Šekspirova djela utkana su u kulturno tkivo arapskog svijeta, ali su i njegove drame dijelom oblikovane islamskim tradicijama pripovijedanja i političkim prilikama njegovog vremena.

ČIN 4, SCENA I

Ruševine drevnog rimskog amfiteatra, noć. Večernji povjetarac njiše kolonade. Zvjezdana svjetlost posipa drevni kamen, a negdje se začuje glas:

„Jesmo li budni? Čini mi se da još uvijek spavamo, da sanjamo.“

“San ljetne noći”

Radnja se ne odvija u Londonu. Umjesto toga, među modernim pozornicama i ruševinama rimskih amfiteatara razasutih širom Bliskog istoka, lebdi jedan poznati glas – Šekspirov. Njegove riječi, iako nastale pod dalekim nebom, pronalaze novi život kako u kamenu, tako i na pozornici. I u onoj posebnoj tišini između kultura i vremena, bezvremenska drama ponovo počinje.

Šekspirova djela postala su dio kulturnog tkiva arapskog svijeta, ali uticaj teče u oba smjera. Njegove drame bile su dijelom oblikovane kulturnim prisustvom islamskog svijeta – od tradicija pripovijedanja do političkih prilika na Mediteranu. Ta dubina razmjene živi i danas. Od prvih zabilježenih izvedbi na arapskim pozornicama, teme kojima se bavio „Bard“ – ljubav i izdaja, pravda i tiranija, izgnanstvo i iskupljenje – ostale su postojane. Kroz prijevode, adaptacije i nova tumačenja, njegove drame pustile su korijenje širom regije.

Od pozorišta u Kairu do studija u Bejrutu, umjetnici nastavljaju preoblikovati njegove priče i udahnjivati im novi život.

Kada se Shakespeare pojavio na londonskoj pozorišnoj sceni, islamski svijet nije bio neka daleka fikcija; bio je duboko utkan u globalnu i političku svijest tog vremena. Engleska je pod vlašću kraljice Elizabete I uspostavila diplomatske odnose sa marokanskim sultanatom i razvijala trgovinu sa Osmanskim Carstvom.

Ambereen Dadabhoy, istraživačica Šekspirovog djela i engleske književnosti ranog novog vijeka na koledžu Harvey Mudd u Sjedinjenim Državama, tvrdi da islamske kulture u Šekspirovim dramama funkcionišu kao svojevrsni “tekst iz sjene” – prisutne su i uticajne, ali rijetko kada i imenovane.

Njena knjiga “Shakespeare Through Islamic Worlds” (Šekspir kroz islamske svjetove) istražuje kako islam i muslimanske kulture oblikuju radnju, teme i emocionalnu strukturu njegovih djela, od mediteranskih tragedija do engleskih historijskih drama.

Fokusirajući se na muslimane na marginama Šekspirovih djela, ona otkriva kako je islam oblikovao kulturnu svijest koja je činila temelj svijeta ovog dramatičara.

Likovi poput marokanskog princa u “Mletačkom trgovcu” i Sikorakse u “Oluji” geografski su vezani za islamske kulture, a ipak njihova vjera nikada nije eksplicitno imenovana. “Ako je princ Maroka, on može biti jedino musliman”, piše Dadabhoy, ukazujući na Šekspirovu stratešku dvosmislenost. Sikoraksa, čarobnjakinja koja se ne pojavljuje na sceni, opisana je kao neko ko dolazi “iz Alžira” – mjesta sa muslimanskom većinom, što ponovo ukazuje na islamsko prisustvo bez direktnog imenovanja.

Ovi izostanci, prema njenom mišljenju, nisu slučajni, već odražavaju šire “potiskivanje muslimanskog prisustva” iz ambijenata koji su historijski bili multireligijski i multietnički; riječ je o selektivnom zaboravu koji islam prikazuje kao dio okruženja, ali kao nešto o čemu se ne govori. Taj kulturni izostanak odvijao se u kontekstu stvarnih diplomatskih odnosa. Profesor Michael Dobson, direktor Šekspirovog instituta pri Univerzitetu u Birminghamu u Ujedinjenom Kraljevstvu, napominje: “U kršćanskoj Evropi vladala je velika zabrinutost zbog širenja Osmanskog Carstva. Savezništva i strahovi vezani za sjevernu Afriku bili su dio Šekspirovog geopolitičkog okruženja.”

