Dok su zapadni putopisci 19. vijeka balkanske žene opisivali kroz stereotipe o nesamostalnim, nevidljivim žrtvama unutar harema ili seoskih zadruga, arhivska građa Kneževine Srbije otkriva znatno složeniju i paradoksalniju stvarnost. Živeći rame uz rame podizanim granicama vjerskih zakona i narodnih običaja, muslimanka i hrišćanka vodile su potpuno različite, ali jednako dinamične borbe za vlastiti status: dok je šerijat muslimanki garantirao potpunu imovinsku i pravnu samostalnost kakvu Evropa tada nije poznavala, hrišćanka je, uprkos ubrzanoj modernizaciji srpske države, ostajala imovinski obespravljena pod potpunim tutorstvom muškarca

Raskrižje između šerijata, crkvenih kanona i seoske svakodnevice, u sjeni utvrđenih tvrđava i tihih mahala, u XIX stoljeću nudilo je dva sasvim različita, a opet čudnovato isprepletena ženska svijeta. Kneževina Srbija toga doba bila je vazalna kneževina u kojoj su se osmanski upravni aparati i srpske vlasti u nastajanju preplitali u složenom društvenom mozaiku. Dok su hrišćanke gradile svoj identitet na tromeđi crkvene zajednice, narodne tradicije i nastajućih državnih zakona, identitet muslimanki počivao je na stubovima islamskog prava, šerijata, hanefijske pravne škole i pripadnosti umi.

Strani putopisci sa Zapada, zaslijepljeni vlastitim kulturnim kalupima, preplavili su evropocentričnu literaturu slikama o “orijentalnoj ženi” kao pasivnoj, nevidljivoj žrtvi zaključanoj iza haremskih rešetki. Međutim, historijska arhivska građa osmanske i srpske provenijencije razotkriva znatno složeniju i dinamičniju stvarnost u kojoj je žena, bez obzira na konfesiju, vodila stalnu borbu za svoj status, imovinu i dostojanstvo.

Osnivanje bračne zajednice u XIX vijeku rijetko je predstavljalo isključivo emotivni čin dvoje pojedinaca. U hrišćanskoj sredini brak je primarno posmatran kao aranžman dviju porodica. Porodične starješine pažljivo su procjenjivale prikladnost potencijalnog partnera i njegovog roda, pri čemu je provodadžija igrao ključnu ulogu u uspostavljanju prvog kontakta. Čitav proces bio je strogo ritualiziran, prosidba je predstavljala centralni momenat, a djevojčino slanje dara momku označavalo je prihvatanje ponude. Karakteristično za tadašnje agralno društvo, vrijednost djevojke kao radne snage često je omogućavala njenoj porodici da diktira uslove stupanja u brak. Pored toga, tokom stoljeća razvio se običaj pripreme i davanja miraza, odnosno “spreme”, koja je imala i materijalni i statusni karakter.

S druge strane, u islamskom pravnom okviru vjeridba je imala karakter svojevrsnog prethodnog ugovora koji je budućim supružnicima pružao priliku da se upoznaju i izraze volju, bez sticanja obavezujućih pravnih posljedica. Šerijatsko pravo, oslonjeno na kur'anske imperative o udaji i ženidbi, preporučivalo je brak, ali je zabranjivalo prosidbu već zaručene žene. Sam čin sklapanja braka kod muslimana podrazumijevao je definiranje mehra, obaveznog bračnog dara koji je mladoženja isplaćivao mladoj i koji je ostajao njeno isključivo vlasništvo. Visina mehra zavisila je od imovinskog stanja mladoženje, o čemu svjedoče i sačuvani osmanski dokumenti, poput ugovora iz 1907/1908. godine za djevojku Nedžmiju iz Kurtagić mahale u kazi Trgovište, gdje je u prisustvu imama i svjedoka ugovoren mehr u iznosu od 1.001 groša.

Šerijat je za punovažnost braka zahtijevao tri osnovna elementa: odsustvo bračnih smetnji, obostrani pristanak i sposobnost supružnika da ostvare bračne ciljeve. Za razliku od zapadnih predrasuda, šerijatski sudovi su nastojali zaštititi djevojke od samovolje porodice i prisilnih brakova. Arhivski zapisi bilježe slučaj obavijesti upućene Abdurahman-paši u Ankarskom sandžaku 1814. godine, kojom se nalaže strogo presijecanje prakse prisilnog udavanja maloljetnica.

