Politički dogovor Stranke demokratske akcije, Stranke za Bosnu i Hercegovinu i Demokratske fronte o formiranju nove skupštinske većine u Kantonu Sarajevo otvorio je pitanje mogućnosti prenosa ove koalicije na entitetski i državni nivo. Dok matematika u skupštinskim klupama nagovještava smjenu vlasti u Sarajevu, ustavni mehanizmi zaštite konstitutivnosti, složene procedure u domovima naroda i politički akteri na višim nivoima pretvaraju najavljeni savez po vertikali u izuzetno složen i neizvjestan politički proces

Najavljena mogućnost formiranja vlasti u Kantonu Sarajevo od strane koalicije koju čine Stranka demokratske akcije (SDA), Stranka za Bosnu i Hercegovinu (SBiH) i Demokratska fronta (DF) otvorila je ključna pitanja o stabilnosti, ustavno-pravnim mehanizmima i dometu ove političke grupacije na višim nivoima vlasti u Bosni i Hercegovini. Iako postizborna matematika na prvi pogled nudi jasne brojeve, dublja analiza ustavnih i proceduralnih okvira pokazuje da je put do preuzimanja i stabilizacije vlasti izuzetno složen, kako na kantonalnom, tako i na entitetskom i državnom nivou.

U Kantonu Sarajevo grupacija SDA–SBiH–DF objavila je postojanje većine od 18 zastupničkih ruka u Skupštini KS. U jednodomnom parlamentu kakav je skupštinski saziv Kantona Sarajevo, prosta većina od 18 glasova teoretski znači brzu smjenu Vlade i imenovanje novog premijera. Međutim, politički procesi u Sarajevu direktno zavise od nacionalnih ključeva definisanih Ustavom Kantona Sarajevo. Ustav jasno propisuje da rukovodstvo Skupštine čine četiri člana, po jedan predstavnik iz Kluba Bošnjaka, Kluba Hrvata, Kluba Srba i Kluba Ostalih. Ovu četvorku se izglasava u parlamentu, ali predsjedavajućeg Skupštine biraju isključivo članovi rukovodstva međusobnim konsenzusom.

Funkcija predsjedavajućeg Skupštine nije samo protokolarna, jer prema ustavnim odredbama rukovodstvo Skupštine mora zajednički i zvanično predložiti kandidata za mandatara nove Vlade.

Ovakav ustavni okvir postavlja političke i proceduralne prepreke pred novu većinu. Kada je riječ o nacionalnoj strukturi izabranih zastupnika, SDA i SBiH u Skupštinu ulaze dominantno s bošnjačkim kadrovima, dok DF unosi zastupnicu iz reda srpskog naroda. Nova većina nema izabrane zastupnike u klubovima Hrvata i Ostalih, što značajno sužava njen manevarski prostor. Istovremeno, stranke dosadašnje vlasti, Socijaldemokratska partija (SDP), Narod i pravda (NiP) i Naša stranka (NS), zadržavaju zastupnike koji popunjavaju upravo te klubove. Prema tome, u četveročlanom rukovodstvu Skupštine blok SDA–SBiH–DF mogao bi imati do dva člana, dok bi preostala dva dolazila iz redova dosadašnje većine.

Dodatnu komplikaciju predstavlja sama procedura odlučivanja unutar skupštinskog rukovodstva. Budući da se sve ključne odluke moraju donositi konsenzusom, članovi rukovodstva iz redova stranaka dosadašnje Trojke imaju formalni mehanizam da uskrate podršku prijedlogu mandatara ili izboru predsjedavajućeg. Bez potpisa i saglasnosti kompletnog rukovodstva, prijedlog za imenovanje premijera i Vlade ne može biti upućen na izjašnjavanje pred parlamentarnu većinu.

Ovakva konstelacija dovodi Kanton Sarajevo u stanje potencijalnog ustavnog vakuuma u kojem se stranke dosadašnje vlasti nalaze u statusu Vlade u ostavci bez političke podrške većine u parlamentu, dok nova parlamentarna većina ne može automatski preuzeti izvršnu vlast bez institucionalnog dogovora oko popunjavanja i funkcionisanja skupštinskog rukovodstva. Scenariji za prevazilaženje ove prepreke uključuju eventualne popune po dubini kandidatskih lista ili političke kompromise s pojedinačnim zastupnicima, ali svi oni nose pravne i političke rizike.

Pitanje prenošenja koalicije SDA–SBiH–DF na nivo Federacije BiH zahtijeva analizu rezultata u Predstavničkom domu i Domu naroda Federalnog parlamenta, kao i sagledavanje političkih efekata nametnutih amandmana na Ustav FBiH. U Predstavničkom domu FBiH, SDA sa osvojenih (dio sada) 32 mandata predstavlja pojedinačno najjaču političku opciju, a zajedno sa SBiH-om i DF-om ova grupacija se približava broju od 50 poslanika. Međutim, matematička većina u Donjem domu nije dovoljna za uspostavu izvršne vlasti.

