Od opterećujućih evropskih stereotipa i ideoloških mitova, pa sve do pogrešnog tumačenja pojmova poput raje i čifluka, osmanska historija Bosne decenijama je bila zarobljena u terminološkim zamkama. Razbijanje tih anahronizama i oslonac na autentičnu arhivsku građu ključni su koraci ka demontiranju mita i razumijevanju stvarne, višelojne prošlosti Balkana

Historija Balkana već decenijama traži kritičku reinterpretaciju i oslobađanje iz gusto isprepletenih mreža pseudomitologije i ideoloških konstrukcija. Savremeno doba zahtijeva racionalne rekonstrukcije, složene i asimetrične slike prošlosti, te posmatranje historijskih događaja u njihovoj cjelovitosti. Mnogi istraživači Balkana toj temi i dalje pristupaju iz uskih nacionalnih pozicija, ignorirajući historijske procese i dostignuća drugih etničkih grupa s kojima su stoljećima dijelili prostor. S druge strane, ni savremeni trendovi globalizacije nisu pošteđeni uljepšavanja prošlosti i zahtjeva za revizijom bez neprijatnih sjećanja i suočavanja s činjenicama.

Historija Osmanskog Carstva jeste historija svih naroda koji su u njemu živjeli. Ipak, u evropskoj i balkanskoj historiografiji ono je dugo tumačeno kroz prizmu predrasuda i ideoloških mitova. Te konstrukcije ostale su imune na naučne kontraargumente i nove arhivske spoznaje. Nauka je od osmanske države stvorila odlagalište evropskih stereotipa, tretirajući Balkan kao egzotičnu zonu između Evrope i Orijenta.

Čak ni naučne prekretnice nisu uspjele preko noći razbiti ove ukorijenjene obrasce. Bivši američki diplomata Richard Holbrooke svojevremeno je primijetio da je u SAD-u najpoznatija knjiga o Jugoslaviji decenijama bilo djelo Rebecce West “Crno jagnje i sivi soko” iz 1930-ih godina. Njeni stavovi da su “Turci uništili Balkan” te da su muslimani rasno inferiorni oblikovali su pogled na Balkan kod dvije generacije zapadnih čitalaca. Takvi stereotipi danas ne nastaju iz neznanja, već ukazuju na institucionalno potiskivanje činjenica.

Posebno osjetljivo polje u izučavanju osmanske historije Bosne i Hercegovine odnosi se na terminologiju i stavove autora prema procesima tokom pet stoljeća osmanske uprave. Bez preciznog imenovanja pojmova nemoguće je doći do spoznaje o prirodi tog vremena. Najprisutniji terminološki problem jeste anahrono poistovjećivanje pridjeva “turski” i “osmanski”. U svakodnevnom govoru oni funkcioniraju kao sinonimi, ali u naučnom diskursu to je ozbiljna greška.

U izvorima osmanske provenijencije, osmanska država se najčešće imenuje kao Devlet-i Aliye-i Osmaniye, što označava Slavnu Osmansku Državu. Radi se o univerzalnoj, teokratskoj i višenacionalnoj imperiji u kojoj su svi podanici osmanskog sultana, bilo da su bili Bosanci, Turci, Albanci ili drugi, tu državu doživljavali kao svoju. Kada tu imperiju nazivamo “Turskom”, utiskujemo joj moderni nacionalni karakter i negiramo njen univerzalni ustroj. Sasvim je drugo pitanje što savremeni turski historičari radije koriste izraz Osmanlı Türkçesi (osmansko-turski). Međutim, nepažnja u terminologiji zahvatila je i vrhunske lingviste. Poznatom osmanisti i lingvisti Ekremu Čauševiću, koji se godinama dosljedno bori protiv neadekvatnog izjednačavanja staroturskog i osmanskog jezika, dogodilo se da u razmaku od svega pet mjeseci na dvije naučne konferencije pročita isti rad sa različitim terminološkim rješenjem: u prvom izlaganju navodi “osvajanje Mađarske od strane Turaka”, dok u drugom koristi precizniji izraz “osvajanje Mađarske od strane Osmanlija”.