Slične probleme poznavala je i hrišćanska zajednica. Uprokos zabranama koje datiraju još od Karađorđevog vremena iz 1804. godine i kasnijim odredbama Kaznitelnog zakonika iz 1860. godine koje su za otmicu djevojke predviđale i do deset godina robije, nasilne otmice su se dešavale u obje sredine. Čuveni sarajevski hroničar Mula Mustafa Bašeskija zabilježio je slučaj kćeri Hadži Osmana Tandare koja je nakon otmice pobjegla, obratila se sudu i dobila spor protiv otmičara.

Pitanje bračnih smetnji jasno oslikava razlike u pravnim i tradicijskim normama dviju zajednica. Šerijatsko pravo precizno definira apsolutne smetnje: krvno srodstvo, srodstvo po dojenju (mliječno srodstvo) i po tazbini, te razliku u vjeri i postojanje drugog braka kod žene. Muslimanki je bilo izričito zabranjeno da stupi u brak s muškarcem koji nije musliman, dok je muslimanu bilo dozvoljeno da se oženi hrišćankom ili Jevrejkom, s tim da su djeca iz tog braka pripadala očevoj vjeri.

Kod hrišćana u Kneževini Srbiji, pravoslavlje je Ustavom iz 1838. godine bilo zvanična religija, a mješoviti brakovi morali su dobiti odobrenje nadležnih sveštenih lica. Odredbama iz 1853. godine izričito je zabranjeno prelaženje pravoslavaca u drugu vjeru, dok su djeca iz mješovitih brakova morala biti krštena u Pravoslavnoj crkvi.

Kada je riječ o broju supružnika, šerijat je muškarcu dozvoljavao brak s do četiri žene istovremeno, pod uslovom da im može obezbijediti podjednak materijalni status i pravedan tretman. Ipak, među muslimanskim stanovništvom u Kneževini Srbiji poligamija nije bila masovna pojava; prakticirali su je uglavnom pripadnici viših društvenih slojeva. Zbog sukcesivnog iseljavanja muslimana i specifičnih okolnosti, mnogi muškarci su ostajali sami da čuvaju imanja, dok su se brakovi sklapali van granica Kneževine. S druge strane, Srpska pravoslavna crkva dozvoljavala je do tri uzastopna braka (nakon razvoda ili smrti supružnika), dok je Kaznitelni zakonik Kneževine Srbije iz 1860. godine strogo štitio monogamiju, predviđajući zatvorske kazne od dvije do pet godina za stupanje u novi brak pored živog supružnika.

Interesantno je da je šerijatsko pravo poznavalo pojam “nedostojnosti” (stalno preprečivanje zbog drastičnih razlika u društvenom sloju, uzrastu ili polnoj sposobnosti), dok državni zakoni Srbije to nisu normirali, ostavljajući to sferi narodnog običaja i društvenog pritiska. Sklapanje brakova unutar istog društvenog staleža bilo je poželjno u obje zajednice. Međutim, bilo je i izuzetaka koji su odudarali od stereotipa: Mejra, supruga Ali Riza-paše, posljednjeg beogradskog muhafiza, bila je visokoobrazovana žena koja je u svojim raskošnim odajama organizovala salone i bajramske zabave za beogradsku elitu, recitujući francusku poeziju i raspravljajući o engleskim književnicima.

Svakodnevica u braku donosila je podjelu uloga koja se u mnogome razlikovala u zavisnosti od toga da li je riječ o gradskoj ili seoskoj sredini. U islamskom pravu, obaveze supružnika obuhvatale su vjernost, uzajamno lijepo ponašanje i izvršavanje bračnih dužnosti. Muškarac je imao status glave porodice, birao je mjesto stanovanja i imao pravo nadzora nad kretanjem žene, ali mu je šerijat nalaže potpunu materijalnu brigu o domaćinstvu.

