Dolazak osmanskog seraskera Omer-paše Latasa u Bosnu u ljeto 1850. godine označio je tragičan početak surovog kaznenog pohoda slamanja autonomističkog otpora bosanskog begovata. Time je zauvijek uništena stara politička elita, dok je u sjeni odmazde njegova supruga Saida-hanuma donijela prve zvuke evropske klasike i prvi klavir u Sarajevo

Na razmeđu epoha, u trenutku kada se Osmansko Carstvo grčevito bori za vlastiti opstanak pokušavajući provesti dalekosežne modernizacijske reforme, na historijsku pozornicu Bosne stupa figura čije ime i danas izaziva oprečne emocije, rasprave i nelagodu. Rodio se 24. septembra 1806. godine u ličkom selu Janja Gora pod imenom Mihajlo (Mićo) Latas, kao sin graničarskog oficira Austrijskog Carstva. Niko tada nije mogao naslutiti da će taj dječak iz Vojne krajine izrasti u omraženog i slavljenog osmanskog seraskera, maršala čija će čizma i topovska paljba zauvijek izmijeniti političku i društvenu strukturu Bosne i Hercegovine. Njegov životni put okončan je 18. aprila 1871. godine u Istanbulu, ali je centralno poglavlje njegove biografije ostalo usko vezano za siloviti, jednogodišnji kazneni pohod na Bosanski ejalet započet u ljeto 1850. godine.

Učiniti Bosnu mirnom, to je bio neprikosnoveni nalog sultana Abdulmedžid-hana svome nekadašnjem učitelju crtanja na vojnoj akademiji, a tadašnjem komandantu osmanske rumelijske vojske, Omeru Lutfi-paši Latasu. Ovaj avanturist nadmoćne inteligencije, prodoran, hladnokrvan i višestruko darovit, na osmansku je teritoriju dospio bježeći od očevih kockarskih dugova i prekinute vojne karijere u Austriji, ali i sklanjajući se od privatnih skandala. Godine 1827. nastanio se u Banjoj Luci, gdje ga je prihvatio i u dom primio trgovac hadži-Alija Bojić. Ne samo iz zahvalnosti prema svom zaštitniku nego i iz sasvim kalkulantskih, pragmatičnih razloga, dotadašnji Mihajlo Latas, lički pravoslavac, primio je islam i uzeo ime Omer Lutfi.

Nestrpljivim autorima i površnim hroničarima, brzima na obaraču, često se omakne ocjena da je Latasova karijera u Osmanskom Carstvu bila munjevita. Međutim, njegov uspon do samih vrhova vojne i političke vlasti u Istanbulu potrajao je punih dvadeset godina, ni prebrzo, ni presporo, taman onoliko koliko je bilo potrebno da izbrusi zapovjedničku vještinu, savlada dvorske intrige i dokaže apsolutnu odanost dinamiji. Svoju nepokolebljivu odlučnost i nesumnjivi vojnički dar potvrdio je u krvavim okršajima, pacificirajući pobune u Siriji, Kurdistanu i Albaniji. Po pravilu, sve su to bile nemilosrdne kaznene ekspedicije čiji je jedini cilj bio slamanje lokalnih feudalaca i nametanje neposredne volje centralne vlasti.

Na talasu reformskih pokušaja, proklamiranih čuvenim Hatišerifom od Đulhane u ružičnjaku Topkapi saraja, dobio je Omer-paša 1850. godine spomenuti nalog od Porti i krenuo u odlučujući pacifikatorski pohod na Bosnu. A Bosna je, po svom ustaljenom historijskom običaju, bila izuzetno nemirna. Bosansko plemstvo, iako je stoljećima ranije prihvatilo islam i služilo Carstvu kao najistureniji branik prema kršćanskoj Evropi, nikada nije u potpunosti prihvatilo čisti osmanski identitet.

