Tokom prve faze erupcije, stanovnici koji nisu na vrijeme napustili Pompeje ostali su zarobljeni ispod naslaga sitnih fragmenata vulkanskog materijala koji su se na pojedinim mjestima nagomilali do visine od oko tri metra i uzrokovali urušavanje zgrada. Od žrtava stradalih u ovoj fazi uglavnom su ostali samo skeleti.

Gipsani odljevci žrtava erupcije Vezuva iz 79. godine nove ere čuvaju položaje u kojima su te osobe preminule u Pompejima.

Tokom iskopavanja u Pompejima pronađeno je više od 1.000 žrtava erupcije Vezuva iz 79. godine nove ere, ali je tek nešto više od 100 njih pretvoreno u potresne odljevke koji su postali jedni od najprepoznatljivijih arheoloških ostataka ovog drevnog grada.

Tehnika, koju je u 19. vijeku usavršio italijanski arheolog Giuseppe Fiorelli, omogućila je očuvanje ne samo kostiju, već i oblika tijela, odjeće, fizičkih karakteristika i posljednjih položaja ljudi zatrpanih tokom katastrofe.

Tokom prve faze erupcije, stanovnici koji nisu na vrijeme napustili Pompeje ostali su zarobljeni ispod naslaga sitnih fragmenata vulkanskog materijala koji su se na pojedinim mjestima nagomilali do visine od oko tri metra i uzrokovali urušavanje zgrada. Od žrtava stradalih u ovoj fazi uglavnom su ostali samo skeleti.

Kasniji piroklastični tok visoke temperature – brza struja vrelih vulkanskih gasova, pepela i krhotina – zahvatio je grad i ispunio prostore koji još nisu bili zatrpani. Ljudi koji su se tada zatekli u Pompejima stradali su gotovo trenutno uslijed toplotnog udara.

Kako su se tijela raspadala, stvrdnuti pepeo zadržavao je nastale šupljine, čuvajući tako otiske njihovih oblika.

Fiorellijeva metoda ponovo je otkrila žrtve iz Pompeja. Fiorelli, koji je 1860. godine postao direktor iskopavanja u Pompejima, razvio je metodu koja je podrazumijevala ulijevanje smjese gipsa i vode u šupljine otkrivene unutar stvrdnutih vulkanskih naslaga.

Nakon što bi se gips osušio, arheolozi su mogli ukloniti okolni materijal i otkriti oblik osobe ili predmeta koji je prvobitno stvorio tu šupljinu.

Dobijeni odljevci mogu sadržavati sačuvane kosti ili metalne predmete koje su žrtve nosile sa sobom, dok njihove površine mogu čuvati otiske odjeće i drugih organskih materijala koji su vremenom nestali.

Fiorelli je ovu tehniku prvi put primijenio na ljudskim žrtvama između 2. i 5. februara 1863. godine, tokom iskopavanja ulice između dva bloka, koja je kasnije nazvana “Vicolo degli Scheletri” (Ulica kostura).

Tokom tog iskopavanja izrađeni su odljevi četiri osobe: muškarca, žene koja je ležala na desnom boku, djevojčice koja je ležala potrbuške s glavom oslonjenom na lijevu ruku, te još jedne žene koja je ležala na lijevom boku s pokrivenim licem.

U narednim decenijama uslijedili su i drugi odljevi, uključujući muškarca pronađenog u Kući Marka Gavija Rufa (Casa di Marcus Gavius Rufus) 1868. godine, još jednu žrtvu otkrivenu 1871. godine, te muškarca pronađenog u vrtu 1873. godine, koji je izgledao kao da počiva na lijevom boku. Odlijev psa izrađen je u Kući Orfeja (Casa di Orfeo) 1874. godine, dok su krajem vijeka zabilježene dodatne ljudske žrtve, uključujući dijete i nekoliko osoba pronađenih u blizini Stabijanske kapije (Porta Stabiana).

