Zanimljivo je napomenuti da, uprkos velikim unutrašnjim političkim promjenama, pitanja poput statusa Kosova ili odnosa prema Rusiji i Evropskoj uniji nisu bila u primarnom fokusu izborne kampanje. Proevropske stranke koje su otvoreno zagovarale ubrzanje eurointegracija nisu uspjele preći izborni prag, što ukazuje na to da su građani primarno glasali protiv unutrašnjeg autoritarizma, klijentelizma i urušavanja pravne države

Sve je počelo u jedno prohladno i maglovito novembarsko jutro 2024. godine. Nadstrešnica željezničke stanice u Novom Sadu, pompezno renovirane u sklopu državnih projekata modernizacije infrastrukture, odjednom se srušila, odnijevši šesnaest ljudskih života. Ono što je uslijedilo nije bio samo izraz žalosti i tuge, nego duboki, tektonski potres koji je iz korijena uzdrmao temelje srbijanskog političkog poretka.

Uporno odbijanje vlasti da sprovede nezavisnu i temeljitu istragu, uz opću percepciju da je nesreća direktna posljedica sistemske korupcije i neodgovornosti na najvišim nivoima države, zapalilo je fitilj studentskih protesta. Revolt se iz univerzitetskih sala i amfiteatara brzinom požara proširio na ulice srbijanskih gradova, prastajući u pokret koji je u naredne dvije godine izrastao u najozbiljniju političku snagu u zemlji.

Dvadeset i petog oktobra 2026. godine, tačno dvije godine nakon novosadske tragedije, u Srbiji su održani vanredni parlamentarni izbori koji su označili kraj više od desetljeća duge neprekidne vladavine Aleksandra Vučića i njegove Srpske napredne stranke. Na izborima je pobijedila „Studentska lista“, politička platforma nastala u njedrima univerzitetskog pokreta, bez klasičnih stranaka, tradicionalnih stranačkih lidera i čvrstih hijerarhijskih struktura.

Prema prvim preliminarnim i nezvaničnim rezultatima koje je objavila Republička izborna komisija na osnovu preko devedeset i šest posto obrađenih biračkih mjesta, Studentska lista osvojila je nevjerovatnih 52,9 posto glasova, što joj donosi apsolutnu većinu od 141 poslaničkog mandata u Skupštini Srbije koja broji 250 mjesta. S druge strane, koalicija predvođena Srpskom naprednom strankom, pod nazivom „Aleksandar Vučić – Ujedinjena Srbija“, dobila je 38,8 posto glasova, odnosno 103 mandata. Sve ostale tradicionalne opozicione stranke ostale su ispod izbornog cenzusa od tri posto, dok su preostala mjesta pripala strankama nacionalnih manjina.

Odlazeći lider, koji je u septembru podnio ostavku na funkciju predsjednika države pet mjeseci prije isteka drugog mandata kako bi skratio izborni ciklus i lično predvodio naprednjačku listu kao kandidat za premijera, izašao je pred novinare u beogradskom štabu stranke nešto poslije dvadeset i jednog sata i trideset minuta. Blijed i vidno iscrpljen, Vučić je nedvosmisleno priznao poraz. „Jasno je da smo izgubili ove izbore“, rekao je, čestitajući pobjednicima. Bilo je to iznenađujuće brzo i mirno priznavanje poraza od čovjeka koji je četrnaest godina suvereno upravljao političkim životom Srbije, držeći pod kontrolom medije, državne resurse i bezbjednosne aparate.

Objava rezultata pokrenula je talas euforije na ulicama Beograda i drugih velikih gradova. Hiljade građana, uglavnom mladih ljudi, preplavile su centar prijestolnice, uz zvukove automobilskih sirena, vatromet i razvijene državne zastave. „Srbija je pobijedila, baš kao što smo i obećali“, izjavio je Ilija Srđanović, profesor i ljekar iz Novog Sada koji se nalazio na prvom mjestu Studentske liste. Srđanović je naglasio da lista okuplja 250 kandidata, profesora, intelektualaca, naučnika i društvenih aktivista, koji ne pripadaju tradicionalnom stranačkom miljeu, što odražava široki drustveni konsenzus postignut tokom dvije godine protesta.

Legitimitet ove historijske pobjede dodatno je učvršćen rekordnim odzivom birača. Na birališta je izašlo blizu sedamdeset posto od ukupno 6,4 miliona registrovanih građana. Tolika izlaznost u Srbiji nije zabilježena još od oktobra 2000. godine, kada je srušen režim Slobodana Miloševića i kada je izlaznost iznosila 71,5 posto. Analitičari ističu da je upravo masovan izlazak građana neutralisao dobro uohodani stranački aparat vladajuće koalicije, koji se godinama oslanjao na kapilarne glasove, pritiske na zaposlene u javnom sektoru i kontrolu lokalnih zajednica.