Begovat je ljubomorno čuvao, osim svojih ekonomskih i društvenih privilegija, i izraženu bosansku osobenost. Odavno je u narodu bila povučena jasna, nevidljiva ali nepremostiva linija između Bošnjaka muslimana i “Turkuša”, odnosno carskih službenika slanih iz Istanbula. Veliki ustanak Husein-kapetana Gradaščevića iz 1831. godine bio je i manifest tog sloja: Evo ko smo mi i šta mi hoćemo. Iako je taj ustanak surovo ugušen, time nije bio skršen ponos niti buntovnički duh bosanskog begovata.

Kada su iz Stambola stigle vijesti o novim tanzimatskim reformama koje predviđaju ukidanje starih povlastica, uvođenje stajaće vojske (redama) i jednaka oporezivanja, buknuo je opći revolt. Krajina se pobunila 1849. godine, za njom Hercegovina pod vodstvom mudrog i moćnog Ali-paše Rizvanbegovića, a potom i ostatak Bosne.

Ništa se dobro nije spremalo Sarajevu i Sarajlijama kada su četvrtog augusta 1850. godine u rano jutro grmljavina i topovske salve sa Vratničke utvrde najavile dolazak neumoljivog seraskera rumelijske vojske. Bosanski uglednici, predvođeni tadašnjim valijom Hafiz-pašom, dočekali su seraskera u Sarajevskom polju s protokolarnim počastima. Međutim, ovaj neobični i opasni gost odmah se počeo ponašati kao apsolutni gospodar situacije. Nije se uopće osvrtao na prastaru privilegiju Sarajlija po kojoj čak ni bosanski namjesnici nisu smjeli boraviti u njihovom gradu duže od dvadeset i četiri sata bez posebne dozvole. Latas je potpuno ignorirao posebnu gradsku delegaciju; nije ih čak ni pogledao, a kamoli s njima prozborio riječ. Umjesto toga, marširao je pravo u grad sa 35.000 dobro opremljenih i obučenih vojnika, spremnih da izvrše svaku zapovijed.

Okrutni Latas, zarad svog nemuslimanskog porijekla, ali i naglašenog, gotovo ličnog neprijateljstva prema domaćim prvacima, u narodu je brzo dobio zloglasni nadimak Đaur-paša. Više od hiljadu pripadnika bosanskog plemstva različitog ranga, ugleda i utjecaja serasker je zarobio tokom jednonedjeljne vojne kampanje. Mnoge je odmah pogubio, među njima i hercegovačkog gospodara Ali-pašu Rizvanbegovića, koji je ubijen pod nerazjašnjenim okolnostima u vojnom logoru kraj Doboja. Brojne druge prvake okovao je u teške gvožđurije i u dugačkim, ponižavajućim kolonama poslao u Carigrad, tamošnjoj pravdi i izgnanstvu.

Uz ostale bosanske prvake, okrutni Latas utamničio je i najuglednije i najmoćnije Sarajlije koji su decenijama vedrili i oblačili pokrajinom: Fadil-pašu Šerifovića, Mustaj-pašu Babića, Ali-bega Dženetića, Abdulah Rašid-efendiju Uzunića, Sunulah-efendiju Sokolovića, Muhamedagu Bakarevića i mnoge druge.

Svojim sistematskim ratnim pohodom po Bosni i Hercegovini, koji je trajao nepunu godinu dana, Latas je praktično dokrajčio i fizički uništio one političke snage koje su stoljećima predstavljale jedini politički narod u historiji Bosne i Bošnjaka. Sa sigurne povijesne distance gledano, te su se snage, iako prvenstveno braneći svoje staleške, ekonomsko-socijalne pozicije, ustvari borile za svojevrsnu autonomiju Bosne unutar Osmanskog Carstva. Ideje o autonomiji zasnivale su se na unutrašnjem socijalno-ekonomskom i političkom uređenju koje se u Bosni postepeno razvijalo još od 16. stoljeća i koje je u odnosu na ostale dijelove Carstva imalo jasno izražene vlastite specifičnosti.