Svjedoci katastrofe iz 79. godine nove ere

Odlijevi su ubrzo preuzeli centralnu ulogu u predstavljanju Pompeja javnosti i bili izloženi u vitrinama od metala i stakla u prvom Pompejskom muzeju, koji je osnovao Fiorelli 1873–1874. godine.

Pisac Luigi Settembrini opisao je njihov emocionalni uticaj naglašavajući da to nisu umjetnička djela niti imitacije, već tragovi ljudskih bića uhvaćenih u trenutku smrti.

Napisao je: „Do sada su otkrivani hramovi, kuće i drugi objekti koji zanimaju obrazovane ljude, umjetnike i arheologe; ali sada si ti, moj Fiorelli, otkrio ljudsku patnju, a svako ko je čovjek, osjeća je.”

Ovi odljevi su također inspirisali pisce i filmske stvaraoce, uključujući Prima Levija u njegovoj pjesmi „Djevojka iz Pompeja” i Roberta Rossellinija, koji je čuvenu scenu u filmu „Putovanje u Italiju” (Journey to Italy) izgradio upravo oko otkrića ovih odljeva.

Iskopavanja u 20. vijeku otkrila su veće grupe žrtava. Arheolozi su nastavili koristiti Fiorellijevu tehniku tokom cijelog 20. vijeka, iako su mnogi odljevi sve češće ostavljani u blizini mjesta pronalaska umjesto da budu premješteni u muzejske postavke.

Četiri odljeva izrađena su 1914. godine u vrtu Kuće kriptoportika, gdje su otkriveni i posmrtni ostaci nekoliko drugih osoba.

Pod vodstvom arheologa Amedea Maiurija, koji je preuzeo radove u Pompejima 1920-ih godina, izvršena je reorganizacija postojećih odljeva i izrađeni su novi primjerci. Jedno od najznačajnijih otkrića dogodilo se 1961. godine, kada je pronađeno 13 žrtava na mjestu koje je kasnije nazvano Vrt bjegunaca. Njihovi odljevi i dalje se nalaze na lokaciji gdje je grupa stradala.

Još 15 odljeva izrađeno je tokom iskopavanja u blizini kapije Nola (Porta di Nola) 1970-ih godina; ta kapija je vodila iz grada prema sjeveroistoku, ali – baš kao i drugi putevi za bijeg – nije uspjela odvesti žrtve na sigurno.

Prozirna smola i drugačiji način proučavanja

Veliki broj odljeva iz Pompeja uništen je ili teško oštećen tokom bombardovanja 1943. godine.

Maiuri i njegovi saradnici kasnije su uspjeli spasiti neke od njih, iako sačuvani odljevi nisu dobili mjesto u novom muzeju Antiquarium kada je otvoren 1948. godine.

Noviji radovi, provedeni u okviru projekta “Veliki Pompeji” (Great Pompeii Project), uključivali su novu analizu kolekcije, što je istraživače navelo i na premještanje odljeva za koje se prethodno smatralo da su izgubljeni.

Sačuvani primjerci također su skenirani laserskom tehnologijom kako bi se mogle izraditi 3D štampane kopije, uz već postojeće replike od gipsa i smole. Ove reprodukcije namijenjene su privremenim izložbama širom svijeta, dok su u Pompejima istovremeno planirane i obnovljene postavke originalnih ostataka.

Drugačija tehnika izrade odljeva testirana je 1984. godine na jednoj od žrtava otkrivenih u Vili Lucija Krasija Tercija (Villa di Lucio Crassio Terzio) u Oplontisu.

Umjesto uobičajenog gipsa, arheolozi su izradili odljev od prozirne smole koristeći metodu koja je kombinovala Fiorellijev pristup s tehnikama livenja bronze metodom “izgubljenog voska”.

Prozirni materijal učinio je skelet vidljivim unutar odljeva i omogućio istraživačima da identifikuju i izvuku nakit i predmete koje je žrtva nosila sa sobom tokom pokušaja bijega.

Izvor: Turkiye Today