Ključni faktor na entitetskom nivou ostaje Hrvatska demokratska zajednica (HDZ BiH), koja zbog dominantne pozicije u Klubu Hrvata Doma naroda FBiH predstavlja nezaobilaznog partnera za formiranje Vlade FBiH. Iako bi zbir glasova SDA, SBiH, DF i HDZ-a u Predstavničkom domu dostizao dvotrećinsku većinu, politička volja za takvu koaliciju zavisi od širih strategija i međusobnih političkih uslova. Istovremeno, za SDA je od suštinske važnosti ostvarivanje takozvanog kontrolnog paketa, odnosno kvalifikovane većine u Klubu Bošnjaka Doma naroda FBiH. S obzirom na ostvarene rezultate u kantonalnim skupštinama, od Sarajeva i Tuzle do Zenice i Srednjobosanskog kantona, SDA ima visoku vjerovatnoću da osigura potreban broj delegata za predlaganje rukovodstva Federacije iz reda bošnjačkog naroda.

Pored stranačke matematike, značajnu ulogu igraju i izmjene izbornog okvira koje je nametnuo visoki predstavnik Christian Schmidt. Nakon tih intervencija u izborni proces i Ustav FBiH, mehanizmi formiranja vlasti dodatno su komplikovani. Izmjene u određenim fazama omogućavaju izbjegavanje blokada prostom većinom u rukovodstvu Federacije, ali su istovremeno uvele i mehanizme poput tropetinske većine u Domu naroda za potvrdu mandatara, što direktno štiti pozicije vodećih nacionalnih stranaka.

Dodatni izazov predstavlja i duboka asimetrija entitetskih sistema, jer postojeći ustavni okvir FBiH sa dvodomnom strukturom i obaveznom saglasnošću predsjednika i potpredsjednika entiteta funkcioniše znatno složenije u poređenju sa Republikom Srpskom, gdje potpredsjednici iz reda Bošnjaka i Hrvata nemaju ustavna ovlaštenja za blokadu ili imenovanje entitetske vlade.

Na nivou Bosne i Hercegovine, eventualni blok SDA–SBiH–DF ulazi sa značajnim brojem poslaničkih mjesta u Predstavničkom domu Parlamentarne skupštine BiH, gdje SDA računa na 9 do 10 mandata, SBiH na 3, a DF na 2 mandata, što ukupno čini oko 15 zastupnika od potrebnih 22 za prostu većinu. Ipak, formiranje Vijeća ministara BiH u potpunosti zavisi od širih regionalnih i nacionalnih odnosa, budući da tvorba državne vlasti po ustavu zahtijeva obavezno učešće političkih aktera iz Republike Srpske i političkih predstavnika Hrvata iz FBiH.

Čak i ukoliko bi probosanski blok uspio okupiti širu parlamentarnu većinu u Predstavničkom domu bez HDZ-a ili SNSD-a, nepremostiva prepreka ostaje Dom naroda BiH. Ključevi za odlučivanje u ovom domu leže u posrednim izborima delegata koji se sprovode kroz Narodnu skupštinu Republike Srpske i Dom naroda Parlamenta FBiH. Bez odgovarajuće entitetske i nacionalne zastupljenosti u Domu naroda BiH, svaka zakonodavna inicijativa ili imenovanje Vijeća ministara podložno je blokadama ili neizglasavanju, što onemogućava jednonacionalno ili jednostrano diktiranje tempa na državnom nivou.

Pitanje da li je opcija formiranja vlasti saveza SDA–SBiH–DF po vertikali realno izvodljiva zahtijeva razdvajanje matematičke mogućnosti od ustavnih i političkih realnosti. Na kantonalnom nivou u Sarajevu formiranje vlasti je matematički izvodljivo, ali je podložno pravnim i proceduralnim opstrukcijama u vezi s izborom rukovodstva Skupštine i ustavnim definisanjem mandatara. Ukoliko se ne postigne dogovor oko nacionalne popune i funkcionisanja rukovodstva Skupštine, Kanton može ostati u produženom tehničkom mandatu postojećeg saziva Vlade.

Na entitetskom nivou u Federaciji BiH, ova koalicija je izvodljiva prvenstveno u kombinaciji sa HDZ-om BiH, pod uslovom da SDA potvrdi dominaciju u Klubu Bošnjaka Doma naroda FBiH. Bez učešća HDZ-a ili bez prevazilaženja ustavnih mehanizama za zaštitu vitalnih interesa, formiranje stabilne Vlade FBiH nije pravno i politički izvodljivo.

Konačno, na državnom nivou, formiranje vlasti isključivo na bazi ovog bloka, bez stabilnih partnera iz druga dva konstitutivna naroda i drugog entiteta, praktično je nemoguće uspostaviti u pogledu stabilnosti i prohodnosti zakona kroz Dom naroda PSBiH. Slaganje vlasti po vertikali od strane saveza SDA–SBiH–DF predstavlja legitimnu političku platformu, ali njena praktična realizacija na svakom pojedinačnom nivou direktno zavisi od kompromisa sa drugim političkim subjektima, dosljedne primjene ustavnih normi i prevazilaženja proceduralnih prepreka u parlamentarnim domovima i rukovodstvima.