrhunske ljudske hrabrosti i preuzimanja ogromnog ličnog rizika ostao je zabilježen kao trajno svjedočanstvo o tome kako institucija podignuta iz kolonijalnih kalkulacija može postati utočište apsolutnog humanizma u najmračnijim vremenima. 

Diplomatski rat

Osim unutrašnjih kontroverzi, Velika džamija u Parizu je već decenijama poprište intenzivnog, često skrivenog diplomatskog rata između Maroka i Alžira za pravo na njeno historijsko i kulturno naslijeđe. Fizičku izgradnju kompleksa od 1921. godine vodio je Maurice Tranchant de Lunel, čovjek od najvećeg povjerenja maršala Huberta Lyauteya i osnivač Službe za lijepe umjetnosti u Maroku. Tranchant de Lunel je projektovao kompleks oslanjajući se isključivo na marokansku arhitektonsku tradiciju, uzimajući čuvenu madrazu Bu Inaniyya u Fezu kao svoj apsolutni graditeljski kanon. Kamen temeljac postavio je 22. oktobra 1922. godine marokanski sultan Moulay Youssef, a svečanom otvaranju u julu 1926. godine prisustvovao je lično, praćen svojom crnom gardom, što je francuska štampa, poput lista L'Illustration, pratila s nezapamćenim egzotičnim ushićenjem. 

Ipak, geopolitičke promjene nakon dekolonizacije donijele su radikalan zaokret. Francuske vlasti, predvođene predsjednikom Françoisom Mitterrandom, počele su tokom osamdesetih godina prošlog stoljeća posmatrati džamiju kao opasno „uporište marokanskog nacionalizma“. Iz čisto pragmatičnih političkih razloga, s ciljem uspostavljanja snažnijih veza s Alžirom kao ključnim energetskim partnerom u vremenima krize, Pariz je počeo sistematski podržavati imenovanje alžirskih rektora na čelo džamije. Francuski premijer Guy Mollet postavio je Hamzu Boubacara, francusko-alžirskog porijekla, za imama, što je pokrenulo proces administrativnog kidanja veza s Marokom. 

Alžir je od 2015. godine pokrenuo zakonske i institucionalne mjere s ciljem da pariška džamija pređe pod ekskluzivni nadzor njihovog Ministarstva za religijska pitanja. Savremeni marokanski historičari, poput Jilalija El Adnanija, oštro reagiraju na ovaj proces, naglašavajući da posjeduju autentične dokumente, pisma i fotografije koji dokazuju da je ova džamija marokanska tvorevina u svom samom DNK-u, te da su francuske vlasti izvršile političko brisanje marokanskog otiska u korist Alžira. Trenutna administracija Emmanuela Macrona nastavlja podržavati alžirski primat nad džamijom, koristeći ovu poziciju kao diplomatski adut u kompleksnim odnosima na sjeveru Afrike. 

U 21. stoljeću, Velika džamija u Parizu se suočava s novim oblicima društvenih i političkih pritisaka koji reflektuju duboku krizu multikulturalizma u modernoj Francuskoj. Umjesto prostora izolovanog od vanjskog svijeta, ona je ponovo postala prva linija odbrane prava muslimanske zajednice pred naletom novog talasa islamofobije i političkog radikalizma. 

Najbolji primjer ove savremene borbe odigrao se kada je uprava Velike džamije podnijela zvaničnu krivičnu prijavu pariškom tužilaštvu protiv jednog od najpoznatijih i najkontroverznijih francuskih pisaca, Michela Houellebecqa, optužujući ga za „podsticanje mržnje protiv muslimana“. Povod za ovu pravnu bitku bio je Houellebecqov intervju objavljen u časopisu Front Populaire, u kojem je autor provokativnog romana Pokoravanje (Soumission) iznio niz brutalnih tvrdnji. 

Houellebecq je u razgovoru s esejistom Michelom Onfrayem izjavio da „autentični Francuzi žele da muslimani prestanu da ih napadaju i pljačkaju“, te predvidio da će, kada „čitave teritorije budu pod dominacijom islama“, doći do terorističkih napada poput onog u klubu Bataclan, ali u obrnutom smjeru, usmjerenih protiv muslimana. Za administraciju Velike džamije, ovakve izjave jednog od najprevođenijih francuskih autora proglašene su „brutalno šokantnim i neprihvatljivim“, otvarajući veliku debatu o granicama slobode govora i odgovornosti intelektualaca u polarizovanom društvu. 

Vratimo li se na početak ove stogodišnje hronike, na kaligrafsko takmičenje „Nûn“ koje ove godine okuplja umjetnike oko kur'anskih ajeta ispisanih crnim mastilom, geometrija slova nudi nam rješenje za razumijevanje ovog kompleksnog prostora. Velika džamija u Parizu, izgrađena na krvi kolonijalnih vojnika, korištena kao prostor za policijski nadzor, pretvorena u elitno mjesto buržoaske dokolice, ali i dokazana kao utočište za progonjene i ugrožene tokom holokausta, predstavlja savršeno ogledalo same Francuske. 

Ona potvrđuje antropološku tezu Rogera Bastidea da umjetnost i arhitektura nikada ne nastaju u vakuumu, već su direktna institucija društva i njegovih političkih borbi. Kroz stotinu godina postojanja, od blještavih desfilea sultana do modernih sudskih procesa protiv književnih provokatora, Velika džamija je uspjela opstati ne samo kao ukras Pariza, već kao živi, pulsirajući most između Istoka i Zapada. Kaligrafsko pero koje ispisuje riječi na svijetlom papiru u prostorijama džemata ostaje trajni amanet budućim generacijama, podsjetnik da se ljepota, duhovnost i ljudskost mogu očuvati i rasti čak i unutar najzamršenijih lavirinata političke historije. 

Tekst je objavljen u 12. broju časopisa “Bosna”. Časopis je dostupan na linku.