Historijski anahronizmi prisutni su i u radovima autora koji se bave drugim epohama. Analizirajući djela Roberta Donije, čitalac se može zapitati da li je prevodilac ogriješio o duh originala. Međutim, Donia objašnjava da je svjesno izbjegavao termin “Austro-Ugarska” i umjesto Habsburške Monarhije koristio riječ “Austrija”. Riječ je o svjesnom anahronizmu koji se u zapadnoj historiografiji pravda lakšim razumijevanjem. Sa druge strane, njemački osmanista Josef Matuz u svojim radovima o Osmanskom Carstvu nastoji balansirati između općeprihvaćenih izraza i izvorne terminologije, mada se i njemu potkradaju greške kada govori o “turskoj ekspanziji” dok opisuje osmansku upravu nad južnoslavenskim zemljama.

Jezik trpi sinonime, ali je terminologija osjetljivo polje u kojem sinonimi rijetko imaju isto značenje. Terminološke razlike mogu biti fonetske, morfološke ili leksičke prirode, ali je ključna pravilna upotreba značenja. U osmanskoj historiografiji Bosne i Hercegovine to se najbolje vidi na primjeru upotrebe konstrukcija “Bosanski pašaluk” i “Bosanski ejalet”. Beogradski pašaluk nikada nije bio zaseban pašaluk, već dio Smederevskog sandžaka. Stoga je pogrešno izjednačavati pojam pašaluka sa ejaletom ili beglerbeglukom, na čijem se čelu nalazio paša sa tri tuga ili vezir koji je pod svojom upravom imao više sandžak-begova. Dok je Hazim Šabanović svoju studiju 1959. godine naslovio sa “Bosanski pašaluk”, mlađe generacije istraživača, poput Ahmeta Aličića i Enesa Pelidije, uočile su važnost adekvatnog imenovanja, primjenjujući u svojim monografijama precizan termin “Bosanski ejalet”.

Problemi sa imenovanjem administrativnih i vojnih jedinica u osmanskom periodu zahtijevaju duboko poznavanje izvornih dokumenata i semantičkih nijansi. Uzmimo za primjer pojam varoš. Riječ je o mađarskoj pozajmljenici koja u izvornom jeziku označava predgrađe, utvrdu ili otvoreni gradski kvart. Međutim, u osmanskim arhivskim izvorima pojam varoš dobija vrlo specifično značenje i označava gradsku četvrt koja je u potpunosti ili u većini nastanjena kršćanskim stanovništvom.

Slična semantička distinkcija postoji i u vojnoj terminologiji između pojmova devširma i takozvanog “danka u krvi”. Historijska publicistika često nudi pojednostavljeno tumačenje prema kojem je devširma samo “prikupljanje zdrave kršćanske djece za janičarski korpus”. U stvarnosti, devširma je predstavljala odabir i regrutaciju sposobne djece ne samo za janičarske trupe, već i za najviše dvorske i državne službe u Istanbulu. Priređivači izvora često se pita da li dvoransku funkciju džašnegira, osobe koja proba hranu prije sultana, mogu prevesti riječju “kušač”.

U upotrebi orijentalizama poput riječi čarapa, top ili duhan, suzdržavanje od izvornih osmanskih termina djeluje neobjašnjivo. Kada prevodioci izbjegavaju osmanske vojne i administrativne termine u korist vještačkih neologizama, gubi se autentični duh vremena. Nenad Moačanin navodi primjer za osmansku riječ çorbacı, koju prevodi turcizmom čorbadžija. Objašnjava da je Matuzovo njemačko rješenje (Suppenmeister) nemoguće prevesti bez kovanica poput “gospodar supe”, jer čorba nije isto što i potaž. U ovakvim slučajevima jezičkom purizmu nema mjesta.

Takođe, praksa prevoditelja osmanskih arhivskih dokumenata u posljednjih nekoliko decenija pokazuje postepeni napredak. Na primjer, uočljiva je evolucija u prevođenju osmanskog pojma gebran, koji se nekada pogrešno prevodio kao “nevjernici” ili “ateisti”, dok se danas pravilno prevodi kao “nemuslimani”. Ipak, u mnogim radovima nedostaje dosljednost, pa se naizmjenično pojavljuju nepoznati osmanski pojmovi, prijevodi u zagradama i objašnjenja u fusnotama. Stručnjaci koji rade na obradi arhivske građe potvrdit će da čak devedeset posto stručnih pojmova u oblasti osmanistike još uvijek nema jedinstveno utvrđene i standardizirane dvostruke oblike u našem jeziku.

Terminologija nije samo tehničko pitanje; ona predstavlja čvorište u kojem se presijecaju pitanja od nedovoljnog poznavanja pojmova do prisustva politike u nauci. Manipulacija terminima postala je omiljeni metod i oruđe za dokazivanje unaprijed zadatih političkih i nacionalnih ideologija. Danas terminologija uveliko zavisi od stajališta pojedinih autora, koja mogu biti izuzetno vješta i objektivna, ali nerijetko i potpuno subjektivna, partikularistička, šovinistička ili diletantska.