Posebno poglavlje predstavlja pitanje ženske imovine. Za razliku od hrišćanke u Srbiji, koja je prema odredbama Srpskog građanskog zakonika iz 1844. godine tokom života muža pravno tretirana kao maloljetna i nije mogla samostalno raspolagati imovinom bez njegovog odobrenja, muslimanka je u šerijatskom pravu uživala potpunu imovinsku samostalnost. Muslimanska žena je imala pravo na vlastitu imovinu, kojom je mogla slobodno trgovati, izdavati je u zakup, prodavati ili ostavljati u zadužbinu (vakuf).

Arhivi obiluju dokazima o aktivnom učešću muslimanki u imovinsko-pravnim poslovima na tlu Srbije: Udovice Šerifa i Nesiba, supruge rahmetli Ibrahim-spahije iz Beograda, vodile su 1853. godine pred Sudom varoši Beograda spor protiv nasljednika nekog abadžije radi vlasništva nad dućanom. Beograđanka Akča-hatun obratila se 1865. godine beogradskom muhafizu zahtijevajući da joj se vrati vlasništvo nad dućanima koje je bespravno prisvojio njen nećak.

Sačuvan je i dokument (hudžet) od 19. maja 1834. godine o prodaji placa u Paraćinu, gdje Memiša, Melika i Fatma iz Beograda prodaju nekretninu Anti Veljkoviću za sumu od 200 groša.  Osim imovinskih prava, šerijat je predviđao i zaštitu žene u pogledu redovnog isplaćivanja nafake (izdržavanja). Ukoliko muž nije ispunjavao ovu obavezu ili nije isplatio ugovoreni mehr, žena je mogla zatražiti sudski razvod braka. Zabilježen je slučaj Beograđanke Fatme čiji je suprug Ibrahim preselio u Niš i prestao plaćati nafaku; nakon što je pred sudom izjavio da odbija dalje plaćanje, Šerijatski sud je u prisustvu svjedoka odmah razveo njihov brak.

Pitanje privatnosti i odvajanja javnog od privatnog prostora bilo je izuzetno izraženo u islamskoj kulturi. Kuće imućnijih muslimana građene su s podjelom na selamluk (muški dio) i haremluk (ženski dio), dok su i najsiromašniji domovi nastojali obezbijediti potpunu privatnost ženskim članovima. Mula Mustafa Bašeskija u svom ljetopisu bilježi tragičan događaj u kojem je supruga njegovog prijatelja stradala padom niz stepenice dok se žurila sakriti od nenajavljenog gosta, što ga je navelo da podvuče strogo vjersko pravilo: u tuđu kuću se ne ulazi nenajavljeno dok se žene ne sklone ili propisno ne odjenu.

U javnom prostoru, spoljni identitet žene odražavao se kroz odevanje. Zapisi evropskih putopisaca često su sa zgražavanjem i nerazumevanjem pisali o nošenju feredže, zara i jašmaka, tumačeći ih kao simbole ugnjetavanja. Džejms Skejn pisao je 1853. godine kako u nošenju zara “nema skromnosti ni vrline”. Međutim, domaći autori i memoaristi pružaju znatno slojevitiju sliku. Branislav Nušić u pripovjetci „Prvi jašmak“ opisuje radost djevojke koja stiče pravo da nosi veo i hoda rame uz rame s hanumama, dok književnik Jovan Ilić i kompozitor Stevan Stojanović Mokranjac u svojim radovima veličaju ljepotu, stasitost i društvenu prisutnost muslimanki.

Sačuvani računi iz osmanskih arhiva svjedoče i o dinamici putovanja. Kada je Husrev-paša 1839. godine prolazio kroz Kneževinu Srbiju sa svojim haremom i pratnjom, u Smederevskoj Palanci napravio je račun od 834 groša za nabavku hrane, riže, mesa, hljeba, svijeća, pa čak i angažiranje 30 konja za prevoz bolesnog člana harema. Ovi podaci jasno pokazuju da žene iz harema nisu bile statični zatočenici, već učesnice učestalih putovanja i društvenih zbivanja.