Drugi temelj zahtjeva za autonomijom bio je specifičan položaj Bosne kao “najisturenije pokrajine Carstva prema kršćanskoj Evropi”, što je posebno došlo do izražaja nakon Karlovačkog mira 1699. godine. Ta je činjenica Bosni u biti davala poseban međunarodni i strategijski položaj. Unatoč tome, s obzirom na teške unutrašnje lomove i spoljne pritiske na Osmansko Carstvo, ideje o bosanskoj autonomiji u prvoj polovini 19. stoljeća nisu imale realne šanse za ostvarenje.

Zato je slom bosanskih ajana, kao političkog predvodnika naroda, bio historijski neizbježan. Stari begovat bio je anakron i politički kratkovidan; oni nisu ni pokušali sagraditi drugi most i pronaći dublju vezu, osim golog vjerskog identiteta islama, s ostalim slojevima bošnjačkog i kršćanskog stanovništva, stanovništva koje je, uostalom, strahovita epidemija kuge od 1813. do 1817. godine demografski opustošila i osiromašila.

Zanimljiv je i međunarodni kontekst ove ekspedicije. U početku je Habzburško Carstvo prešutno i diplomatski podržavalo Omer-pašine akcije, videći u njima stabilizaciju nemirne pogranične zone. Međutim, kada su osmanske reforme i prisustvo jake carske vojske počeli ugrožavati ekonomske i trgovačke interese Beča u Bosni, Austrija je promijenila držanje. Počeli su snažni diplomatski pritisci na Portu da se opasni i ambiciozni serasker povuče. Godine 1852. Omer-paša je konačno opozvan iz Bosne i premješten u Bitolj, ali je posao slamanja starog poretka već bio temeljito završen.

Posljedice Latasove misije bile su dalekosežne. Najveće žrtve njegovog pohoda bili su upravo bošnjački feudalci čiji je politički utjecaj zauvijek zatrt. S druge strane, reforme su u određenoj mjeri otvorile prostor za veće učešće kršćanskog stanovništva u javnom i privrednom životu, podstakavši društvene procese koji će kasnije odigrati ključnu ulogu u formiranju modernih nacionalnih pokreta. Postoji i druga strana medalje. Slomom starog plemstva stvoren je novi sloj zemljoposjednika, takozvane čifluk-sahibije. Ti novi bogataši, lišeni bilo kakvog tradicionalnog, političkog ili moralnog autoriteta koji je nekada imalo staro plemstvo, često su znatno brutalnije i bezobzirnije eksploatirali seosko stanovništvo (raju). Reforma je tako srušila stari poredak, ali nije riješila duboke socijalne i agrarne protivurječnosti koje će potresati Bosnu sve do kraja osmanske vlasti 1878. godine.

Paralelno s ovom surovom političko-vojnom dramom, sarajevsku i evropsku javnost tog vremena intrigirala je i jedna sasvim drugačija, neobična biografska priča vezana za maršalov privatni život. Riječ je o supruzi Omer-paše Latasa, ženi koja se u historijskim izvorima i literaturi spominje pod imenima Ana Simonis, Zulejda-hanuma, Saida-hanuma ili Ida Saide. Ona se danas smatra jednom od najzanimljivijih ženskih figura s kraja 19. stoljeća, prvom ženskom kompozitorkom u Osmanskom Carstvu i pionirkom uvođenja zapadnoevropske muzičke kulture na carski dvor i u bosansku provinciju.

Ana Simonis rođena je 17. oktobra 1832. godine u gradu Homorodu u Transilvaniji, u porodici erdeljskih Sasa. Odrastajući uz brata Georga, darovitog orguljaša i muzičara, Ana je odmalena pokazivala izuzetan talenat za klavir i kompoziciju. Nakon što je njen brat zbog jedne ljubavne afere bio prinuđen napustiti rodni kraj, brat i sestra prerezniki su u Bukurešt. Georg je predavao muziku u prestižnim institutima, dok se mlada Ana usavršavala u muzičkim salonima.