Najteže terminološke nepreciznosti i svjesne manipulacije prisutne su u jednom dijelu srpske historiografije koja se bavi osmanskim periodom. Mnogi od tih autora ostaju zarobljeni u vlastitim stereotipima o stoljetnom kršćansko-islamskom sukobu. U konfrontaciji s činjenicama pojedini pisci ne prezaju od vulgarizma, pa se gubi bit historiografske nauke.

Najčešći povod za plasiranje takvih teorija jesu kontroverze na polju historijske demografije, gdje se neadekvatno imenovanje naroda koristi za osporavanje porijekla i kontinuiteta pojedinih etničkih zajednica. Ključna neslaganja i dalje se vode oko pojmova u sferi nacionalnog identiteta. Akademik Milorad Ekmečić, autor koji je bio svjestan važnosti terminološke ravnine u nauci, u svojim je radovima uvijek dosljedno pisao o “srpskom prisustvu u Bosni” i “Srbima u Bosni”, dok je kategorijski odbijao koristiti termine poput “bosanski Srbi” ili “bosanski pravoslavci”. Njegovo insistiranje na “kontinuitetu srpskog prisustva u Bosni od ranog slavenskog doseljavanja” u suprotnosti je s osmanskom arhivskom građom.

Arhivska građa osmanske provenijencije donosi drugačiju istinu. U osmanskim dokumentima koji se odnose na Bosnu, imena “Srbin” i “Hrvat” označavaju pojedince i skupine koje su u Bosnu doselile direktno sa srbijanskog, odnosno hrvatskog teritorija, jasno se razlikujući od domaćeg, autohtonog kršćanskog stanovništva. Sa druge strane, vlaške grupe, čija su kretanja bilježena u osmanskim registrima, zloupotrebljavaju se za reanimiranje nacionalnih kontinuiteta, dok se prešućuju dokumenti o miješanju stanovništva kod Vlaha.

Prisutnost i suština imena Bošnjak te bosanskog jezika zaslužuju posebnu naučnu pažnju. Savremeni nacionalistički autori pokušavaju proturiti tezu da se bosanski etnikum i samo ime Bošnjak odnose isključivo na one slojeve bosanskog stanovništva koji su primili islam. Međutim, historijski spisi, poput onih fra Filipa Lastrića iz druge polovine 18. stoljeća, za koje sam autor izričito naglašava da su napisani na bosanskom jeziku, potpuno demantiraju takve konstrukcije i pokazuju da je pojam “bosanski” u osmansko doba obuhvatao cjelokupno stanovništvo ove zemlje.

Potreba za uređivanjem i standardizacijom naučne terminologije konstantno se iznova aktuelizira, ali se rijetko sprovodi kroz sistematski dijalog. Na naučnom skupu o širenju islama održanom 1991. godine izbila je izuzetno zanimljiva polemika između dr. Darka Tanaskovića i dr. Hilme Neimarlije o pojmovnom određenju i diferencijaciji koncepata “islamski” i “muslimanski”. Značajna neslaganja prisutna su i u definiranju pojmova iz oblasti agrarnih odnosa. To ne treba da čudi ako se zna da su se u proučavanje agrarnih odnosa u posljednjim decenijama daleko više uključivale ekonomske, sociološke i politološke discipline nego sama historiografija.

Pored dostignuća bh. osmanista na osvjetljavanju timarsko-spahijskog sistema, mirijske zemlje i poreznog sistema, agrarni odnosi se i dalje posmatraju simplificirano kroz pojam čiflučenja. Zbog toga se najčešće greške prave na najosnovnijim pojmovima. Osim samog pojma čifluk, pojam raje predstavlja jednu od najtežih zabluda u domaćoj historiografiji. U široj javnosti i školskim udžbenicima decenijama je dominirala pogrešna definicija da je raja “nepovlašteno, pokoreno nemuslimansko stanovništvo”.