U gradskim sredinama Srbije tokom XIX vijeka, moda hrišćanki i muslimanki često se preplitala. Imućnije hrišćanke prihvatale su odjevne predmete orijentalnog porijekla poput dimija, svilenih kaftana, fesa i libada. Sreten L. Popović bilježi da su u Nišu i Beogradu hrišćanke godinama nosile šalvare i tulbente na glavi, protestujući protiv sporosti odbacivanja te nošnje koju je smatrao simbolom osmanske prošlosti, vjerujući da žene moraju biti predvodnice emancipacije.

Pitanje očuvanja javnog morala i sprečavanja preljube bilo je u fokusu i državnih i vjerskih vlasti. Srpsko društvo XIX vijeka, rastrzano između običajnog prava i nastajećeg zakonodavstva, imalo je surov odnos prema vanbračnim vezama. U narodu je dugo živjelo vjerovanje da su sušne i nerodne godine kazna za “kurvinstva i rađanje kopiladi”, pa su zabilježeni predlozi da se poročne djevojke bace u vodu, a momci kamenuju. Kako bi se spriječila čedomorstva i nepoželjne veze, vlasti su 1841. godine donijele Uredbu o prelima i selima, kojom je naloženo da djevojke na seoskim okupljanjima mora nadgledati ugledna domaćica, dok je mladićima prisustvo bilo ograničeno.

Kaznitelni zakonik iz 1860. godine sankcionisao je preljubu zatvorom do dvanaest mjeseci za oba učesnika, dok je sa tri do šest mjeseci zatvora kažnjavan muž koji bi svjesno dopustio da mu se žena bavi bludom radi materijalne koristi.

Pitanje obrazovanja žena razvijalo se postepeno u obje zajednice. Muslimanke su se uglavnom obrazovale u krugu doma učeći orijentalne jezike i vjerske pouke, mada su pojedine pohađale mektebe i medrese. Izvori bilježe da su krajem stoljeća pojedine školovane muslimanke odlazile na službu u druge gradove Osmanskog carstva, poput Beograđanke Hatidže Šahan, koja je 1890. godine stupila na dužnost učiteljice u Bitolju.

Kod hrišćanskog stanovništva, opismenjavanje ženske djece išlo je sporijim korakom. Godine 1832. među mnoštvom đaka zabilježeno je svega 16 djevojčica, da bi tek 1846. godine u Paraćinu bila osnovana Prva ženska škola, praćena Uredbom o ženskim školama koja je predvidjela šestogodišnje školovanje usmjereno na opšte obrazovanje i ručni rad.

Analiza pravnog i društvenog položaja muslimanke i hrišćanke u Kneževini Srbiji XIX vijeka ruši jednostrane istorijske stereotipe. Iako su živjele pod okriljem potpuno različitih pravnih sistema,  šerijata s jedne, te crkvenih kanona, narodnog običaja i državnih zakona s druge strane, obje su dijelile sudbinu društva u kojem je vladala oštra podjela na mušku i žensku sferu.

Muslimanka je kroz šerijat imala zagarantovanu imovinsku samostalnost i jasne pravne mehanizme za zaštitu od zloupotreba u braku, ali je njen javni život bio omeđen imperativom očuvanja privatnosti doma. Hrišćanka je, s druge strane, gradila svoj položaj unutar agrarne porodične zadruge gdje je njena radna snaga bila neprocjenjiva, dok se u gradovima postepeno uključivala u trgovačke i zanatske poslove, uprkos tome što ju je državni zakon u imovinskim pitanjima dugo držao u podređenom položaju.

Bračni i društveni život u Kneževini Srbiji tekao je između strogo propisanih zakonskih normi, pritiska zajednice i individualnih ljudskih sudbina. Razbijajući zapadne predrasude o nepremostivom jazu i “zaostalosti”, istorijska građa ukazuje da su obje žene, prkoseći stigmama i društvenim stegama, uspjele sačuvati svoj identitet, ostvariti svoja prava i ostaviti neizbrisiv trag u kulturnom mozaiku Balkana XIX vijeka.

Kao izvor za tekst poslužio je naučni rad Irene Kolaj Ristanović pod naslovom: „Muslimanka i Hrišćanka u Kneževini Srbiji u XIX Veku: između verskog zakona, državnih propisa, tradicije i stereotipa”