Šekspirova publika bila je itekako svjesna nedavnih diplomatskih kontakata sa islamskim svijetom. Dobson dodaje: „Godine 1600. Elizabeta I primila je izaslanstvo marokanskog sultana Ahmada al-Mansura. Vjeruje se da joj je njegov ambasador, Abd el-Ouahed ben Messaoud, uručio portret – koji se danas nalazi u Institutu Šekspir – usred pregovora o mogućem savezništvu.” Samo četiri godine kasnije, Šekspir je napisao „Otela”, dramu koja prikazuje zamišljeni kršćanski vojni pohod protiv Osmanlija na Kipru. Iako je sama bitka izmišljena, strahovi koje ona budi odražavaju stvarne diplomatske i vjerske tenzije tog vremena.

Ta politička stvarnost ostavila je traga u Šekspirovim dramama. Sikoraks, kao što je već spomenuto, svojim porijeklom nagovještava prikriveni islamski identitet. A ponosni marokanski princ stupa na scenu dostojanstvenog držanja i uz aluzije na islamsku kulturu, a da pritom nikada nije eksplicitno nazvan muslimanom.

Takve veze su, prema Dobsonovim riječima, obogatile Šekspirove dramske izbore. „Ti likovi su postojali unutar šireg političkog konteksta koji elizabetanska publika instinktivno prepoznaje.”

To ambijentalno prisustvo je u suprotnosti s bogatstvom islamskih tradicija pripovijedanja koje ostavljaju trag na emocionalnoj i poetskoj tkanini njegovih drama.

Upravo te tradicije, često zanemarene u zapadnoj književnoj kritici, ključne su za razumijevanje zašto Šekspir i dalje tako snažno odjekuje u arapskom svijetu.

Priče o osveti, progonstvu, prerušavanju i iskupljenju – dugotrajni elementi arapske naracije – pronalaze nove izraze u Šekspirovoj drami, a također objašnjavaju zašto njegovo djelo i dalje osvaja arapsku publiku, umjetnike i mislioce.

Barda su dijelom oblikovale tradicije pripovijedanja islamskog svijeta i političke stvarnosti Mediterana, kojih je njegova publika bila svjesna.

Raskršće ljubavi i tragedije

Arapske književne tradicije nisu samo oblikovale Šekspirovu političku maštu već i emocionalnu arhitekturu njegovih romansi.

Ruqayya Khan, profesorica na katedri za islamske studije Malas na Univerzitetu Claremont, ukazuje na duboke paralele između “Romea i Julije” i legendarne arapske romanse “Lejla i Medžnun”, prvi put zabilježena u devetom stoljeću.

“Obje priče se vrte oko mladih ljubavnika koji su se suočili sa sudbinom”, objašnjava Khan. “Njihove elokventne izjave ljubavi osuđene su na propast zbog društvenih i porodičnih sukoba.” Emocionalna previranja, tragični obrti i konačne smrti – a naročito očaj zaljubljenog muškarca – zapanjujuće su slični.

Iako se Šekspir vjerovatno nikada nije direktno susreo s pričom o “Lejli i Medžnunu”, naslijedio je književnu tradiciju oblikovanu vijekovima arapskih i perzijskih ljubavnih epova.

Slični motivi mogu se pronaći u “Hosrovu i Širin”, perzijskom epu koji je postao dio arapske pripovjedačke tradicije, kao i u arapskoj “udri” poeziji – žanru čednih, tragičnih ljubavnih balada u kojima se silovita strast susreće s neizbježnim rastankom.

Takve tradicije činile su dio bogatog kulturnog miljea koji je – posredstvom Španije, Italije i istočnog Sredozemlja – prožeo Šekspirovu tragičnu viziju odjecima istočnjačkih ljubavnih priča.

Dadabhoy pomaže da se shvati zašto se arapski umjetnici i publika i dalje tako duboko povezuju sa Šekspirom. Ona piše: “Šekspirovo Sredozemlje isključuje islam, uprkos geografskom i historijskom prisustvu islama na tom prostoru.” Iz te perspektive, ponovno bavljenje Šekspirom iz ugla arapskog svijeta postaje ne samo umjetnički već i korektivni čin, koji na scenu vraća glasove prethodno gurnute u drugi plan.

Šekspirovi dramski komadi i danas žive punim životom u arapskom kontekstu, zahvaljujući temama zajedničkim svim ljudima – pravdi, odanosti, ljubavi i ponosu – ali i zato što služe kao moćno sredstvo za političku kritiku i kulturni dijalog.

Prema riječima Yousefa Abu Amrieha Awada, stručnjaka za Šekspirovo djelo u arapskom svijetu, arapski pisci su kroz historiju na različite načine pristupali Bardu. “Neki su pokušavali oponašati njegova djela kako bi odrazili vlastito razumijevanje tih tekstova unutar njihovog izvornog konteksta.” Drugi su prilagodili Šekspirove drame lokalnim ukusima i tradicijama.