Historijske činjenice i osmanski poreski defteri nedvosmisleno pokazuju da su u prvoj polovini 19. stoljeća čak dvije trećine raje u Bosanskom ejaletu činili upravo muslimani, dok su jednu trećinu činili kršćani. Ova zabluda nastala je usljed poistovjećivanja pojmova čiftčija i rajetin. Dok je rajetin bio slobodan seljak koji obrađuje svoju parcelu i za to plaća zakonom propisane poreze, čiftčija je bio zavisni zemljoradnik, najamnik na privatnom čifluku. Čiftčija je mogao plaćati trećinu ili polovinu prinosa vlasniku čifluka, i njegov položaj je bio sličan položaju kmeta. Međutim, zapadni i domaći autori redovno zapadaju u zamku mehaničkog prenošenja zapadnoevropskih feudalnih pojmova na osmanski agrarni sistem.

Tako Noel Malcolm, autor koji piše u duhu savremenih tendencija historijske nauke, detaljno opisujući timarsko-spahijski sistem, spominje nasljednost spahijskih imanja, ali uopće ne obraća pažnju na specifični sistem odžakluk-timara u Bosni. Nasljedno imanje na mirijskoj zemlji u Bosni imalo je potpuno jedinstven pravni status. Ono što je ključno za bosanski odžakluk-timar jeste činjenica da on ni na jednom drugom području osmanske Rumelije nije bio nasljedan na način kako je to bio slučaj u Bosni. U svim drugim osmanskim pokrajinama spahija je mogao obrađivati zemlju i ubirati prihode, ali je jedino u Bosni odžakluk-timar mogao ostati u vlasništvu porodice i prenositi se s koljena na koljeno.

U definiranju suštine agrarnih odnosa osmanskog perioda najdalje je otišao dr. Ahmet Aličić, mada valja upozoriti i na njegovu sklonost terminološkom anahronizmu, pa mu se dešava da u istom tematskom slijedu naizmjenično koristi pojmove “turski”, “osmanski” i “Turci” u istom značenju. Novija istraživanja osmanskih izvora unose sve više svjetla u ove procese. Na primjer, pojam filurija u terminološkim rječnicima najčešće se objašnjava kao paušalni porez u zlatnicima koji su Vlasi plaćali po kući. Analogno tome, filuridžija bi bio Vlah koji plaća filuriju. Međutim, zahvaljujući osmanskoj administraciji, danas znamo da je filuridžija mogao biti i musliman kojem je dodijeljena ta koncesija, jer su posjede pod filurijom vrlo često držali razni državni službenici, spahije, ulema, zanatlije i nosioci upravnih funkcija u sandžaku.

Predstavljeni uvid čini samo mali dio razmišljanja koja ukazuju na nasušnu potrebu za naučnom i terminološkom diferencijacijom u osmanistici. Da ova problematika ne gubi na svojoj aktuelnosti, potvrdile su brojne rasprave koje se i danas vode u naučnim krugovima. Naravno, ponuđena zapažanja ne treba posmatrati kao nedodirljivu normu, već ako stručni stav i poziv na otvoreni naučni dijalog. Naša historiografija još uvijek nije spremna za poduhvate poput izrade jedinstvenih terminoloških nomenklatura kakve su nekada postojale u jugoslavenskom naučnom prostoru, ali možemo učiniti toliko da u praksi koristimo pojmove koji prenose suštinsko značenje i odgovaraju našem jezičkom osjećaju.

Marc Bloch zapisao je misao da historijski dokumenti nisu čista prošlost, već svjedoci čiji odgovori zavise od pitanja koja im postavimo. Nakon višegodišnjeg rada na istraživanju osmanske arhivske građe, postaje jasno da su pristup i upotreba te građe problematični u nekoliko ključnih aspekata. Ograničena komunikacija među historičarima, zatvorenost arhiva, otežan protok literature i pisanje o BiH bez uvida u izvore čine dio tog mozaika.

Nauka mora izbjeći rutinu, getoizaciju i prevazići antikvarski pristup historijskom materijalu koji se svodi na sterilno opisivanje događaja. Neophodno je izaći iz autističnog postojanja u lokalnim koordinatama i iskoračiti iz uskih istraživačkih koncepcija i mentalnih blokada. Multiperspektivni pristup historijskim događajima od 15. stoljeća pa sve do modernog doba zahtijeva objektivno predstavljanje pozicija svih njegovih aktera. Djeca ne posmatraju historiju očima očeva, pa je svaka nova generacija dužna preispitati prošlost na nov način. Međutim, ogroman dio osmanske baštine u Bosni i Hercegovini i dalje je neistražen, a stvarna vrijednost jedne historiografije ne mjeri se samo onim što je otkrila, već i onim što tek čeka da bude istraženo.

(U tekstu korišteni rezultati istraživanja historičarke Ramize Smajić)