Sam izborni dan protekao je u atmosferi visoke napetosti, praćen izvještajima o nepravilnostima, pristiscima na birače i izolovanim incidentima. U Pančevu je grupa maskiranih mladića napala posmatrače opozicije formsiranih ispred biračkih mjesta, dok su nevladine organizacije Poput CeSID-a i CRTA-e zabilježile brojne slučajeve povrede tajnosti glasanja i manipulacija biračkim spiskovima. Delegacija Evropske unije u Srbiji izrazila je zabrinutost zbog ovih incidenata, ističući da takve pojave narušavaju demokratski proces države koja formalno teži članstvu u Uniji.

Ipak, za razliku od ranijih izbornih ciklusa, Studentska lista je uspjela organizirati mrežu od preko dvadeset hiljada obučenih posmatrača koji su pokrili sva biračka mjesta u zemlji i inostranstvu. Njihova prisutnost i brza reakcija na pokušaje izbornih manipulacija spriječili su ozbiljnije prekrajanje izborne volje.

Politički analitičari ukazuju na to da su ovi izbori bili stvarni plebiscit o načinu na koji je Aleksandar Vučić upravljao državom. Režim se godinama oslanjao na strategiju upravljanja strahom, plasirajući u javnost poruke da bi njegov odlazak s vlasti doveo do opšteg haosa, ekonomskog sloma i gubitka penzija i plata. Nasuprot tome, Studentska lista ponudila je pozitivnu i inkluzivnu kampanju zasnovanu na vladavini prava, obnovi institucija i borbi protiv sistemske korupcije. Vođena je kampanja od vrata do vrata, čime su studenti uspjeli doprijeti i do manjih sredina u kojima je opoziciono djelovanje godinama bilo praktično onemogućeno.

Kandidat sa Studentske liste, akademik i profesor hemije na Beogradskom univerzitetu Radomir Saičić, izjavio je tokom pobjedničke noći da su građani Srbije pokazali da ne postoji strah koji može nadvladati hrabrost naroda koji je odlučio uzeti svoju sudbinu u vlastite ruke. Odgovarajući na pitanja o budućoj vanjskoj politici i odnosima u regionu, Saičić je naglasila da će nova vlast prekinuti praksu stvaranja vještačkih kriza sa susjednim državama i da će Srbija postati pouzdan partner i faktor stabilnosti u Jugoistočnoj Evropi.

Kada je riječ o odnosima sa Bosnom i Hercegovinom, odlazak Aleksandra Vučića i dolazak pokreta predvođenog intelektualcima i studentima najavljuje fundamentalnu promjenu u regionalnoj dinamici i napuštanje dosadašnje politike patronata. Godinama je zvanični Beograd balansirao između deklarativne podrške teritorijalnom integritetu BiH i praktičnog sprovođenja koncepata poput „srpskog sveta“, koji su kontinuirano održavali tenzije u regionu. Pobjeda Studentske liste, koja u prvi plan stavlja vladavinu prava, institucionalnu saradnju i dobrosusjedske odnose oslobođene nacionalističke retorike, otvara prostor za relaksaciju odnosa između Beograda i Sarajeva.

Nova vlast u Srbiji vjerovatno će se fokusirati na unutrašnju reformu države i pravog evropskog partnerstva, čime se direktno smanjuje mogućnost da se Bosna i Hercegovina koristi kao poligon za unutrašnjopolitičke manevre i skretanje pažnje sa srbijanskih domaćih problema.

Za vlast Milorada Dodika u Republici Srpskoj, pad Aleksandram Vučića predstavlja potencijalno tektonski udarac i gubitak ključnog političkog i finansijskog oslonca. Dodikov režim je decenijama gradio svoju stabilnost na direktnoj podršci iz Beograda, koristeći Vučićevu logistiku, medijsku mašineriju i ekonomsku pomoć kako za vlastiti opstanak, tako i za legitimizaciju secesionističke politike.

Dolaskom nove vlasti u Srbiji, koja nema obavezu prema dosadašnjim neformalnim paktovima i koja javno odbacuje političku trgovinu nestabilnošću, Dodik ostaje politički izolovan. Bez bezuslovne zaleđine u Beogradu režim u Banja Luci gubi svoj najvažniji štit.

Zanimljivo je napomenuti da, uprkos velikim unutrašnjim političkim promjenama, pitanja poput statusa Kosova ili odnosa prema Rusiji i Evropskoj uniji nisu bila u primarnom fokusu izborne kampanje. Proevropske stranke koje su otvoreno zagovarale ubrzanje eurointegracija nisu uspjele preći izborni prag, što ukazuje na to da su građani primarno glasali protiv unutrašnjeg autoritarizma, klijentelizma i urušavanja pravne države.

Pobjeda Studentske liste predstavlja presedan u novijoj političkoj historiji Balkana. Pokret koji je propotekao iz spontanog građanskog bunta i studentskog nezadovoljstva uspio je transformirati društvenu energiju u konsolidiranu političku snagu sposobnu da na izborima pobijedi čvrsto organizovan autoritarni režim. Pred novom parlamentarnom većinom sada stoji složen zadatak demontaže klijentelističkog sistema, obnove nezavisnosti pravosuđa i medijskih sloboda, te pripreme zemlje za funkcionalan demokratski život.

Sudeći po dešavanjima u Beogradu, Srbija je okrenula novu stranicu svoje savremene historije.