Sudbonosni susret dogodio se u zimu 1848. godine, kada je Omer-paša Latas ušao u Bukurešt kao zapovjednik osmanskih okupacionih trupa. Tokom pašina svečanog prolaska gradom, u uličnoj gužvi, vojskovođa je uočio prelijepu četrnaestogodišnju djevojku bogate plave kose i izražajnih plavih očiju. Kasnije, na svečanom prijemu u dvorcu bojara Polizua, gdje je brat Georg svirao Beethovenove sonate, paša je imao priliku razgovarati s mladom Anom. Očaran njenom ljepotom, ali i virtuoznošću na klaviru, tada već četrdesetdvogodišnji general zaprosio je mlada muzičarku.

Anini roditelji dali su pristanak pod dva stroga uslova: da njen brat Georg uvijek bude u njenoj pratnji garantujući joj sigurnost, te da Ana ne mora mijenjati svoju protestantsku vjeru niti ulaziti u klasični harem kao jedna od mnogih žena. Omer-paša je pristao na sve uslove. Vjenčanje je upriličeno 2. decembra 1848. godine u zgradi Narodnog pozorišta u Bukureštu uz prisustvo stranih konzula, ruskih i turskih oficira te rumunskog plemstva. Sultan Abdulmedžid poslao je mladencima dragocjen svadbeni poklon, skupocjeni buket cvijeća izrađen od zlata i dragog kamenja. Ana Simonis je udajom postala turska princeza, u izvorima prozvana Saida-hanuma.

Saida-hanuma je pratila svog supruga na njegovim vojnim pohodima. Nakon Istanbula, stigla je s njim u “tvrdu Bosnu” 1850. godine. U Sarajevo je tada dopremljen i prvi klavir, instrument do tada potpuno nepoznat u bosanskim gradskim sredinama. Saida-hanuma je u Sarajevu komponirala marševe, svirala i zajedno s bratom držala časove muzike. Njen March za klavir, objavljen u Londonu 1855. godine, kao i vojne kompozicije štampane u Parizu (Cinq Marches Militaires Pour Piano), predstavljaju tipične primjere salonske muzike tog doba. Muzikolog Emre Aracı ističe da je Saida-hanuma, osim što je bila prva žena kompozitor u Osmanskom Carstvu, imala ključnu ulogu u ranoj procvatu evropskog muzičkog utjecaja u osmanskoj kulturi.

Međutim, život u turobnoj, ratom zahvaćenoj Bosni donio je tragičan preokret. U Sarajevu im se rodio sin koji je ubrzo stradao u nesrećnom slučaju, tokom vožnje kočijom dijete je iskliznulo iz ruku i palo pod točkove. Ta nesreća i duboka žalost trajno su zahladile odnose između supružnika. Želeći dobiti nasljednika, Omer-paša se ponovo oženio, kćerkom Hafiz-paše, te ponudio Saidi da ostane u njegovom domu. Ponosna muzičarka odbila je takvu ulogu, zatražila razvod 1855. godine i s bratom otputovala u Pariz, u svojoj 23. godini.

U Parizu i Beču Saida-hanuma je nastavila graditi muzičku karijeru pod imenom “Njena Ekselencija Ida Saide, bivša supruga Omer-paše”. Godine 1860. udala se drugi put, za mađarskog barona Otta von Brauneckera, s kojim je imala šestero djece i nastavila miran život u francuskim i evropskim kulturnim krugovima. Njena dva sina, Arpad Edmund (nosilac Legije časti) i Hugo, poginut će decenijama kasnije u Prvom svjetskom ratu. Saida-hanuma umrla je u Parizu 10. januara 1914. godine u 82. godini života, uoči samog izbijanja globalnog sukoba koji će definitivno zbrisati i Osmansko i Habzburško Carstvo.