Na primjer, djelo sirijskog dramatičara Mamduha Adwana “Hamlet se budi kasno” (1976) prikazuje Hamleta kao intelektualca paralizovanog moralnim dilemama, nesposobnog za odlučno djelovanje. U predstavi “Romeo i Julija u Gazi” (2016), palestinski reditelj Ali Abu Yassin smješta klasičnu priču o zabranjenoj ljubavi u lokalni kontekst, dok djelo iračkog reditelja Munadhela Dawooda “Romeo i Julija u Bagdadu” (2012) reinterpretira Šekspirove ljubavnike unutar savremenog iračkog društva.

Awad opisuje ove adaptacije kao dio “rizomatskog odnosa”, u kojem se Šekspirovi tekstovi granaju u lokalne kulturne narative, rađajući nastavke i reinterpretacije samih adaptacija – poput djela jordanskog dramatičara Zaida Khalila Mustafe “Hamlet, neko vrijeme kasnije” (2018), koje nastavlja priču kao nastavak Adwanove adaptacije, a ne originalne drame.

Ova dinamika proteže se i na književnost. Arapski pisci iz dijaspore prisvajaju Šekspirove teme kako bi preispitali savremene krize. Romani “Put iz Damaska” (2008) sirijsko-britanskog pisca Robina Yassin-Kassaba, “Bjegunci” (2021) sudansko-britanskog pisca Jamala Mahjouba i “Ulazak duha” (2023) palestinsko-britanske spisateljice Isabelle Hammad crpe inspiraciju iz “Hamleta” kako bi istražili političko raseljavanje, kulturni identitet i otpor. To su, kako ističe Awad, “inteligentno napisani romani s obilježjima palimpsesta” koji stoje samostalno, a ipak prizivaju Šekspirove bezvremenske teme.

Duhovna čežnja

No, Bardova djela također prožima duhovna čežnja koja duboko rezonira s islamskim tradicijama. Kako zapaža Luqman Ali, osnivač britanske pozorišne trupe Khayaal, i kod Šekspira i u klasičnim djelima islamske književnosti, likovi se duboko suočavaju s pitanjima morala, sudbine i ljudske duše. „Baš kao što se Rumijevi zaljubljenici i putnici moraju izgubiti kako bi pronašli Voljenog, Šekspirova pozornica postaje ogledalo skrivenog duhovnog hodočašća – poziv, čak i danas, da tragamo za onim što leži iza površine svijeta.”

Ali povlači živopisne paralele: Šekspirova Portia, protagonistica „Mletačkog trgovca”, poput Šeherezade iz „Hiljadu i jedne noći”, koristi mudrost i srce kako bi nepravdu preobrazila u milosrđe. Šekspirov „Henrik V” dijeli osobine s viteškim junacima iz „Priča o čudesnom” i epa „Hamzaname” – likovima koje ne definiše samo pobjeda, već i etička iskušenja karaktera. „Ovi likovi, s Istoka i Zapada, podsjećaju nas da se pravo bojno polje često nalazi u nama samima”, kaže Ali. Oni nude arhetipove koji „odgovaraju na duboku ljudsku čežnju za smislom i samospoznajom”.

U pozorištu Khayaal, Ali je reinterpretirao Šekspira kroz duh arapskog “hakawatia” – tradicionalnog pripovjedača s tržnice. Tokom sezone „Šekspir i islam” u londonskom pozorištu Globe 2004. godine, predstava „Priče iz suka” (Souk Stories) trupe Khayaal oživjela je priče o tuzi, radosti, ljubavi i gubitku u živahnim javnim prostorima.

„Kroz duh suka [tržnice]”, objašnjava Ali, „Šekspirovi komadi vraćaju se onome što su u svojoj suštini oduvijek i bili: ljudskim pričama namijenjenim dijeljenju, promišljanju i življenju.”

U ovim izvedbama, Šekspirovi likovi postaju nam bliski poput roda, a njihove dileme prepoznajemo kao vlastite.

Umjesto da bude tek relikt carstva, Šekspir se ukazuje kao živ most koji diše: svjedočanstvo o zajedničkim moralnim borbama, snovima i dilemama čovječanstva. Dok arapska publika, umjetnici i naučnici nastavljaju čitati, postavljati na scenu i iznova tumačiti Šekspira, oni podsjećaju svijet da Bard pripada suku jednako kao i pozornici; Rijadu i Kairu jednako kao i Londonu; te svakoj duši koja nastoji razumjeti dubine ljudskog srca.

Izvor: AramcoWorld